Tryby szczególne w postępowaniu o wykroczenie Wykroczeniem jest czyn społecznie szkodliwy nawet w stopniu znikomym, zabroniony przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 zł lub nagany. Sprawca czynu zabronionego nie popełnia wykroczenia, jeśli czyn jest niezawiniony (art. 1 § 2 Kodeksu Wykroczeń). Odpowiedzialności za wykroczenie odpowiada każdy, kto ukończył 17. rok życia. W przypadkach określonych przez ustawodawcę, karze za wykroczenie podlega również usiłowanie, podżeganie i pomocnictwo w popełnieniu wykroczenia. Jeżeli chodzi o podżeganie oraz pomocnictwo dodatkowo wymagane jest popełnienie przez sprawcę czynu zabronionego. W postępowaniu o wykroczenie możemy wyróżnić trzy tryby szczególne. Są to: • postępowanie przyspieszone przed sądem, • postępowanie nakazowe, • postępowanie mandatowe. Postępowanie przyspieszone przed sądem – jest to szczególny tryb postępowania przed sądem. Cechuje go dążenie do znacznego przyspieszenia postępowania a także wykonania wydanych w nim rozstrzygnięć – klauzula natychmiastowej wykonalności wyroków. Pozytywnymi przesłankami podmiotowymi tego trybu są: a) możliwość zastosowania go wobec osób nieposiadających stałego miejsca zamieszkania bądź miejsca stałego pobytu, ponieważ istnieje realna obawa, że rozpoznanie sprawy w postępowaniu zwyczajnym będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione, o czym mowa w art. 90 § 1 Kodeksu Postępowania w sprawach o Wykroczenie b) możliwość zastosowania go wobec osób, które na terenie Rzeczypospolitej Polskiej przebywają tymczasowo, jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że nie stawią się na wezwanie opuszczając terytorium RP, co rzeczywiście uniemożliwi rozpoznanie sprawy w trybie zwyczajnym, np. w stosunku do cudzoziemców, o czym mowa w art. 90 § 2 KPW. W obydwu wyżej wymienionych przypadkach sprawca popełniający wykroczenie musi być ujęty na tzw. gorącym uczynku bądź od razu po popełnieniu wykroczenia a także niezwłocznie dorowadzony przed sąd. Policja lub inny organ, któremu ustawy powierzają zadania w zakresie ochrony porządku lub bezpieczeństwa publicznego, może takiego sprawcę dorowadzić do sądu jednakże mogą one również odstąpić od przymusowego doprowadzenia sprawcy przed sąd, jeśli sprawca zapewni, że będzie uczestniczył we wszystkich czynnościach sądowych, w których ma prawo uczestniczyć a w szczególności możliwości złożenia przez niego wyjaśnień używając urządzeń umożliwiających przeprowadzanie tych czynności na odległość z bezpośrednim, jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku. Organy te mogą również odstąpić od zatrzymania i przymusowego doprowadzenia do sądu sprawcy, zobowiązując go do stawienia się w wyznaczonym miejscu i czasie w sądzie. Jeżeli jednak sprawca nie pojawi się wtedy wydanego wyroku nie traktuje się, jako zaocznego. W drugim wypadku Policja lub Straż Graniczna mogą zatrzymać sprawcy paszport lub inny dokument upoważniający do przekroczenia granicy, który następnie wraz z wnioskiem o ukaranie przekazują sądowi. Zwrotu zatrzymanych w ten sposób dokumentów może dokonać sąd jedynie podczas wydania orzeczenia lub z chwilą zmiany trybu postępowania. Ze względu na pozytywne przesłanki przedmiotowe tego trybu może zostać zastosowany w stosunku do:

1. sprawców wykroczeń popełnionych w związku z imprezą masową, która określona została w przepisach o bezpieczeństwie imprez masowych zgodnie z art. 90 § 3 KPW: a) przeciwko porządkowi i spokojowi publicznemu (art. 50, 51, 52a KW), b) przeciwko mieniu i urządzeniom użytku publicznego ( art. 124, 143 KW).
2. sprawców wszystkich wykroczeń, jeżeli ustawa tak stanowi, o czym mowa w art. 90 § 4 KPW. Negatywną przesłanką trybu przyspieszonego jest okoliczność, że osoba podlega orzeczeniu sądów wojskowych, o czym mówi art. 90 § 5 KPW. Istnieją również odrębne regulacje, które dotyczą trybu przyspieszonego. Są to:

1. Wniosek o ukaranie może zawierać ograniczone wymogi formalne oraz zostać złożony ustnie do protokołu.
2. Sąd bez jakiejkolwiek zwłoki przystępuje do rozpoznania sprawy. Musi zaznaczyć w protokole, że sprawę prowadzi w trybie przyspieszonym odnotowując godzinę doprowadzenia obwinionego.
