1. Wyjaśnij pojęcie demokracja. Od jakich cenzusów zależał dział ogółu społeczeństwa w sprawowaniu władzy? Jaki cenzus obowiązuje współcześnie? Demokracja-typ ustroju politycznego, w którym obywatele mają prawne zagwarantowany bezpośredni lub pośredni wpływ na podejmowanie decyzji państwowych Udział ogółu społeczeństwa zależał od określonych czynników i opierał się na licznych cenzusach, np. majątkowy, płci, wykształcenia, rasy, religijny. Obecnie jedynym cenzusem jest wymóg osiągnięcia odpowiedniego wieku.

2. Jakie wyróżniamy dwie formy demokracji? Wyróżniamy dwie formy demokracji: bezpośrednia-osobisty udział obywateli w podejmowaniu decyzji pośrednia-pośredni wpływ obywateli na decyzje państwowe

3. Wymień wartości będące fundamentem współczesnej demokracji wolność, równość (równość wobec prawa, równość szans), sprawiedliwość (sprawiedliwość formalna i materialna, sprawiedliwość wyrównawcza lub rozdzielcza)

4. Wymień i scharakteryzuj zasady współczesnej demokracji Zasada suwerenności narodu-najwyższą władzę sprawuje naród Zasada reprezentacji-naród sprawuje władzę przez swoich reprezentantów Zasada poszanowania praw mniejszości-decyduje głos większości, ale chronione są również prawa mniejszości Zasada podziału władzy-władza prawodawcza, wykonawcza i sądownicza jest sprawowana przez odrębne organy odpowiedzialne za prawnie określoną dziedzinę działalności państwa Zasada państwa prawa-prawo określa kompetencje i organizację organów władzy, a także ich stosunki z obywatelami oraz innymi podmiotami Zasada konstytucjonalizmu-najwyższy akt prawny-konstytucja- reguluje zasady funkcjonowania państw Zasada pluralizmu-akceptacja wielości poglądów oraz swoboda funkcjonowania organizacji reprezentujących różne grupy społeczne i nurty ideowe

5. Scharakteryzuj teorie „fal demokracji” według Samuela Huntingtona. Jakie czynniki mają wpływ na sukces demokracji? Amerykański politolog Samuel Huntington (1927-2008) sformułował teorię „fal demokratyzacji”. Jego zdaniem procesy demokratyzacyjne napływają falami i w podobny sposób odpływają, przy czym za każdym razem fala przypływowa jest większa, a odpływowa słabsza. Skutkiem tego jest rosnąca liczba państw o ustroju demokratycznym. Politolog wyróżnił trzy fale przypływowe oraz dwie odpływowe. Do pierwszej fali przypływowej doszło na początku XIX w. wskutek rewolucji francuskiej i amerykańskiej – trwała ona do połowy lat 20. XX w. W 1922 r. wraz z przejęciem władzy przez faszystów we Włoszech rozpoczęła się pierwsza fala odpływowa, utrzymująca się do 1942 roku. W tym okresie od demokracji odeszła większość państw europejskich oraz kraje Ameryki Południowej. Druga fala przypływowa przypadła na lata 1943-1962. Zapoczątkowała ją klęska państw faszystowskich w II wojnie światowej. Przyniosła ona demokratyzację krajów, które przegrały II wojnę, państw Ameryki Południowej, a także objęła kraje wyzwalające się z zależności kolonialnej w Azji i Afryce. W latach 1958-1975 nastąpiła druga fala odpływowa. Wiele państw powstałych po II wojnie światowej nie radziło sobie z problemami gospodarczymi, co spowodowało ich odejście od demokracji. Trzecia fala przypływowa rozpoczęła się w 1974 r. od obalenia rządów autorytarnych w Portugalii i trwa do dziś. Swój szczyt osiągnęła w 1989 r. wraz z upadkiem komunizmu w Europie. Za sukcesem demokracji stoją następujące czynniki: upowszechnienie się na świecie idei liberalnych oraz praw człowieka upadek tradycyjnych kultur oraz porządku społecznego, opartego na zasadach hierarchicznych brak innych form ustrojowych, które mogłyby być postrzegane jako doskonalsze sukcesy państw demokratycznych, które z reguły należą do najzamożniejszych i najnowocześniejszych dominujące przekonanie, że demokracja jest gwarancją pokoju i rozwoju gospodarczego promowanie demokracji przez światową opinię publiczną i międzynarodowe instytucje

