Cezary Grzegorz Baryka - syn Seweryna i Jadwigi. Akcja powieści rozpoczyna się, kiedy Cezary jest czternastoletnim chłopcem, kończy, gdy bohater jest dorosłym, samodzielnym, odpowiedzialnym i doświadczonym młodym mężczyzną. Żeromski opisuje lata dorastania i dojrzewania bohatera. Watro pamiętać, że Baryka to postać współczesna pierwszym czytelnikom powieści. Pisarz przedstawił sytuację reprezentanta pokolenia, które w chwili odzyskania przez Polskę niepodległości miało około dwudziestu lat i musiało podejmować ważne życiowe wybory dotyczące nie tylko swojego losu ale także przyszłości i oblicza młodego państwa. Jednocześnie Cezary Baryka jest indywidualnością i wśród kreacji Żeromskiego ma swe własne miejsce. Dzieciństwo: Cezary przeżywa sielskie dzieciństwo, otoczony miłością i troską rodziców. Jest rozpieszczony, rodzice poświęcają mu wiele czasu. Zapewniają synowi doskonałych nauczycieli, dobrobyt i bezpieczeństwo. Dbają także, by chłopiec miał świadomość, że jest Polakiem. Wybuch I wojny światowej: To wydarzenie w biografii Cezarego oznacza przede wszystkim rozstanie z ojcem. Początkowo jest to przyczyną radości - chłopiec przeczuwa nieograniczoną swobodę i wolność. Staje się arogancki, zbyt pewny siebie. Sprawia typowe w jego wieku problemy wychowawcze - nie chce się uczyć, buntuje się przeciw nauczycielom, coraz więcej czasu spędza poza domem. W tym czasie Baryka przeżywa pierwsze „wtajemniczenia” erotyczne, bierze też udział w rozbojach skierowanych przeciw „burżujom”. Wobec matki, cichej i zawsze pełnej aprobaty dla jego poczynań, Cezary staje się „impertynencki, drwiący, uszczypliwy, kłótliwy i napastliwy”. Coraz bardziej się od niej oddala. Wybuch rewolucji 1917 r.: Rewolucja to według Cezarego bunt przeciw starym porządkom, anarchia, która ma przynieść ład, harmonię, poprawę. Bohater rozpoczyna udział w niej od publicznego znieważenia dyrektora szkoły, do której uczęszcza. Jak dla wielu chłopców w jego wieku (ma 17 lat) największym atutem jest dla niego siła. Czuje się silny, niepokonany (jego wybryki pozostają bezkarne, policja nie reaguje na nieporządek panujący w mieście) i staje po stronie silnych. Przynajmniej tak mu się wydaje podczas ludowych zgromadzeń, samowolnych egzekucji, które obserwuje. W miarę pogarszania się sytuacji materialnej rodziny w ogarniętym rewolucją mieście poglądy Cezarego ulegają zmianie. Chłopiec dojrzewa, zaczyna inaczej postrzegać świat: „Jakoś spoważniał, zesmutniał. Począł spostrzegać rzeczy i zjawiska, które dawniej nie wpadały mu w oczy”. Zbliża się także do matki, odczuwa wstyd na myśl, że dotąd nie zauważył jej wysiłków, aby mu zapewnić jak najwygodniejszy byt. Śmierć matki: Cezary przeżywa dwa nie znane dotąd uczucia: samotność i żal - „stan podobny do wszechwładnej gorączki, która poraża organizm zdrowy”. Młodzieniec spędza długie godziny na grobie matki. Doznaje oczyszczenia i głębokiej wewnętrznej przemiany. Wciąż jeszcze znajduje moralne uzasadnienie dla zjawiska społecznego, jakim jest rewolucja: „Precz nareszcie z krzywdą! Precz z przemocą człowieka nad człowiekiem! Twój syn nie może stać w szeregu ciemiężycieli”. Nad zwłokami młodej Ormianki: Cezary traci ostatnie złudzenia co do wszelkich przewrotów społecznych dokonywanych przemocą. Dostrzega głęboko tragiczny wymiar rewolucji (bestialstwo, okrucieństwo, cierpienie i śmierć bezbronnych, niewinnych, zakłócenie odwiecznego, naturalnego porządku świata). Młody Baryka wyraża swoje przeżycia znamiennymi słowami: „Uczono mię imion tyranów przeszłości… Było kiedyż pokolenie podlejsze niż moje…?”