3. Sąd zobowiązuje obwinionego do pozostania do dyspozycji sądu do zakończenia rozprawy pod rygorem wydania orzeczenia pod jego nieobecność.
4. Gdy rozprawa zostanie przerwana na okres dłuższy niż 3 dni, rozpoznaje się ją w trybie zwyczajnym.
5. W przypadku wydania orzeczenia pod nieobecność obwinionego, o których mowa w art. 91 § 3 KPW, uzasadnienie wyroku sporządza się tylko na wniosek strony, ustnie do protokołu rozprawy zaraz po ogłoszeniu wyroku.
6. Termin do wniesienia środka odwoławczego wynosi 3 dni od daty ogłoszenia rozstrzygnięcia w przypadku, gdy uzasadnienie sporządza się z urzędu. W pozostałych przypadkach jest to termin 3 dni od daty doręczenia wyroku z uzasadnieniem.
7. Sąd odwoławczy przystępuje do rozpoznania sprawy nie później niż w ciągu miesiąca od jej wpłynięcia oraz sporządza uzasadnienie w ciągu 3 dni od daty ogłoszenia wyroku, co mówi art. 92 § 1, 2 KPW. Postępowanie nakazowe – jest także trybem szczególnym w kodeksie postępowania w sprawach wykroczeniowych. Wyróżnia się tym, że kiedy sąd uzna, że wina sprawcy i okoliczności popełnienia czynu zabronionego nie budzą żadnych wątpliwości, wyrok wydaje bez przeprowadzenia rozprawy na posiedzeniu niejawnym bez udziału stron a doręcza go im wraz z wnioskiem o ukaranie. Mowa o tym w art. 93 § 1 i 2 KPW. Przesłanki pozytywne trybu nakazowego to: a) brak jakichkolwiek wątpliwości, co do winy obwinionego oraz okoliczności popełnienia wykroczenia, który wynika z materiału dowodowego dołączonego do wniosku o ukaranie – art. 93 § 2 KPW, b) przekonanie sądu, iż wystarczająca karą będzie wymierzenie nagany, grzywny lub kary ograniczenia wolności – art. 93 § 3 KPW. Przesłanki negatywne trybu nakazowego to: a) sprawcy przysługuje obrona obligatoryjna (art. 21 § KPW), gdy jest on głuchy, niemy, niewidomy albo, gdy zachodzi wątpliwość, co do jego poczytalności (art. 93 § 4 KPW) b) z materiału dowodowego dołączonego do wniosku o ukaranie wynika, że obwiniony kwestionuje popełnienie przez niego wykroczenia. Wyrok nakazowy musi zawierać oznaczenie sądu oraz sędziego, który go wydał, oznaczenie obwinionego, określenie przypisanego mu czynu oraz jego kwalifikacji prawnej, rozstrzygnięcie, co do kary i środków kary a także rozstrzygnięcie o kosztach sądowych, dowodach rzeczowych itp. Mogą nim zostać orzeczone wszystkie kary i środki karne poza karą aresztu, o czym mówi art. 93 § 1 i §2 KPW. Mimo iż nie ma formalnych przeszkód na uzasadnienie wyroku nakazowego przez sędziego z urzędu to wyrok en takiemu uzasadnieniu nie podlega. Wyrok ten musi zostać doręczony stronom wraz z pouczeniem o możliwości, terminie i sposobie wniesienia sprzeciwu oraz o skutkach jego niewniesienia (art. 505 KPK w zw. z art. 94 § 1 KPW). Jeśli sprzeciw nie zostanie wniesiony w terminie, wyrok staje się prawomocny i musi zostać wykonany – art. 94 § 3 KPW. Termin wniesienia sprzeciwu wynosi 7 dni od daty doręczenia wyroku nakazowego. Może on zostać cofnięty do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej głównej rozprawie. Wniesienie sprzeciwu powoduje utratę prawomocności wyroku oraz rozpoznanie sprawy w trybie zwyczajnym. Sąd podczas rozpoznawania sprawy po wniesieniu sprzeciwu nie jest związany treścią wyroku wydanego w postępowaniu nakazowym, który utracił swoją moc. Sprzeciw może spotkać się z odmową przyjęcia przez prezesa sądu, gdy wniesiony został po terminie bądź przez osobę do tego nieuprawnioną – art. 506 § 1 i § 2 KPK w zw. z art. 94 § 1 i § 2 KPW. Postępowanie mandatowe – jest ostatnim z trzech trybów postępowań szczególnych uregulowanych w kodeksie postępowania w sprawach wykroczeń. Zarówno jest najbardziej uproszczonym z nich. Podczas drobnych naruszeń prawa pozwala na natychmiastowe załatwienie sprawy. Jego charakter polega na częściowym odformalizowaniu jak również na szybkości w prowadzeniu i zakończeniu tego postępowania. Postępowanie mandatowe kończy się ukaraniem obwinionego mandatem karnym bezpośrednio po popełnieniu