[b]MODERNIZM - MLODA POLSKA[/b]

Nazwa: modern (fr - nowoczesny); Ramy czasowe: Polska: 1893-4 (wydanie poezji Tetmajera) - 1918 (odzyskanie niepodległości), Świat: lata 70 XIXw - 1910r (początek awangardy surrealizmu) Fin de siecle - postawa katastrofizmu, przeświadczenie ze wraz z końcem wieku kończy się świat., Upadek kultury, cywilizacji. Ostatnie chwile należy poświęcić sztuce a nie sprawom przyziemnym.

DEKADENTYZM, Decedance - schyłek epoki, nic nie ma znaczenia, należy poświęcić się sztuce, tworzyć l’art pour art., sztukę dla sztuki. Artysta jest istota boska, najważniejsza. SPLEEN -ból istnienia, wpisuje się w nurt dekadentyzmu. BOHEMA ARTYSTYCZNA (la boheme; cyganeria) - artyści nie chcieli wpisywać się w codzienny, mieszczański tryb życia, chcieli się wyzwolić, nie przywiązywali się do dóbr materialnych, dni spędzali w kawiarniach, nosili specyficzne stroje, prowadzili rozwiązły tryb życia, pragnęli osiągnąć stan NIRWANY, używki miały im pomoc zapomnieć o realnym świecie Sztuka dekadentyzmu - estetyczny eklektyzm, łączenie rożnych stylów, wykorzystywanie tego, co już powstało.

FILOZOFIA: Arthur Schopenhauer - człowiek, jako istota fizjologiczna zdeterminowana przez popędy, uciec od tego można tylko poprzez osiągniecie stanu nirwany lub tworząc/Gromadząc/podziwiając sztukę. Altruizm pomaga w osiągnięciu nirwany.

Friedrich Nietzsche - „Tako rzecze Zaratustra” - zdanie »Bóg umarł«, ateizm, człowiek jest na tyle silny, ze nie potrzebuje Boga, który kierowałby jego życiem. Rasa panów i rasa podludzi - panowie rządza światem, podludzie maja utrzymać gatunek. Panowie mogą przekraczać granice moralne w wyższym celu. Altruizm i litość uważał za największa słabość. Należy działać poza dobrem i złem, czynów i ludzi nie należy oceniać w tych kategoriach, tylko patrząc na to jak przysłużyli się światu.

Henri Bergson - Podstawowym źródłem poznania jest INTUICJA, poznanie za pomocą rozumu jest tylko częściowe, intuicja pozwala na poznania siata w całości. Podstawowa siła świata jest ruch, rozwój, zmienność (WARIABILIZM). Możliwości rozwoju świata SA nieograniczone, a ruch i rozwój jest samoistny, bo w każdym drzemie SILA WEWNETRZNA (ELAN VITAL). Moralność ma dwa źródła: społeczne, (kiedy bierzemy pod uwagę innych) i wynikające z naszego wnętrza. Jednostka wolna to jednostka szczęśliwa; dzięki poczuciu wolności człowiek może się rozwijać. Karol Marks - postęp ludzkości możliwy jest dzięki walce klas. Dominuje socjalizm, sprawiedliwość, równość społeczna.

[b]POEZJA[/b]

[b]Charles Baudelaire[/b] - jeden z najważniejszych symbolistów francuskich, jako jeden z pierwszych wykorzystuje trendy modernizmu w literaturze. Najważniejsze dzieła wydal, jako nastolatek. Na jego warsztacie kształcili się wszyscy artyści tej epoki. Buntownik, rewolucjonista, prowokator, zdemoralizowany, prekursor ESTETYKI BRZYDOTY w literaturze. Wyraz sprzeciwu wobec rzeczywistości, której nie rozumie. Zło nie jest niepokonane, istnieją sposoby, aby je przezwyciężyć - pozwala na to Siła wewnętrzna. Postęp cywilizacyjny i mechanizacja rzeczywistości doprowadzi ludzkość do zagłady. Mistrz formy językowej, estetyki fonetycznej. Posługiwał się SYNESTEZJĄ - łączenie wrażeń odbieranych przez jeden ze zmysłów z doznaniami związanymi z innym zmysłem, np. przekształcanie wrażeń słuchowych we wzrokowe (“barwa dźwięku”), albo wzrokowych na dotyk („ciepły niebieski”).

‘Padlina’ Wiersz o przemijaniu wpisany w konwencje nowej epoki. Opowiada o spacerze z ukochaną zakłóconym przez spotkanie leżącej padliny, martwego ludzkiego ciała. Opisuje jej cechy fizjologiczne, chcąc nadać jej życia. Ciało oddane jest naturze, proces ten (rozkład) przyspiesza słońce, owady. Aspekt naturalistyczny - pies jedzący ludzkie mięso, podkreślający ludzką cielesność (ludzkie jest takie samo jak każde inne). Podmiot liryczny mówi ukochanej, że jak umrze, to nie będzie już piękna, będzie wyglądać jak ta padlina. Baudelaire sprzeciwia się dekadentyzmowi, mamy coś, co sprawia, ze nie patrzymy przez pryzmat cielesności - pamięć, w której zachowa się obraz pięknej ukochanej, nieśmiertelny i nieprzemijający.

