Struktury rynku

Struktura rynku to określona konfiguracja sprzedawców i nabywców oraz odpowiadające jej prawa zachowań.

Rozróżniamy następujące struktury rynku: • Konkurencja doskonała • Konkurencja monopolistyczna • Oligopol • Monopol

Faktyczne zachowania przedsiębiorstw mogą odchylać się od przedstawionych wzorców i stanowią ich mieszankę.

Charakterystyka poszczególnych struktur rynku:

Cechy Struktury rynku konkurencja doskonała konkurencja monopolistyczna oligopol monopol Liczba firm wiele wiele kilka jedna Produkt standaryzowany (często identyczny) zróżnicowany częściowo zindywidu-alizowany zindywidu-alizowany Wpływ na cenę brak ograniczony duży bardzo duży Bariery wejścia brak brak duże pełne

Konkurencja doskonała

Przykład: targowisko z dużą ilością producentów sprzedających ziemniaki (idealnie jednorodny produkt)

Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej nie ma praktycznie żadnego wpływu na cenę produktu. Może sprzedać w każdej chwili dowolną ilość produktu po danej cenie rynkowej.

Krzywa popytu, będąca zarazem linią ceny, jest prostą poziomą. Cena sprzedaży nie zależy od ilości produktu wytworzonej i oferowanej przez przedsiębiorstwo.

Utarg krańcowy również jest równy cenie.

Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej zgodnie ze „złotą regułą” sprzedaje po cenie równej utargowi krańcowemu. Optymalną wielkość produkcji wyznacza warunek:

P = MR =MC

W krótkim okresie przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej może osiągać zyski nadzwyczajne bądź notować straty.

W długim okresie przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej sprzedaje produkt po cenie równej minimalnemu kosztowi przeciętnemu, osiągając zerowy zysk ekonomiczny. Faktycznie przedsiębiorstwo to osiąga zysk normalny, wliczony przez nas w koszty (jako ekwiwalent kosztów alternatywnych).

Równowaga rynku konkurencji doskonałej

Gałąź wolnokonkurencyjna jako całość osiąga w tendencji długookresowej zerowy zysk ekonomiczny, sprzedając swój produkt po cenie równej minimalnym kosztom przeciętnym; realizuje zatem tylko zysk normalny.

Krzywa podaży gałęzi wolnokonkurencyjnej jest zawsze rosnąca: wyższa cena zachęca do zwiększenia produkcji.

Monopol

Monopolista jest jedynym dostawcą określonego produktu na danym rynku. Równowaga monopolisty jest więc zarazem równowagą gałęzi przezeń reprezentowanej.

Jak każde przedsiębiorstwo maksymalizujące zysk, monopolista wybiera taką wielkość produkcji, przy której utarg krańcowy zrównuje się z kosztem krańcowym.

• Monopolista sam ustala cenę, ale musi się liczyć z tym, że po wyższej cenie sprzeda mniejszą ilość.

• Miarą siły monopolu jest nadwyżka ceny nad kosztem krańcowym.

Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji doskonałej sprzedaje swój produkt po cenie równej kosztowi krańcowemu (P = MR = MC). Monopolista ustala taką cenę, która przewyższa koszt krańcowy P > MC = MR

Regułą w funkcjonowaniu monopolu jest osiąganie zysku ekonomicznego – tzw. zysku monopolowego – w krótkim, jak i w długim okresie.

W krótkim okresie jednak monopolista może tolerować także zerowy zysk ekonomiczny, a nawet przejściową stratę, którą wyrówna z nawiązką zyskami osiąganymi w długim okresie.

Monopole można podzielić na:

o naturalne – powstałe wskutek działania sił rynkowych o państwowe – chronione ustawami lub innymi ograniczeniami natury formalno-prawnej. Monopole państwowe są najczęściej pozostałościami państwowych przedsiębiorstw.