. Spotkanie z ojcem: Staje się ono powodem kolejnych przełomów uczuciowych u obydwu bohaterów. Przeżycia Cezarego to: „zdumienie, wątpliwość, niepewność, trwoga, radość, szczęście, obłęd z rozkoszy”. Cezary zaczyna odczuwać gorącą synowską miłość. Ojciec budzi w nim także pamięć o Polsce, która dla Cezarego jest odległym, obcym krajem. Opowiada synowi o „nowej cywilizacji”, „szklanych domach”. Cezary odnosi się do ojcowskich relacji nieco ironicznie, ale w jego podświadomości pozostaje idylliczny obraz - przybywszy do Polski instynktownie szuka owych szklanych domów, a nie znalazłszy ich przeżywa rozczarowanie. Pod opieką Szymona Gajowca. Wojna polsko-rosyjska 1920 r.: Cezary przybywa do Polski w porze przedwiośnia. Jest przerażony realiami ubogiego, przygranicznego miasteczka polsko-żydowskiego. Dociera do Warszawy i zatrzymuje się u Gajowca. Jest sam - nie ma rodziców, przyjaciół, znajomych. Zdany tylko na siebie musi być silny, samodzielny i, co ważne, musi sprecyzować swoje życiowe plany. Rozpoczyna studia, które przerywa z powodu wojny. Bierze udział w walkach przede wszystkim dlatego, by nie „zmniejszyć, a nawet zniweczyć już uzyskane zwycięstwo robotników”. Nawłoć. Kobiety w życiu Cezarego: Wraz z poznanym w wojsku Hipolitem Wielosławskim Baryka przyjeżdża do Nawłoci - majątku przyjaciela. Tu poznaje świat bogatych ziemian i ubogich chłopów. Odkrywa głęboką przepaść między nimi i brak nadziei na poprawę sytuacji. Jednocześnie Cezary ma szansę ponownie zakosztować rodzinnego ciepła i serdeczności. Wspomnienia rewolucyjnych okrucieństw ciągle jednak dają o sobie znać. Podczas pobytu w Nawłoci Cezary poznaje trzy bohaterki: Wandę Okszyńską młodziutką pensjonarkę o niepospolitym talencie muzycznym, bardzo nieśmiałą; Karolinę Szarłatowiczównę - krewną Hipolita, starszą od Wandy, pełną wdzięku, która zakochuje się w bohaterze i chętnie nawiązałaby z nim romans oraz Laurę Kościeniecką - dojrzałą kobietę, wdowę, klasyczną piękność. Cezary jest zafascynowany damą, która umiejętnie podsyca jego uczucia. Przeżywa wielkie porywy uczuć ale i rozczarowanie i upokorzenie. Ujawnia się indywidualizm i wrażliwość Cezarego, a także jego porywczość, skłonności do buntu przeciw ograniczeniom, zasadom, konwenansom. Warszawa. Poszukiwania dróg rozwoju młodego państwa: Cezary powraca do Warszawy bogatszy o nowe doświadczenia, ale zmęczony, załamany, upokorzony. Sprawy uczuć i miłosnych fascynacji porzuca na rzecz polityki i zagadnień społecznych. Chce wobec nich zająć własne stanowisko. Szuka dróg rozwoju, poznaje różne programy polityczne - żadnego w pełni nie akceptuje. Przeżywa rozterki, wahania. Mimo usilnych prób i poszukiwań nie udaje mu się sformułować własnego zdania na temat sytuacji politycznej. Ostatecznie w naturalnym, ludzkim odruchu Baryka staje po stronie krzywdzonych, ciemiężonych, „na czele zbiedzonego tłumu” bohater kroczy w stronę szeregu żołnierzy. Jest przedwiośnie - Cezary wciąż stoi przed wielkimi życiowymi wyborami. Seweryn Baryka - uparty, niezłomny, odważny, pracowity, mieszka i pracuje w Rosji, ale pamięta o ojczyźnie, bierze Polkę za żonę, stara się wpoić synowi przekonanie, że jest Polakiem. Często wspomina powstanie listopadowe i swego przodka Kaliksta Grzegorza Barykę, który