‘Spleen II’ Człowiek odczuwa spleen, gdy rzeczywistość go przytłacza, nie widzi sensu w żadnych działaniach, zabija go nuda. Świat jest dla człowieka więzieniem, z którego chce uciec. „Uderza głową w mur” - jego działania w celu znalezienia wyjścia z tego stanu są bezskuteczne. Natura potęguje jego smutek (pochmurne niebo), zabieg ten to PSYCHIZACJA OBRAZU (smugi deszczu to kraty, pająki to złe myśli). W jego duszy grają „pogrzeby bez orkiestry” - myśli smutne i ciche („martwa cisza” - hiperbolizacja). Lęk ma nad bohaterem pełną władzę, więzi go, triumfuje. Ból bohatera nie ma żadnej genezy, ale nie można się od niego uwolnić.

‘‘Oddźwięki’ Wiersz typowo impresjonistyczny, uchwycenie zjawisk ulotnych, wpływa na zmysły, robi wrażenie, opowiada o zmienności rzeczywistości. Synestezja - aromaty w wierszu mogą być zielone lub dźwięczne - wymieszanie wrażeń zmysłowych. Natura jest czymś doskonałym, sferą sacrum, człowiek odbiera świat wszystkimi zmysłami, co łączy się w pewną całość. Zachodzi integracja między naturą a człowiekiem i jego zmysłami.

‘Albatros’ Wiersz w nurcie symbolizmu. Albatros jest symbolem poety. Kiedy tworzy jest piękny, niezwykły i podziwiany. Gdy nie tworzy i nie potrafi odnaleźć się w rzeczywistości, (gdy jest przyziemny), traci swój urok. Jest obiektem pośmiewiska, kaleką, przestaje być kimś wyjątkowym, jest nieszczęśliwy.

[b]Paul Verlaine [/b] Prowadził kontrowersyjny tryb życia, nazywany cyganem, alkoholikiem, nie szanował tradycji, norm moralnych i etycznych. Mistrz poezji impresjonistycznej, teksty pełne zmysłowości, niejasności. Wiersze smutne, refleksyjne, łączą różne zjawiska zmysłowe.

‘Zmierzch mistyczny’ Dla Verlaine’a zmierzch to zjawisko mistyczne, zmysłowe. Oddaje jego kolorystykę, zmienność kolorów. Traci poczucie kontaktu z rzeczywistością poprzez upajanie się intensywnym zapachem kwiatów w czasie zmierzchu. Moment ten dla niego jest niezwykle obfity w doznania, ale wie, że jest chwilowy i zaraz nastanie mrok.

‘Sztuka poetycka’ Poezja wywodzi się od muzyki, więc wiersz powinien być płynny, harmoniczny, rytmiczny. Piękno poezji polega na tym, że nie jest dosłowna, każdy inaczej może ją odczytać. To, co niedopowiedziane jest piękne, bo otwiera możliwość interpretacji. Poezja nie powinna pouczać, nie ma też być śmieszna ani ckliwa. Nie należy jej podporządkowywać jedynie rymowi, wielu poetów tak robi i im nie wychodzi, dzieło traci wtedy na wartości. Wiersz powinien płynąć z duszy, jak muzyka (sam z siebie), naturalny, świeży, delikatny. Poezja jest czymś więcej niż „tylko literatura”. [b] Jean Arthur Rimbaud[/b] Buntownik, prowadził cygański tryb życia, partner Verlaine’a. Był inspiracją dla surrealistów, którzy tworzą sztukę opartą na marzeniach sennych.

‘Wrażenie’ Cygan, który nie ma własnego miejsca na świecie, najlepiej czuje się wśród natury, maszerując przez zboże, trawy, etc (LOL). Jest to dla niego niesamowite, ciepłe uczucie, porównuje je do przebywania z kobietą.

‘Statek pijany’ Statek symbolem poety; wiersz w nurcie symbolizmu. Poeta pragnie wolności i nie dba o przyziemne rzeczy, jest sam, niezależny, wolny, spontaniczny. Ma momenty triumfu i porażki (przypływy i odpływy). Rozwija żagle i przenosi się na wyższe wymiary rzeczywistości :D. Doświadcza pierwszych namiętności, które budzą w nim Silne emocje. Jest doświadczony, widział już wszystko, co człowiek chciałby zobaczyć, ale też to, czego by nie chciał. Zachwyca się naturą, przekracza granice, próbuje dotrzeć tam, gdzie ludzie nie mogą. Nawiązanie do Biblii - Maryja ściera wężowi głowę - wobec szlachetności i niewinności siły zła są bezsilne. Zło jest niepozorne, ciężko je dostrzec, ale zawsze jest ogromne. „Przeokropne mielizny” - sytuacje, w których człowiek nie może iść dalej. Czasem nudziły go te przygody, zatrzymywał się. Był samotny, uciekał od mieszczańskiego trybu życia. Nikt nie powstrzyma go od dalszej podróży, jest niesiony wewnętrznym głosem, który każe mu być wolnym i poznawać świat. Złożone życie poety, niczego nie żałuje, jest dumny ze swojego życia. Nie wyobraża sobie aby zaprzestać wędrówki, chce tradycji i stałości (wrócić do Europy), ale dalej jest cyganem, który chce kontynuować podróż i być wolnym (ale trochę w mniejszym stopniu, na swoich terenach, trochę osiada w rzeczywistości).

