Europejski system ochrony praw człowieka

1. SYSTEM OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA RADY EUROPY Europejska Konwencja Praw Człowieka, sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 roku ( weszła w życie 8 września 1953 roku) jest prawdziwą konstytucyjną kartą podstawowych, cywilnych i politycznych praw i wolności dla krajów skupionych w Radzie Europy. Dokument ten stanowi wspólną wartość europejskich demokracji. Dzięki konwencji istnieje obecnie europejski porządek prawny w sferze ochrony praw jednostki, obejmujący nie tylko katalog praw chronionych, rozwijany przez dodatkowe protokoły i interpretację jej organów, ale również unikalny w skali globalnej mechanizm wprowadzenia ich w życie. Konwencja jest od tej strony oryginalnym przedsięwzięciem w stosunku do klasycznych koncepcji prawa międzynarodowego. Przystąpienie do Konwencji oznacza, że państwo zobowiązuje się do przestrzegania i gwarantowania następujących praw człowieka i podstawowych wolności: prawa do życia; wolności od tortur i innego nieludzkiego traktowania lub karania; wolności od niewolnictwa i poddaństwa oraz pracy przymusowej lub obowiązkowej; prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego; prawa do rzetelnego, publicznego procesu sadowego, w rozsądnym terminie, w sprawach karnych i cywilnych; wolności od karania bez podstawy prawnej; prawa do poszanowania życia prywatnego, rodzinnego, mieszkania i korespondencji; wolności myśli, sumienia i wyznania; swobody wypowiedzi, łącznie z wolnością prasy; swobody spokojnego zgromadzania się i stowarzyszania, łącznie z prawem tworzenia i przystępowania do związków zawodowych; prawa do małżeństwa i założenia rodziny; prawa do skutecznych środków odwoławczych, wolności od dyskryminacji. Katalog podstawowych praw, zawartych w pierwotnym tekście Konwencji, został z czasem uzupełniony w kolejnych Protokołach dodatkowych nr 1, 4, 6 i 7. Protokół nr 1 przyjęto w Paryżu 20 marca 1952 r., jeszcze przed wejściem w życie samej Konwencji. Zawiera on gwarancję: prawa każdej osoby do poszanowania swego mienia, prawa do nauki, połączonego z obowiązkiem uznania przez państwo prawa rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. Protokół nakłada również na państwo obowiązek organizowania, w rozsądnych odstępach czasu, wolnych wyborów. Wszedł w życie 18 maja 1954 r. Protokół nr 4, w którym można znaleźć zakaz więzienia za długi, prawo do swobodnego poruszania się i swobodnego wyboru miejsca zamieszkania przez osoby legalnie przebywające na terytorium danego kraju, prawo do opuszczenia każdego kraju łącznie ze swoim własnym, zakaz wydalania obywateli, prawo każdego do wstępu na terytorium swojego państwa, zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców. Protokół wszedł w życie 2 maja 1968 r. Protokół nr 6 o zniesieniu kary śmierci został przyjęty 28 kwietnia 1983 r. Państwo może utrzymać tę karę wyłącznie za czyny popełnione podczas wojny lub w okresie bezpośredniego zagrożenia wojną. Na podstawie Protokołu nr 7 z 22 listopada 1984 r., państwa zobowiązały się zapewnić minimalne gwarancje prawne dla cudzoziemców w postępowaniu dotyczącym ich wydalenia. Chroni on również prawo do odwołania w sprawach karnych, prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie, wprowadza zakaz ponownego sądzenia lub karania za ten sam czyn oraz równość praw i obowiązków w cywilnoprawnych stosunkach wynikających z małżeństwa. Protokół ten wszedł w życie 1 marca 1985 r. Ogromna większość praw i wolności może podlegać rozmaitym ograniczeniom. Bezwzględny jest jedynie zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania (art. 3), zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców (art. 4 Protokołu nr 4) oraz zakaz ponownego sądzenia lub karania (art. 4 Protokołu nr 7). W razie wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu, państwo może podjąć środki uchylające stosowanie zobowiązań wynikających z Konwencji, jednak tylko w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, pod warunkiem, że środki te nie SA sprzeczne z innymi zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego. Prawa i wolności dla każdej osoby zawarte są w art. 1 Konwencji. Z artykułu tego wynika, że prawa i wolności zapisane w Konwencji należy zagwarantować każdej osobie, która znajdzie się choćby na krótko w granicach jurysdykcji państwa-strony. Szczególne znaczenie ma stwierdzenie, że prawa i wolności przysługują „każdej osobie” podlegającej jurysdykcji państw konwencji. Mogą się na nie powoływać zarówno osoby fizyczne, jak i prawne, w tym również organizmy gospodarcze. Konwencja chroni prawa nie tylko obywateli, ale także cudzoziemców, bezpaństwowców itd. Większość postanowień Konwencji gwarantuje obywatelom i obcokrajowcom równą ochronę, nie wyklucza się jednak wyjątków wyraźnie sformułowanych w tekście konwencji. Artykuł 16 mówi, że: „żadnego z postanowień artykułu 10 (swoboda wypowiedzi), 11 (swoboda zgromadzania się i stowarzyszania się) i 14 (zakaz dyskryminacji) nie można uznać za wyłączające prawo Wysokiej Układającej się Strony do ograniczenia działalności politycznej cudzoziemców”. Oznacza to, ze możliwe są określone restrykcje wobec cudzoziemców w sferze objętej tymi artykułami, jeśli w grę wchodzi działalność polityczna. Obowiązek zagwarantowania każdej osobie praw i wolności zawartych w Konwencji nie oznacza gwarancji szczególnych praw mniejszości. Ochrona wynikająca z art. 1 rozciąga się na wszystkie sytuacje, w których osoba znajduje się pod jurysdykcją określonego państwa. Pojęcie „jurysdykcja” na podstawie tego przepisu nie ogranicza się do terytorium państwa. Dotyczy także działań organów państwa wywołujących skutki poza jego terytorium, dlatego np. ekstradycja lub wydalenie może rodzić problem na tle art. 3 Konwencji i w rezultacie odpowiedzialność państwa. Konwencja jest żywym instrumentem, który należy interpretować z uwzględnieniem okoliczności dnia dzisiejszego. Jej przedmiot i cel nakazuje sposób rozumienia i stosowania, który rodzi zobowiązania konkretne i skuteczne. Między innymi każda interpretacja praw i wolności powinna być zgodna z „ogólnym duchem konwencji’ mającej chronić i promować ideały i wartości demokratycznego społeczeństwa. Prawo do życia (art. 2 Konwencji).

2. Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez prawo. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego, skazującego za przestępstwo, za które prawo przewiduje taką karę.

3. Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wyniku bezwzględnie koniecznego użycia siły: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania. Zniesienie kary śmierci (art. 1). Znosi się karę śmierci. Nikt nie może być skazany na taką karę ani nie może nastąpić jej wykonanie. Kara śmierci w czasie wojny (art. 2). Państwo może przewidzieć w swoim prawie karę śmierci za czyny popełnione podczas wojny lub w okresie bezpośredniego zagrożenia wojną; kara taka będzie stosowana jedynie w przypadkach przewidzianych przez to prawo i zgodnie z jego postanowieniami. Państwo zawiadomi Sekretarza Generalnego Rady Europy o odpowiednich postanowieniach tego prawa. Prawo do życia jest prawem szczególnym. Jego przestrzeganie jest pierwszym i podstawowym warunkiem istnienia wszystkich innych praw i wolności. Państwa nie mogą uchylić się od obowiązków wynikających z art. 2 nawet w sytuacjach nadzwyczajnych (art. 15 Konwencji). Łącznie z art. 3 Konwencji wyraża on jedna z głównych wartości społeczeństw demokratycznych tworzących Radę Europy. Artykuł 2 składa się z dwóch odrębnych, chociaż związanych ze sobą części. Pierwsze zdanie ust. 1 wprowadza ogólny obowiązek prawnej ochrony życia, natomiast drugim mowa jest o ograniczonym wyjątkami zakazie umyślnego pozbawienia życia. Zakaz tortur (art. 3 Konwencji). Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu. Konwencja bezwzględnie zakazuje tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania. Na podstawie art. 15 ust. 2 państwo nie może uchylić się od obowiązku przestrzegania art. 3 nawet „w przypadku wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu”. Z obowiązku państw zapewnienia każdej osobie pozostającej w granicach ich jurysdykcji zapisanych w niej praw i wolności (art. 1 Konwencji) wynika także, iż musza one podejmować kroki zapewniające, aby osoby te nie były poddane torturom, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu. Dotyczy to także znęcania się przez osoby prywatne. Zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej (art. 4 Konwencji) 1.Nikt nie może być trzymany w niewoli lub poddaństwie. 2.Nikt nie może być zmuszony do pracy przymusowej lub obowiązkowej. 3.W rozumieniu tego artykułu pojęcie „praca przymusowa lub obowiązkowa” nie obejmuje: a)żadnej pracy, jakiej wymaga się zwykle w ramach wykonywania kary pozbawienia wolności orzeczony zgodnie z postanowieniami artykułu 5 niniejszej Konwencji lub w okresie warunkowego zwolnienia b)żadnej służby o charakterze wojskowym bądź służby wymaganej zamiast obowiązkowej służby wojskowej w tych krajach, które uznają odmowę służby wojskowej ze w względu na przekonania c)żadnych świadczeń wymaganych w stanach nadzwyczajnych lub klęsk zagrażających życiu lub dobru społeczeństwa d)żadnej pracy ani świadczeń stanowiących część zwykłych obowiązków obywatelskich. Organa Konwencji nie wypracowały własnej, autonomicznej definicji pojęcia niewoli. Nie było zresztą spraw, w których pojawiłaby się taka potrzeba. Gdyby do tego doszło, Trybunał skorzystałby prawdopodobnie z definicji zawartej w Konwencji z 1926 r. o zakazie niewolnictwa, do której przystąpiła ogromna większość państw Konwencji Europejskiej. Zakaz niewolnictwa jest bezwzględny. Poddaństwo wchodzi natomiast grę w razie szczególnie poważnej odmowy wolności. Z art. 4 nie wynika wyraźnie, jakie rodzaje pracy są objęte pojęciem „praca przymusowa lub obowiązkowa”. Praca taka – zdaniem Komisji – wchodzi w grę, jeśli została podjęta lub jest wykonywana pod przymusem: fizycznym lub psychicznym. Chodzi więc o pracę niedobrowolną, bezprawnie wymaganą i pognębiającą. Ma ona charakter opresyjny i powoduje nieusprawiedliwione cierpienie. Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5 Konwencji) 1.Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie ustalonym przez prawo: a)zgodnego z prawem pozbawienia wolności w wyniku wskazania przez właściwy sąd b)zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w przypadku niepodporządkowania się wydanemu zgodnie z prawem orzeczeniu sądu lub w celu zapewnienia wykonania określonego w ustawnie obowiązku c)zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania w celu postawienia przed właściwym organem, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zagrożonego karą, lub, jeśli to jest konieczne, w celu zapobieżenia popełnieniu takiego czynu lub uniemożliwienia ucieczki po jego dokonaniu d)pozbawienia nieletniego wolności na podstawie zgodnego sprawę orzeczenia w celu ustanowienia nadzoru wychowawczego lub zgodnego z prawem pozbawienia nieletniego wolności w celu postawienia go przed właściwym organem e)zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby w celu zapobieżenia w szerzeniu choroby zakaźnej, osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi f)Zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania osoby w celu zapobieżenia jej nielegalnemu wkroczeniu na terytorium państwa lub osoby, przeciwko której toczy się postępowanie o wydalenie lub ekstradycję. 