Wraz ze śmiercią Zygmunta Augusta kończy swe panowanie na tronie polskim dynastia Jagiellonów. O tym, kto będzie nowych królem miała zadecydować szlachta podczas wolnej elekcji. Podczas elekcji szlachta głosowała województwami. Zebrane w ten sposób głosy posłowie zanosili do senatu. O decyzji informował marszałek, a mianował nowego króla prymas. Pierwsza wolna elekcja odbyła się w Polsce w 1573 roku niedaleko Warszawy we wsi Kamion. Kolejne elekcje odbywały się już stale w jednym miejscu którym była Wola pod Warszawą. Do momentu ich zniesienia przez Sejm Wielki w 1791 odbyło się 13 wolnych elekcji.

Podczas pierwszej wolnej elekcji zjawiło się wielu kandydatów do tronu polskiego. Najpoważniejsi kandydaci byli reprezentantami rodzin Walezjuszy i Habsburgów. A mianowicie Ernest Habsburg i Henryk Walezy. Ernest Habsburg mógł liczyć na poparcie katolickiej części szlachty. Za to jego przeciwnik mógł spodziewać się głosów przeciwników absolutnych rządów Habsburgów. Wśród szlachty podzieliły się głosy między tymi dwoma kandydatami. Wśród kandydatów znaleźli się również Iwan IV Groźny i Jan III Waza. Polskim kandydatem na tron był ubogi starosta bydgoski Wawrzyniec Słupski. Pierwsza wolna elekcja zgromadziła ok. 40 tys. szlachty uprawnionej do głosowania.

Wybór padł na Francuza - Henryka Walezego. By móc objąć tron podpisał on ustawy: artykuły henrykowskie i pacta conventa. Po niespełna rocznym panowaniu król poinformowany o śmierci króla Francji Karola IX uciekł z polski i objął tron francuski. Obiecał, że za kilka miesięcy powróci. Wobec zaistniałego faktu szlachta postanowiła przystąpić do nowej elekcji. Tym razem na króla wybrano siostrę Zygmunta Augusta, Annę Jagiellonkę. Jej mężem a zarazem nowym władcą Polski został książę Siedmiogrodzki Stefan Batory.