[b]LIRYKI TATRZAŃSKIE KAZIMIERZA PRZERWA-TETMAJERA[/b]

‘Koniec wieku XIX’

Podmiot liryczny wiersza stawia ciąg pytań retorycznych, dotyczących wartości oraz ideałów człowieka z końca wieku. Wszystkie wymienione postawy podmiot liryczny odrzuca jako niekuteczne w walce ze złem świata lub jako niegodne człowieka.

 Przekleństwo jest przypisywane ludziom prymitywnym  Ironia również nie jest odpowiedzią, samo istnienie jest ironiczne.  Idee są nierealizowane, modlitwa nie ma mocy sprawczej, jest więcej ateistów.  Wzgarda takze nie jest wyjściem bo oznacza słabość.  Rozpacz uwtecznia, nie pozwala iść naprzód.  Walka nie ma sensu bo jesteśmy z góry skazani na przegraną.  Rezygnacja nie umniejsza cierpienia i nie pozwala iść dalej.  Byt przyszły (czytanie z gwiazd) nie jest perfekcyjny.  Używki – człowiek ciągle chce więcej, ulega rozkoszy i chce ją realizować.  Nie ma sposobu na zmniejszenie cierpień, znane sposoby w XIX wieku są niewystarczające. Nie ma odpowiedzi na pokonanie choroby tego czasu. Do dupy wszytko.

Chatakterystyka człowieka końca wieku: cechuje go postawa dekadencja: brak ideałów, niewiara, bierność, bezsilność, niezdolność do czynu, poczucie niedorzeczności istnienia, pesymizm.

‘Melodia mgieł nocnych’

Twórcy Młodej Polski odkryli urodę Tatr i Podhala. Tetmajer był wielbicielem górskiego krajobrazu, który inspirował go do tworzenia poezji.

Synestezja – miesza wrażenia zmysłowe.

Podmiotem lirycznym są mgły, opowiadają wrażenia, których doznają unosząc się nad stawem Gąsienicowym. Bohaterem swojego wiersza czyni Tetmajer zjawisko atmosferyczne – mgłę, która w utworze potrafi mówić i myśleć. Mgły tańczą i spowijają całą okolicę, obejmując ja we władanie. W utowrze dominuje subiektywny opis przyrody, potrzeganej przez mgły. Obraz przyrody kreśli poeta techniką impresjonistyczną.

Technika opisu – Technika ta, charakterystyczna dla malarstw modernizmu, polegała na komponowaniu pejzaży i widoków z drobnych plamek barwnych, składających się na całośc obrazu. Ważną rolę w impresjoniźmie odgrywło światło, cień, kolor. Impresjonizm przedtawiał subiektywną i ulotną wizję rzeczywistości. W podobny sposób poeta prezentuje w swoim wierszu przyrodę. Opisana sytuacja rozgrywa się w nocy przy świetle księżyca, który nadaje rzeczeom szczególną barwę. Poeta tworzy ulotny, impresjonistyczny obraz mgieł, które opływają wokoło księżyc, by potem sfrunąć na ziemię, przenikać potoki i strumienie, przepływać przez lasy, chwytać w objęcia gwiay. Mgły bawią się i pląsają, tańczą z wiatrem. Wszytko dzieje się w ciszy. W wierszu występuje nagromadzenie czasowników wyrażających ruch (pląsajmy, okręcajmy, tańczmy) oraz wyrazów dotyczących dźwięków (cicho, szept, szmer), kolorów. Muzyka łączy się więc z malarskością. W utowrze pojawia się nuta melancholii, przemijania, czego symbolem jest spadająca gwiazda.

‘Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej’

Podmiot liryczny: podmiotem lirycznym wiersza jest sam poeta, który wypowiada się w pierwszej osobie l.p. Poeta spogląda ze Świnicy do Doliny Wiechcichej i ten widok wywiera na nim sile wrażenie.

 Wiersz jest sensualny

Impresjonistyczny obraz Tatr: W wierszu poeta kreśli impresjonistyczzny wizerunek Tatr, w którym dominującą rolę odgrywają barwy, cienie, światło, ulotne wrażenia. W utworze pojawiają się określenia opisujące barwy, grę cienia, światła czy dźwięki. Dotrzegamy synestezję sugerującą, że cisza może mieć barwę, dźwięk. Malarskość i ulotność wrażeń wywołuje w podmiocie lirycznym rozmaite myśli i uczucia (psychizacja krajobrazu). Góry spowite są we mgle. Przez mgłe przebija się słońce, które tworzy refleksy w wodzie strumienia. Dominującym motywem pejzażu jest gęsty las i pionowa skała. Widok gór wzbudza w poecie poczucie smutku i melancholii. Piękno budzi w nim tęsknotę na ideałem piękna, niemożliwym do zrealizowania w rzeczywistym, ułomnym świecie. Przepaść, którą podmiot liryczny ma u stóp, wywołuje w nim strach i przerażenie. Poeta nie moża zapanować nad swoimi uczuciami.