poparł powstanie i walczył pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego. Z powodu represji popowstaniowych majątek Kaliksta został skonfiskowany, a on sam stał się ubogim człowiekiem. Seweryn za wszelką cenę chce wrócić do Polski. Jego ostatnią wolą jest, aby Cezary zamieszkał w kraju. Jadwiga Barykowa - kobieta bardzo spokojna, uległa wobec męża i bezgranicznie mu wierna, patriotka, bardzo tęskniąca za rodzinnymi stronami, początkowo zupełnie zależna od małżonka i niesamodzielna, w okresie późniejszym jednak (powodowana między innymi wielką miłością do syna) okazuje niezwykłą siłę woli i odwagę, jej młodzieńczą miłością, o której nigdy nie zapomniała, był Szymon Gajowiec. Szymon Gajowiec - w młodości ubogi urzędnik w Siedlcach, zakochany w pannie Jadwidze, człowiek uczciwy i szlachetny, w czasach późniejszych wysoki urzędnik ministerialny w Warszawie, formułuje program stabilizacji sytuacji w kraju na drodze powolnych ale dokładnych reform. Hipolit Wielosławski - młody dziedzic Nawłoci, student Uniwersytetu Warszawskiego, energiczny i pełen fantazji, przyjaciel Cezarego. Jest typowym przedstawicielem polskiego ziemiaństwa. Bierze udział w wojnie polsko-bolszewickiej, bo tak nakazują rodowe tradycje i podpowiada szlachecka fantazja. W rzeczywistości sytuacja polityczna niewiele go interesuje. Jego pasją są konie, szybka jazda, wymyślne potrawy i dobre wino. Darzy Cezarego, który uratował mu życie, serdeczną przyjaźnią. Rozumie jego uczucie do Laury i szczerze mu współczuje. Ksiądz Anastazy - przyrodni brat Hipolita, młody, korpulentny i bardzo wesoły. Karolina Szarłatowiczówna - siostra cioteczna Hipolita, młoda dziewczyna, przed rewolucją dziedziczka majątku na Ukrainie, przebywająca wówczas na pensji w Warszawie, znalazła po śmierci rodziców schronienie w dworku Wielosławskich, gdzie pomagała w prowadzeniu domu, pracowita, wesoła. Jest dowcipną, świadomą swych wdzięków młodą kobietą. Uczucie do Cezarego to w życiu Karoliny pierwsza miłość. Dlatego tak bardzo rani ją „zdrada” ukochanego. Cezary tymczasem jedynie z nią flirtuje. Laura Kościeniecka - młoda wdowa po bogatym literacie, dziedziczka Leńca, piękna, energiczna, pełna życia i temperamentu. Typowa arystokratka. Jest egoistką, kobietą amoralną. Wychodzi za mąż dla pieniędzy, więc oprócz kandydata na męża szuka młodego, przystojnego kochanka, a Cezary doskonale spełnia jej oczekiwania. Nie jest zdolna do prawdziwej miłości. Małżeństwo z Barwickim argumentuje potrzebą bezpieczeństwa finansowego i ocalenia swej reputacji. W rzeczywistości nie kocha ani męża, ani Cezarego. Władysław Barwicki - młody, zdrowy i silny mężczyzna, egoista, dorobkiewicz, właściciel majątku Suchołustek, przemysłowiec, handlarz, człowiek bardzo sprytny, narzeczony Laury. Wanda Okszyńska - bardzo szczupła szesnastoletnia panna, córka urzędnika bankowego, a siostrzenica żony zarządcy majątku w Nawłoci, Turzyckiego, utalentowana muzycznie i muzyką bezgranicznie zafascynowana, nie przejawiająca ponadto żadnych innych talentów. Antoni Lulek - anemiczny i chorowity mężczyzna, student wydziału prawa Uniwersytetu Warszawskiego, obdarzony świetną pamięcią, oczytany, lubiący polemiki, przeciwnik ruchów narodowowyzwoleńczych, gorący zwolennik jednego tylko podziału: na burżuazję i lud pracujący, fanatyczny ideowiec komunistyczny, wiele czasu spędził w więzieniach, miał duży wpływ na psychikę i przekonania Cezarego.