W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku w Polsce zaczęło kształtować się wiele partii politycznych znacznie różniących się od poprzednich tworów. Właśnie w tym okresie utworzyły się współczesne pojęcia takie jak ,,lewica” i ,,prawica”. Chciałbym przedstawić najważniejsze założenia, cele i różnie partii politycznych XIX wieku w każdym z zaborów.

Zabór rosyjski

W 1897 w zaborze rosyjskim utworzono Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne popularnie nazywane ,,endecją”. Na czele ND stanął Roman Dmowski, a jej głównym celem było podkreślanie świadomości odrębności Polski i Polaków, oraz walka o autonomię drogą negocjacji. Partia uznawała, że największym zagrożeniem dla narodu polskiego są zaborcy. Podczas I wojny światowej Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne opowiedziało się po stronie państw ententy najpierw tworząc Legion Puławski walczący wraz z Rosjanami przeciwko Niemcom oraz Komitet Narodowy Polski, funkcjonujący w latach 1914–1916.

Pierwszą polską partią socjalistyczną był Wielki Proletariat. Utworzony w Warszawie w 1882 roku pod inicjatywą Ludwika Waryńskiego. Partia największe poparcie znalazła wśród klasy robotniczej Łodzi i Warszawy. Swoje poglądy działacze partii propagowali na łamach pism: ,,Proletariat”, ,,Robotnik”, ,,Walka klas”. Najważniejszym celem ugrupowania było zastąpienie kapitalizmu ustrojem socjalistycznym. Twierdzono, że osiągnąć ten cel można za pomocą terroru ekonomicznego i strajków.

II Proletariat działał w latach od 1883 do 1893 roku. Znany również pod nazwą Mały Proletariat, czy Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat. Głowami ugrupowania byli Ludwik Kulczycki i Marcin Kasprzak. Głównymi założeniami partii było poprawienie bytu robotnikom oraz dążenie do autonomii ,,Kraju Nadwiślańskiego” – ziem utraconych po powstaniu styczniowym w Królestwie Polskim. Działacze partii stosowali terror ekonomiczny jak i polityczny. Doszło do kilku zamachów na rosyjskich dygnitarzy w tym na generała-gubernatora Warszawy – Iosifa Hurke, lecz zamach był nieudany.

PPS, czyli polska partia socjalistyczna została utworzona w 1893 roku na zjeździe socjalistów w Paryżu. W programie ugrupowania najważniejszymi celami była walka niepodległościowa i walka o prawa ekonomiczne robotników. Na początku istnienia partii skupiono się na działalności propagandowej. Od 1905 roku partia zaczęła organizować strajki i zaczęto przeprowadzać akcje zbrojne skierowane w rosyjskie władze, ale również w polskich przeciwników politycznych. Partia stała się masowa lecz nie na długo. Upadek rewolucji rosyjskiej w 1905 spowodowało kryzys w ugrupowaniu, a jej działalność niemalże dobiegła końca.

Socjaldemokracja królestwa polskiego i litwy (SDKPiL) to partia robotnicza założona w 1893 roku, a jej głównym celem było obalenie caratu i ustanowienie socjalizmu poprzez rewolucje robotniczą. Partia nie dążyła do suwerenności Polski lecz do zawarcia sojuszu z narodem rosyjskim.

Walkę o niepodległość traktowano jako czynnik niszczący solidarność między robotnikami różnych krajów. Podczas rewolucji w latach 1905-1907 ugrupowanie inicjowało liczne wiece, strajki oraz zakładała związki zawodowe.

Zabór Pruski

W zaborze pruskim nie powstała żadna znacząca samodzielna partia, ponieważ w tym zaborze działalność polityczna nie rozwinęła się tak jak w zaborze rosyjskim. Najbardziej wpływowi działacze wiązali się z ugrupowaniami z zaboru rosyjskiego.

Zabór Austriacki

“Stańczycy” to nieformalne ugrupowanie galicyjskich “ugodowców”. Działacze ostro potępiali powstania zbrojne i wszelką działalność konspiracyjną. Celem Polaków nie powinno być uzyskanie niepodległości, a dążenie do autonomii w obrębie trzech zaborów. Sposób realizacji: lojalność i ugoda wobec pruskich, austriackich i rosyjskich władz. W sprawach społecznych stańczycy reprezentowali stanowisko konserwatywne, szlachecko-arystokratyczne.

Polska partia socjalno-demokratyczna w Galicji i Śląska cieszyńskiego (PPSD) została utworzona w 1892 roku we Lwowie. Była partią socjalistyczną, formalnie będącą częścią Socjaldemokratycznej Partii Austrii. Głównym celem ugrupowania była walka o niepodległość i wprowadzenie ustroju socjalistycznego. Głównymi przedstawicielami byli Ignacy Daszyński, Herman Lieberman i Jędrzej Moraczewski. Swoje poglądy propagowali na łamach pism: ,,Praca”, ,,Naprzód”, czy ,,Robotnik Śląski”.

Polskie stronnictwo ludowe zostało zainspirowane działalnością ruchu ludowego na którego czele stał ksiądz Stanisław Stojałowski. Wydawał on czasopisma ,,Wieniec” i ,,Pszczółka”. Organizował liczne wiece, kółka rolnicze i pielgrzymki ludowe. PSL zostało utworzone w Galicji w 1895 roku i do 1903 roku istniało pod nazwą – Stronnictwo Ludowe. Celami partii było rozszerzenie praw obywatelskich dla chłopów i wprowadzenie równego prawa wyborczego. Głównymi działaczami partii byli Wincenty Witos, Józef Bojko i Bolesław Wysłouch. Partia posiadała swoich przedstawicieli w austriackiej Radzie Państwa. W 1913 roku doszło do rozłamu w partii i podzieliła się ona na Stronnictwo Ludowe ,,Piast” i Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica.

Stronnictwo Ludowe ,,Piast” opowiadała się za ustrojem demokracji parlamentarnej i reformą rolną za odszkodowaniem. Postulowano za tworzeniem dużych gospodarstw chłopskich, a fundamentami partii była tradycja i zasady chrześcijańskie.

Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica głosiła bardzo radykalne poglądy i hasła. Między innymi nawoływała do przymusowego wyłaszczania ziemian bez żadnych odszkodowań.

W XIX wieku w Polsce powstało wiele partii politycznych. Większość z nich dążyła do odzyskania niepodległości, chociaż ich założenia jak osiągnąć ten cel się różniły. Jedni obierali za cel negocjacje tak jak Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, lecz dla przykładu według PPS’u jedynym rozwiązaniem była rewolucja. W tym okresie na scenie politycznej dominowały partie socjalistyczne, a ugrupowania narodowe pozostawały w mniejszości.