‘Hymn do Nirwany’

Podmiot liryczny: Podmiotem lirycznym wiersza jest sam poeta. Utwór ma charakter monologu, modlitwy skierowanej do Nirvany, w której poeta wypowiada się w 1os. l.p.

Charakter utworu: Utwór ma charakter hymnu, czyli pochwalnej pieśni lirycznej, skierowanej do bóstwa, istoty wyższej, pojęcia abstrakcyjnego. Podmiot liryczny w swoim Hymnie do Nrwany używa formy modlitwy, wyrażając prośbę i adorację.

Dekadentyzm: Zwracając się do Nirwany podmiot liryczny wymienia szereg przyczyn, które czynią jego życie na ziemie nieszczęśliwym:  panownie zła  ludzka podłość  złość  uczucia wstrętu i przerażenia bytem ziemskim  wola życia, myśl i pamięć  rozpacz  klęski i cierpienia

Podmiot liryczny zwraca się w swoim utworze do Nirwany. Termin ten, wywodzący się z religii hunduskiej, oznacza niebyt, czyli stan, jaki można osiągnąć po wyzbyciu się woli życia. Pojęcia Nirwany używał w swojej filozofii A.Shopenhauer, dowodząc, że wola życia jest przyczyną wszelkich cierpień człowieka. Osiągnięcie stanu niebytu wyzwala więc jednostkę z wszelkich pokus, pozbawiając ją poczucia niespełnienia i związengo z tym cierpienia. Z racji swojego filozoficznego wykształcenia Tetmajer znał idee Shopenhauera i nirwana również byla dla niego jedynm ze sposobów ucieczki od poczucia beznadziejności i bezsensu życia. Podmiot liryczny prosi Nirwanę aby do niego przyszła i pogrążyla go w niebycie, uwalniając tym samym od woli życia i związanych z nią cierpień. Według podmiotu jedynie Nirwana jest w stanie uwolnić ludzkośćod bezmiaru cierpienia. [b] POEZJA LEOPOLDA STAFFA[/b]

Kowal  Budowa sonetowa  Kult jednostki wybitnej  Metaforyczny wyraz; kowal wykonujący swoją ciężką pracę to człowiek, który chce poprzez wielki wysiłek ukształtować swój charakter.  Sonet demonstrujący tęsknotę podmiotu lirycznego za siłą, niezłomnym, wielkim sercem artysty, nieskażonym dekadencką słabością (odrzucenie altruizmu).  Lepiej zginąć niż wyjść na słabego, w niemocy twórczej.  Wyraźny wpływ filozofii Nietzschego, buntującego się przeciw schyłkowości i dekadencji, niszczącym „wolę mocy”.

Deszcz jesienny

 Impresjonistyczny  Dekadentyzm, spleen  Bogaty w środki; rytmiczny, onomatopeje, refren, powtórzenia, wyliczenia, anafory, instrumentacja zgłoskowa, niedopowiedzenia, liczne epitety, symbole typowe dla liryki dekadenckiej: łzy, rozpacz, senne mary, mły, deszcz, rozpacz.  Nastrój strachu, lęku – szatan przemierza ogród.  Zwątpienie i rozpacz podmiotu wywołuje w nim smutny, jesienny deszcz, oddający zarazem melancholię i stan „chorej duszy” Psychizacja krajobrazu – przyroda oddziałuje na stan psychiczny, wewnętrzny jednostki. Sonet szalony  Nurt franciszkanizmu  Włóczęga, osoba wolna, nieprzynależąca do jednego miejsca. Podejmuje się rzeczy niemożliwych, robi rzeczy, których sam po sobie by się nie spodziewał. Czuje się bezpiecznie pod niebem pełnym gwiazd, świat jest jego domem.  Jest wolny, nie ma hamulców. Kalkulacje i rozum go znużyły. Przeklina ostrożność, chce być wolny. [b]

‘LUDZIE BEZDOMNI’ STEFAN ŻEROMSKI[/b]

Geneza Wydane w 1900 r. Oddaje realia 1898 – 1901. Miała na celu opisać ówczesne społeczeństwo Polski, w jakiej jest kondycji, pod zaborami, na przełomie wieków. Opisuje procesy, które zachodzą, zmianę rzeczywistości, ustroju. Tytuł ma znaczenie symboliczne.

Narracja jest niejednorodna, personalna (wprowadza nas 3os narrator, ale kontynuuje Judym, poznajemy świat jego oczami, bądź Joanna w swoim pamiętniku).