2.Każdy, kto został zatrzymany, powinien zostać niezwłocznie i w zrozumiałym dla niego języku poinformowany o przyczynach zatrzymania i o stawianych mu zarzutach. 3.Każdy zatrzymany lub aresztowany zgodnie z postanowieniami ustępu 1 lit. c) niniejszego artykułu powinien zostać niezwłocznie postawiony przed sędzią lub innym urzędnikiem uprawnionym przez ustawę do wykonywania władzy sądowej i ma prawo być sądzony w rozsądnym terminie albo zwolniony na czas postępowania. Zwolnienie może zostać uzależnione od udzielenia gwarancji zapewniających stawienie się na rozprawę. 4.Każdy, kto został pozbawiony wolności przez zatrzymanie lub aresztowanie, ma prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzeniu zwolnienie, jeżeli pozbawienie wolności jest niezgodne z prawem. 5.Każdy, kto został pokrzywdzony przez niezgodny z treścią tego artykułu zatrzymanie lub aresztowanie, ma prawo do odszkodowania. Artykuł 5 zapewnia ochronę wyłącznie przed pozbawieniem wolności, a nie innymi ograniczeniami fizycznej wolności jednostki, np. dotyczącymi poruszania się, o których mowa w art. 2 Protokołu nr 4. Prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego nie oznacza, że państwo nie może pozbawić wolności osób zagrażających porządkowi publicznemu lub naruszających go lub gdy powinny one ponieść karę za swoje czyny. Artykuł 5 zawiera w ust. 1 listę przypadków, w których możliwe jest pozbawienie wolności „w trybie ustalonym przez prawo”. Lista ta jest wyczerpująca i musi być ściśle interpretowana, określa bowiem wyjątki od zasady poszanowania wolności osobistej. Pozbawienie wolności musi być zgodne z prawem i stosowane w trybie ustalonym przez prawo. Konwencja odwołuje się w tym zakresie głównie do prawa krajowego, nakładając obowiązek przestrzegania jego materialnych proceduralnych regulacji. Prawo krajowe, będące podstawą pozbawienia wolności, musi być zgodna z zasadą rządów prawa. Tak więc musi mieć odpowiednią jakość: być wystarczająco dostępne i precyzyjne – w stopniu pozwalającym uniknąć ryzyka arbitralności. Każde pozbawieni wolności powinno być zgodne z celem art. 5, a więc ochroną jednostki przed arbitralnością. Musi także istnieć określony związek między podstawą pozbawienia wolności oraz miejscem i warunkami jego stosowania. Prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 6 Konwencji). 1.Każdy ma prawo do rzetelnego publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Orzeczenie ogłaszane jest zawsze publicznie, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, szczególnych granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości. 2.Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą. 3.Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do: a) niezwłocznego otrzymania szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o istocie przyczynie skierowanego przeciwko niemu oskarżenia b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony c) bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony – do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości d) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia e) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie. Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 Konwencji). 1.Każdy ma prawo do poszanowana swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. 2.Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez prawo i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Konstrukcja art. 8 wskazuje, że prawo to nie jest bezwzględnie chronione i nie można z niego korzystać niezależnie od okoliczności. Ustęp 2 zawiera klauzulę ograniczającą. Prawo to ma przede wszystkim chronić jednostkę przed arbitralną ingerencją władz publicznych. Artykuł 8 nie tylko zmusza państwo do powstrzymywania się od niej. W uzupełnieniu tego negatywnego zobowiązania mogą ciążyć na nich pozytywne obowiązki potrzebne dla skutecznego poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, podobnie jak domu i korespondencji. Wolność myśli, sumienia i wyznania (art. 9 Konwencji). 1.Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub przekonań oraz wolność uzewnętrznienia indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne. 2.Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez prawo i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Wolność myśli, sumienia i wyznania jest jedną z podstaw demokratycznego społeczeństwa w rozumieniu Konwencji Swoboda wypowiedzi (art. 10 Konwencji). 1.Każdy ma prawo do swobody wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych. 2.Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie SA przewidziane przez prawo i konieczne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwo państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego, ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na konieczność zapobieżenia ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej. Swoboda ta obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez integracji władz publicznych i bez względu na granice państwowe. Wolność zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 11 Konwencji). 1.Każdy ma prawo do swobodnego, pokojowego zgromadzania się oraz do swobodnego stowarzyszani się, włącznie z prawem tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich dla ochrony swoich interesów. 