wykroczenia, bez konieczności kierowania sprawy do sądu. Jednocześnie postępowanie mandatowe ma charakter zastępczy wobec postępowań o wykroczenie prowadzonych przed sądem a także warunkowy, ponieważ sprawca ma prawo do odmowy przyjęcia mandatu karnego. Przesłanki pozytywne trybu mandatowego to: a) brak wątpliwości, co do faktu popełnienia wykroczenia jak i tożsamości sprawcy, wynikając z: • przyłapania sprawcy na gorącym uczynku lub złapania go bezpośrednio po popełnieniu wykroczenia • z naocznego lub zarejestrowanego przy pomocy urządzenia pomiarowo-kontrolnego stwierdzenia popełnienia wykroczenia przez funkcjonariusz stosującego tryb, o którym mowa, gdy nie ma wątpliwości, co do osoby sprawcy – art. 97 § 1 KP Przesłanki negatywne trybu mandatowego to: a) obowiązek orzeczenia wobec sprawcy środka karnego wynikający z przepisów prawa materialnego, b) ukaranie mandatem karnym jest możliwe tylko wtedy, gdy w zakresie wszystkich naruszonych przepisów postępowanie mandatowe jest dopuszczalne, o czym mowa w art. 96 § 2 KPW, c) Przekroczenie terminów określonych w ustawie. Wysokość grzywny zależy od wagi popełnionego wykroczenia: • do 500 zł za każde wykroczenie, • do 1000 zł w sytuacji kiedy następuje zbieg dwóch przepisów. • do 2000 zł, kiedy oskarżycielem publicznym jest organ Państwowej Inspekcji Pracy, • do 5000 zł w przypadku tzw. recydywy pracowniczej. Istnieją trzy rodzaje mandatów:
8. gotówkowy – w ten sposób może być nałożona grzywna jedynie w stosunku do osoby, która na terytorium RP przebywa tymczasowo bądź nie posiada miejsca stałego zamieszkania. Funkcjonariusz wydający mandat gotówkowy jest zobowiązany do wydania go obwinionemu bezpośrednio po uiszczeniu przez niego grzywny. Mandat uprawomocnia się z chwilą uiszczenia wpłaty – art. 98 § 1 pkt. 1 i § 2 KPW,
9. kredytowany – jest on wydawany za pisemnym potwierdzeniem odbioru. Takim mandatem może zostać nałożona kara na osobę w stosunku do której nie nakłada się mandatu gotówkowego. Można go nałożyć również wobec osoby na stałe zamieszkałej na terenie innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Musi on zawierać pouczenie o terminie zapłaty w ciągu 7 dni od daty nałożenia grzywny oraz o skutkach niedotrzymania terminu. Mandat staje się prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru przez ukaranego – art. 98 § 3 KPW,
10. Mandat zaoczny – zostaje wydany w przypadku stwierdzenia wykroczenia, jeśli sprawcy nie zastano na miejscu jego popełnienia lecz w momencie gdy nie ma wątpliwości co do jego tożsamości. Musi on zawierać informację gdzie w terminie 7 dni od daty wydania ukarany może uiścić grzywnę oraz o skutkach braku wpłaty w tym terminie. Mandat staje się prawomocny w momencie uiszczenia grzywny we wskazanym miejscu i czasie – art. 98 § 4 i § 5 KPW. Organami uprawnionymi do prowadzenia postępowania mandatowego są:

1. Policja za każde wykroczenie – art. 95 § 1 KPW,
2. Inspektor pracy w sprawach o wykroczenie przeciwko prawom pracownika określonym w kodeksie pracy, w sprawach o wykroczenia określonych w art. 119 – 123 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i rynku pracy, a także w sprawach o wykroczenia związane z wykonaniem pracy zarobkowej, jeżeli ustawa tak stanowi – art. 95 § 3 KPW,
3. Żandarmeria Wojskowa w sprawach osób podlegających pod orzecznictwo sądów wojskowych – art. 85 § 2 KPW,
4. strażnicy Państwowej Straży Rybackiej na podstawie ustawy o rybactwie śródlądowym z dnia 18 kwietnia 1985 r.,
5. strażnicy Państwowej Straży Łowieckiej na podstawie ustawy o Prawie Łowieckim z dnia 13 października 1995 r.,
6. strażnicy Parków Narodowych na podstawie ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 października 1991 r.,
7. strażnicy leśni na podstawie ustawy o lasach z dnia 28 września 1991 r.,
8. funkcjonariusze Straży Gminnych na podstawie ustawy o strażach gminnych z dnia 29 sierpnia 1997 r.,
9. funkcjonariusze Straży Ochrony Kolei na podstawie ustawy z dnia 28 marca 2003 r.