Tytuł Znaczenie dosłowne: Zarówno Judym jak i Joasia nie mają stałego miejsca zmaieszkania. Korzecki – świadek nędzy górników. Zagłębia się, szuka swojego miejsca. Wiktor Judym udaje się do Szwajcarii i Stnów by poprawić byt swojej rodziny. Bezdomni w Pryżu i Warszawie Znaczenie metaforyczne: Brak przywiązania do żadnego miejsca, ciągłe poszukiwanie. Żydzi – naród bezdomny. Joanna nie jest zadowolona z tego co osiągnęła i nie decyduje o swoim życiu, jest uzależniona od innych. Naród Polski – ludzi bezdomnych (przed odzyskaniem niepodległości). Korzecki – bezdomność duchowa, katastrofista, dekadenta.

Symbolizm i symbole  Symboliczne znaczenie tytułu  Wenus z Milo: Symbol piękna, miłości, szczęścia, namiętności, beztroskiego życia, wolnego ducha, uczucia, harmonii. Jest czysta i nieskażona przez normalność, przez codzienność i nudę. Judym po raz pierwszy nie widzi w posogą nic nadzwyczajnego. Dopiero kiedy dostrzega Joannę zauważa nowe cechy Wenus z Milo. Na nowo rozmyśla o tej postaci, widzi nowe szczegóły, odkrywa na nowo zymbol życia, nieba i dnia. Judym jest zachwycony tym, jak Joasia ogląda posąg, jej zachwytem.  Rybak Puvis de Chavannesa: Symbol bieday, nędzy. Obraz naturalistyczny, zwraca uwagę na to, jak żyje biedota, najniższa warstwa społencza. Idea, że najbiedniejsi uosabiają postać człowieka, Chrystusa, któremu należy pomóc, krzywda społeczna. Tomasz wspomina obraz, wytwarza go w wyobraźni. Obraz wiąże się z jego ideologią, planami i postrzeganiem rzeczywistości.  Kwiat Tuberozy: Tuberoza – kwitnący krzew, symbolizuje bezużyteczne piękno. Odnosi się do postaci Karbowskiego, Natalii i Wandy. Piękno z natury jest próżne.  Krzyk pawia: Symbol śmierci – Judym słyszy go wyjeżdżając do umierającej kobiety.

Naturalizm  Naturalizm w opisie otoczenia z którego wywodzi się Judym oraz jego wpływ na człowieka, to dlatego Tomasz czuje się odpowiedzialny za środowisko z którego się wywodzi.  Traktowanie człowieka jako części przyrody i natury.  Estetyka brzydoty: brud, nędza, nieciekawi ludzie, zapomniane miejsca. Ludzie mają suche, szare twarze, noszą szmaty, są zmechanizowani – wykonują pewne schematy, powtarzają je. Podkreślona jest mało znacząca rola tych ludzi. Mają puste, poszarzałe oczy, niesą wręcz ludźmi. Dzieci określane są mianem “stada”, niczym zwięrzęta. Porównani do śmieci – sponiewierane, niepotrzebne, brudne, mają często choroby.  Naturalizm nadaje powieści charakter pozytywistyczny, jednak przeważają w niej elementy modernistyczne takie jak symbolizm, impresjonizm i ekspresjonizm.

Impresjonizm  Opis kolorów przełamywanych pzez światło, zmienność obrazu pod jego wpływem Próba uchwycenia ulotnych elementów takich jak np. Ptak. Ulotna chwila opisana jest słowami, dynamika, próba ubrania w słowa teo, co normalnie trwa ułamek sekund. Narrator doznaje wrażeń, oddaje wrażeniowość (dźwięki, kolory, zapachy). Nagromadzenie porównań, śródków poetyckich, metafory, epitety. Kontrast mający uwydatnić kolory.  Psychizacja pejzażu – rzeczywistośćwpływa, determinuje to co czuje bohater lub przeciwnie.

Ekspresjoznim  Opis emocji towarzyszących bohaterowi. Jest on subiektywny, chaotyczny, pełen przymiotników wartościujących, niedopowiedziany, nieuporządkowany. Zaburzenie przyczynowo – skutkowe.  Zmienność wyglądu przyrody i krajobrazu w zależności od światał,a rola kolorów, cieni.  Wszystko to w celu oddania emocji w sposób jak najbardziej naturalny.

Judym idealista  Realizuje swój cel bez względu na konsekwencje, jest zdeterminowany. Spełnia swoje marzenia w sposób bezkompromisowy. Nic chce niczego robić połowiecznie. Tomasz próbuje osiągnąć swój cel. Czuje, że posiada dług woboec swojej grupy społecznej, musi oddać to co wziął. Jego poczucie winy potęgują ludzie wokół.  Jest skłócony ze środowiskiem lekarzy. Jego postawa doprowadziła go do klęski, zbyt ostro skrytykował środowisko lekarzy, nie był w stanie iść z nimi na kompromis Nie było między nimi porozumienia co skutkowało brakiem wsparcia. W Cisach nie mógł dogadać się m.in. Z Krzywosądem, przez to nie mógł osiągnąć celu (osuszenie bagien). Był nieugięty, przekreślił przez to swoją przyszłość.  W Zagłębiu zerwał z Joasią i poświęca swoje życia dla ideałów, podkreśla to jego dualizm. Możliwe, że gdyby był z Joanną byłby szczęśliwy. Nie potrafi jednak połączyć dwóch zjawisk i dokonywac wyborów.