2.Wykonanie tych praw nie może podlegać innym ograniczeniom niż te, które określa prawo i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa państwowego lub publicznego, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwu, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Niniejszy przepis nie stanowi przeszkody w nakładaniu zgodnych z prawem ograniczeń w korzystaniu z tych praw przez członków sił zbrojnych, policji lub administracji państwowej. W artykule tym zawarte są gwarancje dwóch praw ściśle ze sobą związanych. Oba są ważną formą udziału w życiu publicznym społeczeństwa hołdującego demokratycznym wartościom. Swoboda zgromadzeń i stowarzyszania się jest jedną z ważnych podstaw demokratycznego społeczeństwa i jednym z głównych warunków jego rozwoju. Prawo do swobodnego pokojowego zgromadzania się obejmuje zarówno spotkania prywatne, jak i w miejscach publicznych. Może z niego korzystać każda osoba mająca zamiar zorganizowania takiego zgromadzenia oraz udziału w nim. Obowiązek uzyskania zgody na odbycie publicznego zgromadzenia nie jest w zasadzie ingerencją w to prawo. Swoboda stowarzyszania się oznacza, iż każda osoba może dobrowolnie łączyć się z innymi, bez ingerencji państwa, aby osiągnąć określony wspólny cel. Przykładem stowarzyszeń mogą być partie polityczne lub związki zawodowe. Prawo do zawarcia małżeństwa (art. 12 Konwencji). Mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim maja prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny, zgodnie z prawem krajowym regulującym korzystanie z tego prawa. Artykuł 12 zapewnia fundamentalne prawo mężczyzn i kobiet do małżeństwa i założenia rodziny. Korzystanie z tego prawa rodzi rozległe skutki osobiste, społeczne i prawne. Wiąże się ściśle z art. 8 Konwencji. Podczas gdy art. 12 chroni jedynie prawo do samego aktu zawarcia małżeństwa oraz posiadania lub adoptowania dzieci, art. 8 chroni prawo do współżycia jako części życia rodzinnego. Z tego właśnie rozróżnienia wynika pogląd Komisji, iż nie można więźniowi zakazać zawarcia małżeństwa, można mu natomiast zabronić współżycia małżeńskiego w więzieniu. Prawo do małżeństwa odnosi się do tradycyjnego małżeństwa między osobami przeciwnej płci biologicznej. Trybunał podkreślił, że małżeństwo jest związkiem dwóch osób, z których jedna jest biologicznie kobietą, będący wyrazem tego, co jako małżeństwo jest powszechnie akceptowane w historii ludzkości. Fakt, iż niektóre państwa mogą w swoim prawie zezwalać i traktować jako małżeństwo, a nawet nazywać małżeństwem pewne formy związków między osobami tej samej płci, nie oznacza, iż mamy wtedy do czynienia z sytuacją, o jakiej mowa w art. 12,dotyczącym związku osób przeciwnej płci. Chodzi bowiem o stworzenie prawnego związku między mężczyzną i kobietą. Wynika to m.in. z samego sformułowania art. 12, którego głównym celem jest ochrona małżeństwa jako podstawy rodziny. Artykuł 12 nie gwarantuje prawa do rozwodu i ponownego małżeństwa. Prawo do małżeństwa obejmuje bowiem jego zawarcie, ale nie rozwiązanie. Ochrona własności (art. 1 Protokołu nr 1). Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez prawo oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takiego prawa, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczenia podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych. Artykuł ten zawiera trzy oddzielne zasady. Zdanie pierwsze gwarantuje poszanowania mienia. Drugie mówi o możliwości pozbawienia mienia, ale pod pewnymi warunkami. Trzecia zasada stanowi, iż państwa są uprawnione m.in. do uregulowania sposobu korzystania z mienia zgodnie z interesem powszechnym. Z orzecznictwa wynika, iż zasadę druga i trzecią, dotyczące konkretnych sposobów ingerencji w prawo do poszanowania mienia, należy interpretować z uwzględnieniem pierwszej – poszanowania mienia, która ma charakter ogólny. Prawo do nauki (art. 2 Protokołu nr 1). Nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Wykonując swoje funkcje w dziedzinie wychowania i nauczania, Państwo uznaje prawo rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania zgodnie z ich przekonaniami religijnymi i filozoficznymi. Prawo do wyborów (art. 3 Protokołu nr 1). Wysokie Układające się Strony zobowiązują się organizować w rozsądnych odstępach czasu wolne wybory, oparte na tajnym głosowaniu, w warunkach zapewniających swobodę wyrażania opinii ludności w wyborze ciała ustawodawczego. Jest to jedyny artykuł sformułowany w sposób, z którego jednoznacznie wynika obowiązek podjęcia określonych działań, dzięki którym jednostka może korzystać z jednego z ważnych praw politycznych. Prawa zagwarantowanego w tym artykule nie są absolutne. Wskazane są w sposób dosyć ogólny, jest więc miejsce na dorozumiane ograniczenia. Zasada „wolnych wyborów” oznacza, że nie można wywierać presji na obywatela, aby zmusić go do głosowania na konkretną partię lub kandydata. Prawo do swobodnego poruszania się (art.2 Protokołu nr 4). Każdy, kto przebywa legalnie na terytorium państwa, ma prawo do swobodnego poruszania się i do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania na tym terytorium. Każdy może swobodnie opuścić jakikolwiek kraj, w tym swój własny. Korzystanie z tych praw nie może podlegać innym