6. Scharakteryzuj cztery zasady demokratyzacji państwa prawa W państwie demokratycznym prawo wyborcze powinno opierać się na czterech zasadach: zasadzie powszechności – polega ona na tym, że wszyscy obywatele państwa, którzy osiągnęli odpowiedni wiek, niezależnie od innych warunków mają prawo oddać głos (czynne prawo wyborcze) i kandydować (bierne prawo wyborcze); pozbawienie obywatela możliwości korzystania z praw wyborczych może nastąpić tylko na mocy orzeczenia sądu zasadzie równości – oznacza, że każdy wyborca dysponuje taką samą liczbą głosów, a siła jego głosu jest zbliżona do siły każdego innego głosu zasadzie bezpośredniości – zakłada, że obywatele osobiście głosują na swoich kandydatów zasadzie tajności głosowania – opiera się na konieczności zapewnienia głosującym takich warunków do oddania głosu, aby jego treść nie mogła zostać ujawniona

7. Przedstaw charakterystykę wyborów w Polsce Rodzaj wyborów Minimalny wiek kandydata Przymiotniki wyborcze Do rad gmin, powiatów i sejmików wojewódzkich 18 Głosowanie powszechne, równe, bezpośrednie, tajne Do Parlamentu Europejskiego 21 Głosowanie powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne Do sejmu 21 Głosowanie powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne Na wójta, burmistrza lub prezydenta miasta 25 Głosowanie powszechne, równe, bezpośrednie, tajne Do senatu 30 Głosowanie powszechne, bezpośrednie, większościowe, tajne Na prezydenta państwa 35 Głosowanie powszechne, równe, bezpośrednie, tajne

8. Jakie wyróżniamy formy demokracji bezpośredniej? Czym jest referendum i jakie wyróżniamy jego rodzaje? Formy demokracji bezpośredniej: referendum, plebiscyt, inicjatywa ludowa i recall. Referendum – polega na bezpośrednim podejmowaniu decyzji przez ogół obywateli w drodze powszechnego głosowania. Przyjmuje ono zazwyczaj postać pytania, na które głosujący mogą odpowiedzieć „tak” lub „nie”. Można wyróżnić kilka rodzajów referendów, np. lokalne i ogólnopaństwowe, obligatoryjne i fakultatywne.

Kryterium wyróżnienia Rodzaj referendum Opis Obowiązek zarządzenia obligatoryjne Istnieje obowiązek przeprowadzenia w danej sprawie referendum, ponieważ nakazuje to konstytucja

fakultatywne Referendum w danej sprawie może zostać przeprowadzone, ale nie ma takiego obowiązku Znaczenie referendum konsultatywne Ma na celu wysondowanie opinii przed podjęciem przez parlament decyzji

rozstrzygające Referendum zatwierdza lub odrzuca (w zależności od wyniku) decyzję podjętą uprzednio przez władze Zakres terytorialny ogólnopaństwowe Obejmuje obszar całego państwa

lokalne Dotyczy tylko części obszaru państwa

9. Wyjaśnij pojęcie plebiscyt Plebiscyt – powszechne głosowanie mieszkańców danego terytorium w sprawie jego przynależności do określonego państwa.

10. Na czym polega ludowa inicjatywa ustawodawcza i komu przysługuje? Inicjatywa ludowa – sposób bezpośredniego udziału obywateli w sprawowaniu władzy. Polega ona na tym, że określona liczba obywateli może wystąpić z własnym projektem ustawy. W Polsce prawo to przysługuje grupie 100 tys. obywateli. Parlament jest wówczas zobowiązany taki projekt rozpatrzyć, ale nie musi go uchwalić.