Judym romantyk  Działa nielogicznie(nie bierze pieniędzy za leczenie), buntuje się przeciwko panującemu porządkowi.  Nonkorformista, jest wierny swoim ideałom. Rezygnuje z życia osobistego na rzecz realizowania wyższych ideałów.  Chce poświęcić się dla innych. Probuje wybić się z nizin społecznych, jest skrajny w swoich działaniach, wszystko chce osiągnąć sam, indywidualista.  Jest wrażliwy, wyobcowany ze społeczeństwa.  Jest niekonsekwentne i zmienny. Działa pod wpływem impulsu. Wewnętrznie jest rozdarty, sam nie wie jak postępować.

[b]CHŁOPI WŁADYSŁAW REYMONT[/b]

Geneza Chłopi zostali napisani na zamówienie, wydawane w odcinkach. Książka ta przysporzyła Reymontowi wiele problemów, pierwszą wersję spalił. Wielokrotnie zmieniał tekst, przerywał pisanie. Musiał przestudiować gwarę, życie chłopów. Goniły go terminy, więc wyznaczał sobie godziny na pisanie.

Chłopi to odpowiedź na chłopomanię, ukazanie chłopów, życia na wsi w sposób naturalistyczny, odkrywający okrucieństwo, trudność życia na wsi. Wcześniej nie ukazywano chłopów tak realistyczny sposób, że oni także są zdeterminowani przez pewne pobudki, hierarchię.

Epopeja chłopska/ludowa  Reymont stworzył realistyczną panoramę życia na polskiej wsi na przełomie XIX i XX w, wzbogacając ją jednocześnie o wymiar mityczny. Na obraz wsi składają się opisy codziennego życia, charakterystycznych dla kolejnych pór roku prac polowych, zwyczajów i obrzędów. Reymont ukazał także prawa rządzące społecznością, konflikty społeczne, ekonomiczne i moralne, a także ludową mentalność.  Bohaterem utworu jest, jak to w eposie, zbiorowość – gromada wiejska.  Obok planu realistycznego można wyróżnić plan przyrody, która jest nie tylko tłem przeżyć bohaterów, ale dzięki animalizacji i antropomorfizacji posiada również cechy istoty żywej, wpływającej na ich losy. Jes także przedmiotem wielu plastycznych, szczegółowych opisów.

Hierarchia społeczna:  Na dole drabiny społecznej znajdują sieci, którzy nie mają ziemi. Przedstawicielami tej grupy są parobkowie, np. Kuba i Witek oraz Jagustynka, która po zapisaniu swego pola dzieciom została przez nie wyrzucona z domu. W najgorszej sytuacji są starzy, niezdolni do pracy ludzie, tacy jak Agata, którym pozostaje tylko żebractwo.  Następną grupę stanowią gospodarze, którzy posiadają niewielką ilość ziemi i nie są zbyt zamożni, należą do nich np. Kłębowie i Kozłowie.  Wyżej hierarchii znajdują się posiadacze większej ilości gruntów, do których można zaliczyć Dominikową.  Najwyższa warstwę tworzy małą grupa najbogatszych chłopów, do których należy najzamożniejszy we wsi Maciej Boryna, posiadacz największej ilości ziemi i inwentarza.  Nieco inne, lecz ważne miejsce w życiu gromady, mają także ksiądz, wójt i młynarz. Stopień zamożności decyduje o szacunku mieszkańców wsi w czasie obrzędów ,uroczystości, np. na mszy czy na weselu bogatsi zajmują lepsze miejsca, z czym bez protestów godzą się biedni.

Obyczaje i tradycje:  Wykopki  Kwaszenie kapusty  Jarmark  Oświadczyny (swaty)  Zaślubiny  Obcinanie włosów pannie młodej  Weselnicy  Zabawy weselne  Hierarchia w kościele  Błogosławieństwo młodych przed ślubem  Zaduszki