ograniczeniom niż te, które określa prawo i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na bezpieczeństwo państwowe i publiczne, utrzymanie porządku publicznego, zapobieganie przestępczości, ochronę zdrowia lub moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Prawa wymienione a ustępie 1 mogą również zostać poddane w określonych rejonach prawnym ograniczeniom uzasadnionym interesem publicznym w społeczeństwie demokratycznym. Z prawa do swobodnego poruszania się na terytorium państwa i swobodnego wyboru miejsca zamieszkania na nim może korzystać każdy, a więc także obcokrajowcy, chociaż trzeba pamiętać, iż nie mają oni prawa do wjazdu, zamieszkania lub pozostawania w konkretnym kraju. Warunek, iż przysługuje ono tylko osobom przebywającym legalnie, został wprowadzony, aby uwzględnić suwerenne uprawnienie państwa do kontroli wjazdu cudzoziemców. Cudzoziemiec, który narusza warunki wjazdu do określonego państwa przestaje przebywać na jego terytorium legalnie. Ograniczenia swobody poruszania się można nałożyć np. na oskarżonego zwolnionego z aresztu za kaucją lub na osobę podejrzaną o działalność związaną z mafią, aby w ten sposób zapobiegać przestępczości. Prawo do odwołania w sprawach karnych (art. 2 Protokołu nr 7) 1.Każdy, kto został uznany przez sąd za winnego popełnienia przestępstwa, ma prawo rozpatrzenia przez sąd wyższej instancji jego spraw tak w przedmiocie orzeczenia o winie, jak i co do kary. Korzystanie z tego prawa, a także jego podstawy regulowane są przez prawo. 2.Wyjątki od tego prawa mogą być stosowane w przypadku drobnych przestępstw, określonych w ustawie, lub w przypadkach, gdy dana osoba była sądzona w pierwszej instancji przez Sąd Najwyższy lub została uznana winną i skazana w wyniku zaskarżenia wyroku uniewinniającego sądu pierwszej instancji. Artykuł ten uzupełnia art. 6 Konwencji, z którego nie wynika prawo do odwołania się ani w sprawach karnych, ani w cywilnych. Pojęcie „sąd” zostało użyte w tym artykule dla podkreślenia, że nie dotyczy czynów karalnych, które były przedmiotem postępowań przed innymi organami niż sądy w rozumieniu art. 6 Konwencji. Sąd wyższej instancji przy rozpatrywaniu odwołania musi spełnić wszystkie warunki wynikające z art. 6, mające zastosowanie do postępowania odwoławczego. Postępowanie kasacyjne należy uważać za zbadanie sprawy w rozumieniu tego artykułu. Prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13). Każdy, czyje prawa i wolności zawarte w niniejszej Konwencji zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka odwoławczego do właściwego organu państwowego także wówczas, gdy naruszenia dokonały osoby wykonujące swoje funkcje urzędowe. Artykuł 13 gwarantuje dostępność skutecznego środka odwoławczego na poziomie krajowym, pozwalającego postawić zarzut naruszenia praw i wolności zapisanych w Konwencji, niezależnie od formy, w jakiej są zagwarantowane w wewnętrznym porządku prawnym. Z tego wynika, że każda osoba, domagająca się w sposób dający się uzasadnić uznania za pokrzywdzoną naruszeniem Konwencji, powinna mieć do dyspozycji środek odwoławczy umożliwiający rozpatrzenie sprawy i w razie potrzeby naprawienie szkody.

4. INSYTYTUCJE OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) jest w rozumieniu rozdziału VIII Karty Narodów Zjednoczonych organizacją regionalną. Skupia 56 państw-uczestników o równym statusie. Celem OBWE jest umacnianie bezpieczeństwa i współpracy na obszarze działania w trzech wymiarach bezpieczeństwa: polityczno-wojskowym, gospodarczo-ekologicznym i ludzkim. Decyzje w ramach OBWE podejmowane są w oparciu o zasadę konsensusu. Deklaracje i decyzje OBWE mają charakter polityczny i nie są prawnie wiążące. OBWE ściśle współpracuje z innymi organizacjami międzynarodowymi m.in. ONZ, Radą Europy, Unią Europejską. Bliskie kontakty szczególnego rodzaju utrzymuje z 5 państwami azjatyckimi: Afganistan, Japonia, Korea, Mongolia, Tajlandia oraz 6 śródziemnomorskimi: Algieria, Egipt, Izrael, Jordania, Maroko, Tunezja (są to tzw. Partners for Co-operation). Początki OBWE sięgają lat 1970-tych i utworzenia Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) – forum dialogu i negocjacji pomiędzy Wschodem i Zachodem. Rezultatem dwuletnich spotkań KBWE prowadzonych w Genewie i Helsinkach było przyjęcie 01.08.1975 r. Aktu Końcowego spotkania w Helsinkach. Zawierał on szereg zobowiązań o charakterze politycznym, wojskowym i ekonomicznym oraz ustalał zasady którymi powinny się kierować państwa zarówno w kontaktach między sobą, jak i w odniesieniu do swoich obywateli. Do roku 1990 KBWE funkcjonowała na zasadzie spotkań i konferencji, w ramach których poszerzano istniejące zobowiązania oraz dokonywano przeglądu ich implementacji. Paryska Karta Nowej Europy odnotowując przemiany mające miejsce w Europie, wskazała na KBWE jako gwaranta umacniania bezpieczeństwa i współpracy po roku 1989. W rezultacie doszło do wzrostu znaczenia KBWE, co wiązało się m. in. z poszerzeniem zakresu działalności oraz powołaniem stałych instytucji takich jak Sekretariat, Biuro ds. Wyborów, Centrum Zapobiegania Konfliktom. Na mocy decyzji podjętej w czasie szczytu w Budapeszcie w 1994 r., uznającej zmianę charakteru działalności, KBWE została przekształcona w OBWE (od 1995 r.).