Przykłady monopolistów:

 Polskie Koleje Państwowe  Poczta Polska  Telekomunikacja Polska  PKN Orlen  Polskie Linie Lotnicze LOT (powoli tracący pozycję monopolisty)  Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej  Polskich Sieci Elektroenergetycznych (hurtowy przesył energii)  Miejskie Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne  Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo  Giełda Papierów Wartościowych  Microsoft

Konkurencja monopolistyczna

• Podobieństwa do konkurencji doskonałej: istnienie wielu małych firm oraz swoboda wejścia i wyjścia z gałęzi. • Różnice od konkurencji doskonałej: każde z przedsiębiorstw ma do czynienia z opadającą krzywą popytu. Produkty różnych firm tworzących daną gałąź są bowiem mniej lub bardziej zindywidualizowane i zróżnicowane.

W konkurencji monopolistycznej głównym sposobem walki jest różnicowanie produktu (a nie konkurencja cenowa).

Ważne uwagi dotyczące konkurencji monopolistycznej

Uwaga1 Wchodzenie na rynek nowych konkurentów powoduje przesuwanie się krzywej popyty w lewo. Wynika to z faktu, że popyt całkowity gałęzi dzieli się na coraz większą liczbę konkurentów. Nowych konkurentów przybywa aż do momentu kiedy krzywa popytu jest styczna do krzywej kosztów przeciętnych.

Uwaga2 Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji monopolistycznej nie produkuje przy minimalnych kosztach przeciętnych. Ma ono nadwyżkę zdolności produkcyjnej.

Uwaga3 Produkując więcej mogłoby obniżyć koszty przeciętne, jednak jego utarg całkowity byłby wtedy niższy od kosztów całkowitych, ze względu na konieczność obniżenia ceny.

Uwaga4 Ponieważ cena jest wyższa od kosztu krańcowego, więc przedsiębiorstwu opłaca się sprzedać więcej, ale po dotychczasowej cenie. Sprzedaż po dotychczasowej cenie większej ilości wyrobów może być wynikiem:  zabrania konkurencji klientów  namówieniem klientów do większych zakupów (zwiększeniem popytu całej gałęzi).

Oligopol

Oligopol z porozumieniem

W przypadku zawarcia efektywnego porozumienia i utworzenia kartelu, oligopol zachowuje się podobnie jak wielozakładowy monopol — w pierwszej kolejności stara się zmaksymalizować łączny zysk całej grupy. Dopiero po wyznaczeniu optymalnej skali produkcji i optymalnego poziomu ceny dla całego kartelu, jego uczestnicy mogą szukać dla siebie najkorzystniejszych rozwiązań, ale w ramach ograniczeń narzuconych przez wspólną politykę produkcyjną i cenową.

Oligopol bez porozumienia

Każde z przedsiębiorstw działa na własną rękę, dążąc do maksymalnego zysku dla siebie. Między przedsiębiorstwami działającymi w danej gałęzi toczy się bezwzględna walka konkurencyjna. Niekiedy przyjmuje ona postać wyniszczającej wojny cenowej.

Bariery wejść i wyjść

Jeśli wejście na atrakcyjny rynek i wyjście z niego nie jest trudne – mamy do czynienia z rynkiem spornym (contestable market). Można wówczas stosować taktykę uderz i uciekaj. Polega ona na podejmowaniu produkcji w gałęzi, w której zyski są wysokie, i wycofywaniu się, zanim cena spadnie pod wpływem obronnego zwiększania podaży przez zaatakowane firmy. Nawet, gdy niemożliwe jest zastosowanie przez przybyszów taktyki „uderz i uciekaj”, zagrożenie wejściem do gałęzi nowych przedsiębiorstw bywa realne. Broniąc swego rynku przedsiębiorstwo może odstraszać konkurentów. Odstraszanie wiąże się jednak z ponoszeniem określonych kosztów, np. dodatkowe nie w pełni wykorzystanie linie produkcyjne, blokujące patentowanie itp.