Miejsce: Lipce, polska wieś – nie ma charakterystycznych miejsc, pobliskich miejscowości. Może to być każda inna wieś, jest to miejsce uniwersalne. Czas: Cykliczny – życie chłopów zatacza koło. Żyją w czasie cyklicznym, dzielonym, wyznaczanym przez pory roku, związane z tymi prace polowe i obrzędy i święta kościelne – liczenie czasu poprzez sferę sakralną, np. 3 pacierze. Stąd podział na 4 tomy, według 4 pór roku. Narracja: 3 osobowa. Narrator świadomy, subiektywny Język: stylizacja gwarowa (dialektyzacja), jednak nie na konkretną gwarę łowickiej wsi, lecz na mieszankę gwarową, utworzoną na bazie różnych dialektów Bohaterowie: Stanowią archetypy postaci typowych dla wsi, np. Maciej Boryna to silny, dominujący we wsi chłop, który ma szacunek, przewodzi. Opisy: impresjonistyczne (liryczne opisy przyrody, oddające piękno i nastrojowość wiejskiego pejzażu o różnych porach roku. Impresjonistyczny charakter mają też opisy subiektywnych przeżyć i ulotnych wrażeń, których doświadczyli bohaterowie; taniec), naturalistyczne (wizja człowieka nierozerwalnie związanego z naturą, którego działanie jest kierowane instynktami (głodem, popędem płciowym), walczącego o swoje miejsce w gromadzie, w której silniejsi podporządkowują sobie słabszych. Opisy scen drastycznych, odrażających; Odrąbanie nogi Kuby, zabicie wieprza, zaloty Antka i Jagny, złość Boryny), realistyczne (naracja, opis realiów życia wiejskiego; wykopki), ekspresjonistyczne (taniec – radość, szczęście, smutki Witka, jego płacz w kościele), symbolizm (symboliczny wymiar ma czas i przestrzeń, sposób przedstawiania – czas, miejsce.)

[b]JĄDRO CIEMNOŚCI JOSEPH CONRAD[/b]

Geneza W Młodej Polsce panowała fascynacja orientalizmem, tym co nieznane (Afryka, Japonia itd.). Twórcy modernistyczni byli zafascynowani rytuałami, wierzeniami ludzi z kultur tradycyjnych. Conrad, natchnięty poprzez wuja – wyruszył do Konga. Tam jednak spotkał się z rozczarowaniem kolonizacją. W „Jądrze Ciemności” opisuje swój rozrachunek, kolonizacje jako akt barbarzyński. Miejsce to kojarzy mu się z piekłem, stąd tytuł. Marlow może być alter ego autora, posiada w sobie pewne cechy Conrada.

Narracja  Marlow  Narrator ze świata zewnętrznego  Narrator wprowadzający do opowieści Marlowa

 Powieść o dojrzewaniu  Otwarte zakończenie  Powieść symboliczna  Powieść impresjonistyczna - opisy, kontury przedmiotów zacierają się, jakby były w ciągłym ruchu, są trudne do uchwycenia, przypomina to technikę malarską. Zewnętrzna rzeczywistość została ukazana przez pryzmat wewnętrznych emocji i przeżyć narratora. Dżungla to zwierciadło, w którym przegląda się ludzka dusza, podróż w dzikie ostępy staje się podróża we własną podświadomość. Marlow odkrywa tam tytułowe jądro ciemności, cząstkę zła, którą nosi w sobie każdy człowiek.  Powieść szkatułkowa (opowiadanie w opowiadaniu)

Symboliczne znaczenie tytułu Jądro ciemności to centrum, sam środek miejsca przesiąkniętego złem, tajemnicą, ciemnością. Z tytułem utworu wiąże się symboliczny charakter przestrzeni – Afryka, zwana potocznie Czarnym Lądem, jawi się Marlowowi jako mroczna, dzika, niepojęta, złowroga i budząca niepokój. Wrażenie to wywołuje szczególnie spowita w mroku dżungla, budząc nastrój tajemniczości. Opis Afryki przypomina opisy kolejnych kręgów piekła w „Boskiej Komedii” Dantego. Ludzie przypominający cienie, ciągną za sobą brzęczące łańcuchy. W opisach panuje półmrok, brak światła. Marlow nie do końca wierzy w to, co widzi. Kości, umierający z głodu na jego oczach, gdy ten, nie do końca wie co z tym zrobić. Agent nazywany jest Mefistotelesem – chce on zastąpić obecnego dyrektora, aby zarobić na kolonizacji.

Wpływ Afryki na Kurtza Świat bez granic, miejsce wpływające na człowieka powodują, ze tak silna, wybitna jednostka jak Kurtz zatraca swoją prawość, człowieczeństwo. Marlow twierdzi, że Kurtz skupia się tylko na swoim celu, zatracając swoje zasady, zapominając o tym, co się z nim dzieje podczas swojego dążenia do celu. Sam Kurtz uważa, że to co zrobił, w kogo się zmienił to zgroza, nie widzi dla siebie ratunku, dlatego chce pozostać w dżungli, aby zło, które się w nim narodziło, pozostało w miejscu z którego pochodzi.