Instytucje: Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, Wysoki Komisarz OBWE ds. Mniejszości Narodowych, Przedstawiciel OBWE ds. Wolności Mediów, Zgromadzenie Parlamentarne OBWE.

Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka Posiada siedzibę w Warszawie. Zajmuje się promowaniem praw człowieka, demokracji i rządów prawa. Organizuje doroczne Spotkania Przeglądowe (Human Dimension Implementation Meeting - HDIM) w Warszawie oraz seminaria ekspertów dotyczące zobowiązań przyjętych w ramach tzw. „ludzkiego wymiaru” OBWE. Koordynuje obserwację wyborów, zapewnia ekspertyzy i szkolenia dotyczące zagadnień konstytucyjnych i prawnych. Obecnym dyrektorem Biura jest Austriak, Christian Strohal.

Forum Ekonomiczne Zostało powołane w 1992 roku w Pradze podczas obrad Rady Ministerialnej. Koordynator OBWE do spraw Ekonomicznych i Środowiskowych oraz Forum Ekonomiczne organizują konferencje i seminaria, zajmują się promowaniem norm i standardów. Przedstawiciel OBWE ds. Wolności Mediów Zajmuje się sprawami związanymi z przestrzeganiem standardów międzynarodowych w zakresie wolności środków masowego przekazu w państwach OBWE. Od 10 marca 2004 r. funkcję tę przez trzy kolejne lata pełni Węgier Miklos Haraszti. Wysoki Komisarz do spraw Mniejszości Narodowych Posiada siedzibę w Hadze. Zajmuje się monitorowaniem sytuacji, wczesnym ostrzeganiem o pojawiających się zagrożeniach dla stabilności wewnętrznej państw OBWE oraz relacji między państwami Organizacji, a także podejmowanie działań zmierzających do redukcji napięć. Obecnie funkcję Wysokiego Komisarza sprawuje Szwed Rolf Ekeus. Zgromadzenie Parlamentarne OBWE Powstało w 1992 r. w ramach prowadzonej instytucjonalizacji procesu KBWE i zainicjowało uzupełnienie płaszczyzn dialogu pomiędzy państwami o wymiar parlamentarny. Członkami Zgromadzenia są parlamentarzyści z państw uczestniczących w pracach Organizacji, wyznaczeni przez swoje parlamenty narodowe do stałych delegacji ZP OBWE. Zadania Zgromadzenia to m.in.: ocena realizacji celów OBWE, debata nad sprawami podnoszonymi w czasie spotkań Rady Ministerialnej oraz w czasie szczytów szefów państw i rządów, rozwijanie i wspieranie mechanizmów służących zapobieganiu i rozwiązywaniu konfliktów, wspieranie procesów budowy i umacniania instytucji demokratycznych w państwach członkowskich. Sesje Zgromadzenia odbywają się dwa razy w roku. Sesja letnia jest najważniejszym spotkaniem Zgromadzenia, podczas którego przyjmowana jest deklaracja końcowa i rezolucje. Jedną z istotnych form działania ZP OBWE jest udział jej członków w międzynarodowych misjach obserwacyjnych podczas wyborów (współpracuje w tym zakresie z Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka). OBSZARY DZIAŁALNOŚCI OBWE WYMIAR POLITYCZNO-WOJSKOWY Podstawowym instrumentem wymiaru polityczno-wojskowego jest Forum Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa, które zajmuje się takimi kwestiami jak środki budowy zaufania i bezpieczeństwa (Confidence and Security Building Measures - CSBMs), kodeks zachowań w polityczno-wojskowych aspektach bezpieczeństwa, regionalne porozumienia kontroli zbrojeń. Głównym celem Forum Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa (Forum for Security Co-operation - FSC) jest: a) negocjowanie porozumień o kontroli zbrojeń, rozbrojeniu oraz o środkach budowy zaufania i bezpieczeństwa, b) regularne konsultacje i współpraca w dziedzinach związanych z bezpieczeństwem, c) redukcja ryzyka powstawania konfliktów, d) monitorowanie implementacji porozumień. Większość dokumentów i zobowiązań związanych z wojskowymi aspektami dotyczy OBWE jako całości i wszystkich państw uczestniczących. Jednakże, niektóre z dokumentów, o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa europejskiego, zostały przyjęte i są ważne tylko w niektórych państwach OBWE. Są to Traktat o Konwencjonalnych Siłach Zbrojnych w Europie (CFE) oraz Traktat o Otwartych Przestworzach. Kwestiami związanymi z implementacją tych dokumentów zajmują się odpowiednio Wspólna Grupa Konsultacyjna (JSG) oraz Grupa Konsultacyjna Traktatu Otwartych Przestworzy (OSCC). Obowiązujący obecnie Traktat o Ograniczeniu Zbrojeń Konwencjonalnych w Europie (Conventional Armed Forces in Europe – CFE) jest zbiorem prawnych instrumentów, które ustanawiają równowagę w uzbrojeniu konwencjonalnym w Europie. Został podpisany w Paryżu, 19 listopada 1990 r. Nowy traktat (tzw. zaadoptowany), podpisany przy okazji szczytu OBWE w Stambule w 1999 r. został ratyfikowany dotychczas tylko przez 4 państwa (Rosję, Ukrainę, Białoruś, Kazachstan). Zaadoptowany Traktat CFE stanowi przede wszystkim wielostronne zobowiązanie poszczególnych państw – stron Traktatu – do nie przekraczania ustalonych niskich limitów posiadanego uzbrojenia. Traktat ustanawia ponadto reżim wymiany informacji, wzmocniony o system weryfikacji.