11. Czym jest „recall” i jakich czynników w Polsce dotyczy? Recall – jest to prawo odwoływania przez obywateli urzędników lokalnych pochodzących z wyborów powszechnych. Aby mogło do tego dojść, potrzebne jest zebranie przez mieszkańców danego okręgu odpowiedniej liczby podpisów. W Polsce recall ma nieco inną formę. Obywatele mają możliwość przeprowadzenia referendum w sprawie odwołania organów samorządowych wybieranych w wyborach powszechnych przed upływem ich kadencji. W taki sposób można odwołać radę gminy (miasta), radę powiatu, sejmik wojewódzki, burmistrza, prezydenta miasta oraz wójta. Procedura ta nie obowiązuje w przypadku odwołania starosty czy marszałka województwa, ponieważ nie są to organy wybierane w wyborach powszechnych.

12. Scharakteryzuj etapy polskiej tradycji demokracji W I Rzeczypospolitej wykształcił się unikalny w czasach nowożytnych model systemu politycznego – demokracja szlachecka, w której pełnię praw i wolności politycznych i ekonomicznych posiadała tylko jedna grupa społeczna – szlachta. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta w 1572 r. i wygaśnięciu dynastii Jagiellonów ogół szlachty zyskał prawo wybierania głowy państwa na zasadach tzw. wolnej elekcji. Wybrany w ten sposób monarcha zobowiązał się do przestrzegania artykułów henrykowskich, aktu prawnego pełniącego rolę konstytucji i określającego zasady ustroju państwa. Za ich złamanie królowi groziła utrata władzy. Istotnym elementem demokracji szlacheckiej był parlamentaryzm. Szlachta debatowała i podejmowała decyzje zarówno na poziomie lokalnym (na sejmikach ziemskich), jak i na poziomie centralnym (izba poselska). Najwyższym organem władzy w państwie był sejm walny, złożony z króla, senatu oraz izby poselskiej. Od połowy XVII w. wykształciło się liberum veto, czyli możliwość zerwania obrad sejmu na skutek protestu jednego posła. Od połowy XVIII w. zaczęto dostrzegać potrzebę naprawy systemu i przystąpiono do opracowywania reform. Ich uwieńczeniem było uchwalenie w 1791 r. Konstytucji 3 maja. Uchwalona w 1921 r. konstytucja marcowa gwarantowała obywatelom szeroki zakres praw i wolności. Wprowadzała także system rządów parlamentarno-gabinetowych, z przewagą sejmu nad władzą wykonawczą. W 1926 r. Józef Piłsudski dokonał zamachu stanu, co doprowadziło do ograniczenia demokracji. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w nowej ustawie zasadniczej z 1935 r. nazwanej konstytucją kwietniową. Przyznawała ona niezwykle szeroki zakres uprawnień prezydentowi, który sprawował zwierzchnictwo nad innymi organami państwa, a także znacznie ograniczała kompetencje parlamentu. W 1980 r. powstała Solidarność. 10-milionowy ruch społeczny, którego jednym z postulatów była demokratyzacja państwa. Działalność Solidarności doprowadziła m.in. do obrad Okrągłego Stołu, czyli cyklu rozmów między stroną rządową a opozycją, trwających od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. 4 czerwca 1989 r. odbyły się pierwsze, częściowo wolne wybory parlamentarne. W wyniku głosowania Solidarność zdobyła wszystkie miejsca w podlegającej wyborowi 35% części sejmu, w senacie zaś obsadziła 99 na 100 możliwych miejsc. Pierwsze wybory prezydenckie miały się odbyć według zmienionej ordynacji wyborczej, zgodnie z którą prezydenta wyłaniali obywatele w wyborach powszechnych. W pierwszych wyborach III Rzeczypospolitej w grudniu 1990 r. zwyciężył Lech Wałęsa.