Wpływ Kurtza na Marlowa  Marlowa przeraża to, że Kurtz nieskończenie dąży do celu, z góry uważa się za straconego, dlatego całkowicie poświęca się pracy w Afryce. Marlow mógł zaglądać w duszę Kurtza, poznać go dogłębnie. Bał się jednak, że ulegnie jego fenomenowi i zacznie za nim podążać. Była to dla niego swoista walka o własną duszę. Mimo wszystko, osoba Kurtza bardzo na niego wpłynęła. Jeszcze długo po jego śmierci Marlow o nim myśli, pamięta. Wspomnienie jest bardzo intensywne.  To co ujęło mężczyznę w Kurtzie to to, że potrafił on przekroczyć pewną granicę, miał do tego odwagę, której zabrakło Marlowowi. Fascynowało go to, że Kurtz przynależal do jednostek fatalnych, które hipnotyzują swoim podejmowaniem ryzyka, tym, że nigdy się nie cofają, nawet gdy ma to dla nich tragiczne skutki, gdy ich życie będzie jedną, wielką zgrozą. Tacy ludzie badają na sobie ludzkie granice, najczęściej ponosząc klęskę.  Spotykając się z narzeczoną Kurtza, Marlow nie wyznaje prawdy o nim, nie chce łamać serca kobiecie, która żyje w przekonaniu o nieskazitelności zmarłego, ale także Marlow nie chce, aby wieść o ciemnej duszy Kurtza nie wydostała się dalej, żeby zło rozprzestrzeniło się poza granice Afryki.

[b] WESELE Stanislaw Wyspianski[/b]

Geneza utworu - wesele Anny Mikołajczykówny oraz Włodzimierza Tetmajera, co wzbudziło wiele plotek i kontrowersji, nikt z inteligencji wcześniej nie poslubił chłopki. Kochali się, oboje byli biedni, ich związek był obiektem zainteresowania, skandalem. Małżeństwo opisane w „Weselu” - Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny zawarte zostało 10 lat później. Nie pobrali się z miłości, lecz na pokaz, Lucjan pragnął rozgłosu. W wyniku chłopomanii inteligencja chciała się połączyć z chłopami.

• I akt w konwencji szopki galicyjskiej - bardzo krótkie sceny przedstawiające po kolei bohaterów, w szybkim tempie
• Krytyka mitów narodowych (zryw narodowo-wyzwoleńczy przy pomocy pojednania arystokracji i chłopów) - ukazana przez postaci fantastyczne  Rycerz Zawisza Czarny zarzuca Poecie nieodpowiednie przesłanie jego poezji (dekadenckie), powinno być pobudzające do działania ojczyznę.  Stańczyk (symbol mądrości) zarzuca Dziennikarzowi konserwatyzm, niewykorzystanie możliwości wpływu na porozumienie i powodzenie zrywu narod.-wyzw., jest zachowawczy  Widmo (symbol miłości romantycznej) nawiedza Marysię lecz ta czuje od niego zimno, więc nie zgadza się z nim odejść - mit romantyczny  Upiór przychodzi do Dziada, aby przypomnieć mu podział między chłopami a arystokracją niemożności porozumienia się itp.  Hetman przychodzi do Pana Młodego przypomnieć mu, że zdradza swoją warstwę społeczną, żeniąc się z chłopką  Wernyhora (wieszcz galicyjski) odwiedza Gospodarza i daje mu złoty róg (symbol pobudzenia do walki). Przypomina mu o zrywie i Gospodarz zostaje przywódcą. Pozostałe symbole: Szopka (chata bronowicka) - Polska Złoty róg - idea, przywództwo Złota podkowa - stracona idea Sznur - niewola Czapka z piórami - chłopska prywata Chochoł - uśpiona idea Chocholi taniec - marazm Legenda narodowa polska - panowie powinni wychować chłopów na patriotów, aby umożliwić zryw narodowo-wyzwoleńczy. Nie udało się; panowie kochali legendę ale nie wierzyli w nią naprawdę. Chłopi byli gotowi, ale nie ruszyli do walki bo jeden z przedstawicieli okazał się niezbyt rozumny i nie wypełnił swego zadania (Jasiek). Wina leży więc po obu stronach. Wyspiański obalił mit narodowy, obnażył to, w co wszyscy wierzyli, odebrał ludziom nadzieję, obalił iluzję. Trzeba znaleźć nową ideologię - Wyspiański przedstawia ją w dramacie „Wyzwolenie”. Artyzm, kompozycja i forma „Wesela”:  Podział na 3 akty: I rzeczywisty, II symboliczny, II symboliczno-wizyjny  Akcja trwa jedną noc (do świtu), w chacie bronowickiej - jedność miejsca i czasu  element dramatu klasycznego. Akcja - wiele wątków  dramat symboliczny.  Sfera fantastyczna miesza się z rzeczywistą  Postacie fantastyczne - hipostazy - to sobowtóry psychiczne bohaterów, których odwiedzają.  I akt - język gwarowy, potoczny (chłopi) + literacki, metaforyczny, niezrozumiały (inteligencja)  przybyszewszczyzna.  II akt - symbole, ich znajomość potrzebna do zrozumienia przesłania. Świat przedstawiony jest obrazowo, malarsko; charakter baśniowy; postaci fantastyczne wpływają na działania postaci realnych; magiczne rekwizyty; nieprawdopodobne sytuacje.  III akt - fragmentaryczna budowa, urywane rozmowy między bohaterami. Interpretacja nocnych wydarzeń - symbole. Poetyka odnosi się do przeszłości (noc) i przyszłości (świt) - nieciągła, nielogiczna.