WYMIAR LUDZKI Pojęcie wymiaru ludzkiego wprowadzono oficjalnie w 1989 r. w Dokumencie Końcowym konferencji przeglądowej KBWE w Wiedniu, w którym zdefiniowano je jako „zobowiązania (…) dot. poszanowania wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, kontaktów międzyludzkich i innych zagadnień humanitarnych”. Wynika to z koncepcji wszechstronnego bezpieczeństwa OBWE, która wiąże utrzymanie pokoju i stabilności na kontynencie europejskim z przestrzeganiem przez wszystkie państwa praw człowieka i podstawowych wolności. Państwa OBWE zobowiązały się do przestrzegania wielu politycznie wiążących decyzji związanych z wymiarem ludzkim Organizacji. Od 1990 r. rozwinęły specjalne instytucje i mechanizmy promujące respektowanie zobowiązań. Główną instytucją, która zajmuje się monitorowaniem zobowiązań OBWE z zakresu wymiaru ludzkiego a także która służy pomocą państwom członkowskim w ich realizacji jest Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, z siedzibą w Warszawie (Office for Democratic Institutions and Human Rights - ODIHR). Innymi agendami zajmującymi się prawami człowieka są: Wysoki Komisarz do spraw Mniejszości Narodowych (będący jednocześnie instrumentem dyplomacji prewencyjnej) i Przedstawiciel OBWE do spraw Wolności Mediów. Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka zostało ustanowione, na mocy postanowień Karty Paryskiej Nowej Europy, w roku 1990 jako Biuro Wolnych Wyborów. Jego początkowym zadaniem było ułatwianie kontaktów i wymiany informacji dotyczącej wyborów, które odbywają się na obszarze OBWE. W 1992 r. podczas Spotkania Ministerialnego w Pradze rozszerzono znacznie mandat Biura zmieniając jednocześnie jego nazwę na obecną. Działalność ODIHR można podzielić na dwa podstawowe nurty:

• wybory – organizacja, przeprowadzanie i nadzorowanie wyborów, pomoc techniczna i prawna, przegląd i reforma legislacji wyborczej, szkolenia członków komisji wyborczych oraz obserwatorów krajowych i międzynarodowych;
  

• demokratyzacja – przegląd i reforma krajowych legislacji, pomoc w budowie instytucji demokratycznych, jak np. rzecznika praw obywatelskich, realizacja programów promujących społeczeństwo obywatelskie, działania na rzecz wzmocnienia niezależności mediów (warsztaty i szkolenia dla dziennikarzy), wspieranie organizacji pozarządowych, szkolenia funkcjonariuszy policji i służby granicznej, upowszechnianie w językach narodowych wiedzy o prawach człowieka (radiowe i telewizyjne programy, publikacje), programy integracji społecznej. 
  

ODIHR jest największą instytucją międzynarodową mającą swoją siedzibę w Polsce. Obecnie do wymienionych działań należy dołączyć aktywność Biura w zakresie promocji tolerancji i walki z dyskryminacją, promocji praw kobiet, zwalczania handlu ludźmi oraz szeroko pojętego wymiaru ludzkiego bezpieczeństwa, szczególnie na obszarze b. ZSRR i Bałkanów. Obecnie Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka zatrudnia ok. 140 pracowników, w tym 70 obywateli polskich.

WYMIAR EKONOMICZNY Problematyka gospodarcza i ochrony środowiska zawsze stanowiły część agendy OBWE, odzwierciedlając kompleksowe podejście Organizacji do bezpieczeństwa. W Akcie Helsińskim z 1975 r. państwa uczestniczące wyraziły przekonanie, że wysiłki w celu rozwoju współpracy w dziedzinie handlu, przemysłu, nauki i technologii, środowiska naturalnego i innych dziedzin aktywności gospodarczej, przyczyniają się do wzmocnienia pokoju i bezpieczeństwa w Europie i na świecie. Przełomem dla problematyki gospodarczej i ochrony środowiska w OBWE była konferencja nt. współpracy gospodarczej w Bonn w 1990 r. W przyjętym podczas konferencji dokumencie państwa uczestniczące potwierdziły zobowiązania do przestrzegania zasad gospodarki rynkowej. Ze względu na fakt, że w coraz większej liczbie państw członkowskich miały miejsce reformy gospodarcze, zaczęły one szukać sposobów wzmocnienia zainteresowania OBWE sprawami transformacji gospodarczej oraz rozwojem gospodarki wolnorynkowej jako czynnika sprzyjającego budowaniu demokracji. W tym celu państwa te zadecydowały o corocznych spotkaniach poświęconych gospodarce i ochronie środowiska w ramach Forum Ekonomicznego. Odbywa się ono w Pradze i ma za zadanie m.in. przegląd realizacji zobowiązań państw w wymiarze ekonomicznym, pobudzanie dialogu gospodarczego między państwami, zachęcanie do współpracy z międzynarodowymi organizacjami gospodarczymi. Utworzenie stanowiska Koordynatora OBWE ds. Ekonomicznych i Ochrony Środowiska w 1997 r. miało również służyć, zwróceniu uwagi na ważność problematyki gospodarczej i ochrony środowiska oraz sposoby identyfikacji zagrożeń, dla bezpieczeństwa wynikających z problemów ekonomicznych, społecznych i ochrony środowiska. W 2003 r. w Maastricht został przyjęty Strategiczny dokument OBWE dla wymiaru ekonomicznego i ochrony środowiska – uzupełniający Dokument Boński z 1990 r. Koncentruje się on na rozwoju współpracy między krajami, podkreśla wagę wspierania zasad dobrego rządzenia, zapewniania zrównoważonego rozwoju oraz znaczenie ochrony środowiska naturalnego

3. SYSTEM OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA UNII EUROPEJSKIEJ .Prawa człowieka, demokracja i państwo prawa są podstawowymi wartościami Unii Europejskiej. Zakorzenione pierwotnie w traktacie założycielskim, nabrały większego znaczenia dzięki przyjęciu Karty Praw Podstawowych. Poszanowanie praw człowieka jest warunkiem wstępnym dla krajów chcących przystąpić do Unii i warunkiem koniecznym dla krajów, które zawarły z nią umowy handlowe lub inne.

Na szczycie w Nicei w roku 2000 przedstawiciele krajów Unii Europejskiej uroczyście przyjęli tekst Karty Praw Podstawowych w której zawarto katalog najważniejszych praw człowieka uznawanych we Wspólnotach. Podczas prac nad dokumentem niejednokrotnie pojawiały się pytania o znaczenie Karty Praw Podstawowych dla Europejczyków i dalszego procesu integracji europejskiej. Karta Praw Podstawowych zawiera zbiór praw osobistych, politycznych, socjalnych i kulturalnych. Prace nad dokumentem rozpoczęły się w październiku 1999 r i trwały ponad rok. W celu wypracowania tekstu Karty powołano specjalny Konwent, w skład którego wchodzili przedstawiciele głów państw lub rządów krajów piętnastki, przedstawiciel Komisji Europejskiej, 16 członków Parlamentu Europejskiego oraz 30 przedstawicieli parlamentów krajów Unii. Szeroki udział reprezentantów różnych instytucji oraz prowadzone podczas prac na tekstem konsultacje, m.in. z organizacjami społecznymi, miały zapewnić że wynegocjowany tekst będzie odzwierciedlał najważniejsze i powszechnie akceptowane w społeczeństwach europejskich wartości dotyczące ochrony praw człowieka. Niezwykle istotne dla zrozumienia istoty i znaczenia Karty jest również to, że w ogromnej mierze stanowi ona powtórzenie norm już istniejących w innych dokumentach (np. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zapisach Traktatów Europejskich oraz wyrokach sądownictwa europejskiego), choć są także zupełnie nowe regulacje, dotyczące np. zakazu klonowania ludzi, handlu ludzkimi organami czy zakazu stosowania praktyk eugenicznych. W ten sposób w jednym dokumencie udało się zebrać najistotniejsze uregulowania dotyczące praw podstawowych które już zapisano jak i nowe zasady wychodzące na przeciw problemom naszych czasów. Karta Praw Podstawowych składa się z siedmiu rozdziałów zatytułowanych: Godność, Wolności, Równość, Solidarność, Prawa Obywateli, Wymiar sprawiedliwości i Postanowienia ogólne. W każdym z nich, oprócz ostatniego gdzie zapisano zasady stosowania Karty, znajdują się szczegółowe przepisy gwarantujące określone prawa. W rozdziale pierwszym Karta wprowadza ochronę godności ludzkiej, prawa do życia, prawa do integralności osoby, zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej. W rozdziale drugim gwarantowane jest prawo do wolności i bezpieczeństwa, poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego, ochrona danych osobowych, prawo do zawarcia małżeństwa i do założenia rodziny, wolność myśli, sumienia i wyznania, wolność wyrażania opinii i informacji, wolność zgromadzeń i stowarzyszania się, wolność sztuki i badań naukowych, prawo do nauki, wolność wyboru zawodu i prawo do podejmowania pracy, wolność prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do własności, prawo do azylu oraz ochrona w przypadku usunięcia, wydalenia lub ekstradycji. Rozdział trzeci „Równość” mówi o równości wobec prawa, zasadzie niedyskryminacji, równości mężczyzn i kobiet, poszanowaniu zróżnicowania kulturowego, religijnego i językowego oraz praw dziecka i osób starszych a także respektowaniu praw osób niepełnosprawnych. W rozdziale czwartym „Solidarność” wymienione są: prawo pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstw, prawo do działań i rokowań zbiorowych, prawo do dostępu do służb pośrednictwa pracy, ochrona w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy, ochrona należytych warunków pracy, zakaz pracy dzieci i ochrona młodocianych, ochrona życia rodzinnego, ochrona zdrowia, prawo do ubezpieczeń społecznych i pomocy społecznej, ochrona środowiska i konsumentów. Rozdział piąty zatytułowany „Prawa obywateli” wymienia następujące prawa: prawo do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu europejskiego, prawo do głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych, prawo do dobrej administracji, prawo odstępu do dokumentów, prawo do zwracania się do Rzecznika Praw Obywatelskich, prawo do składania petycji, wolność poruszania się i zamieszkania, prawo do opieki dyplomatycznej i konsularnej. W rozdziale szóstym „Wymiar sprawiedliwości” znalazły się najważniejsze zasady prawa: prawo do skutecznego środka odwoławczego i rzetelnego procesu sądowego, domniemanie niewinności i prawo do obrony, zasada legalności oraz proporcjonalności czynów zagrożonych karą i kar oraz zakaz ponownego sądzenia lub karania w sprawach karnych dotyczących tego samego czynu zagrożonego karą.