WSTĘP

Wśród dążeń współczesnego człowieka na czołowym miejscu znajduje się jak najdłuższe zachowanie życia i zdrowia. Jedną z metod osiągnięcia tego celu jest zmniejszenie śmiertelności związanej z urazami oraz nagłymi zachorowaniami. Prawie każdy człowiek doznaje w swoim życiu oparzenia, najczęściej lekkiego. Jednak ból spowodowany tym urazem jest bardzo długo pamiętany. Oparzenia – to wciąż jeden z najczęściej występujących typów urazów, nadal obarczony wysokim odsetkiem powikłań – w tym również śmiertelnych. Statystyki podają, że 1% każdej populacji ulega różnego typu oparzeniom w ciągu roku. W Polsce daje to liczbę ok. 300-400 tysięcy pacjentów rocznie. Niestety, ok.50-70% z tej liczby stanowią dzieci, w 3/4 przypadków poniżej 4. roku życia. Zdecydowana większość pacjentów dotkniętych oparzeniem wymaga przynajmniej jednorazowej konsultacji lekarskiej. Szacuje się, że część z tych pacjentów może być z powodzeniem leczona na poziomie poradni lekarza rodzinnego. Warunkiem prawidłowego postępowania jest jednak znajomość przez lekarzy pierwszego kontaktu oraz pielęgniarek środowiskowych podstawowych zasad leczenia takich urazów, w tym powszechność zastosowania nowej generacji leków i środków opatrunkowych do leczenia miejscowego. Ważnym aspektem jest znajomość podstaw prawidłowego i nowoczesnego leczenia oparzeń co umożliwia lekarzom i pielęgniarkom rodzinnym właściwe prowadzenie części oparzonych chorych, z drugiej zaś – ułatwia decyzję o szybkim przekazaniu do jednostki specjalistycznej pacjentów tego wymagających.

Celem mojej pracy jest przedstawienie jak ważnym aspektem w pracy pielęgniarki środowiskowej jest znajomość podstaw prawidłowego i nowoczesnego leczenia oparzeń. Co z jednej strony umożliwia lekarzom i pielęgniarkom środowiskowym właściwe prowadzenie części oparzonych chorych, z drugiej zaś ułatwia decyzję o szybkim przekazaniu do jednostki specjalistycznej pacjentów tego wymagających.

ROZDZIAŁ I BUDOWA I FUNKCJE SKÓRY Piękna i zadbana skóra może być prawdziwą ozdobą, szczególnie ocenianą w kategoriach estetycznych. Jest to ważny narząd, który pełni w naszym organizmie istotne funkcje ochronne. Aby wiedzieć jak pielęgnować skórę, by najdłużej zachowała ładny, zdrowy wygląd, należy poznać jej budowę i czynności. Skóra jest jednym z największych pod względem powierzchni i najcięższych narządów. Nie jest ona wszędzie jednakowa; dostrzegamy na niej fałdy, bruzdy, wypuklenia i wyniosłości. Grubość skóry jest różna w zależności od okolicy ciała, a barwa zależy od grubości naskórka, mniej lub bardziej głębokiego umiejscowienia oraz stopnia napełnienia naczyń krwionośnych, a także od zawartości i rozłożenia barwnika skórnego melaniny.

Skóra składa się z trzech warstw: • naskórka • skóry właściwej • tkanki podskórnej 1.1. Naskórek Najbardziej zewnętrzna warstwa. Składa się z komórek ściśle przylegających do siebie, ułożonych w warstwy. Najgłębiej położone warstwy naskórka są jego częścią rozrodczą i to tu tworzą się nowe komórki. Podczas ich wędrówki na zewnątrz zachodzi szereg procesów, dzięki którym naskórek zyskuje elastyczność i nawilżenie. Komórki docierające do zewnętrznej warstwy rogowej złuszczają się, natomiast w dolnych warstwach ciągle są produkowane nowe komórki. Cały proces wędrówki komórek zazwyczaj trwa 24-28 dni. Z wiekiem proces keratynizacji znacznie się wydłuża, nawet do 35 dni. Skóra traci więc blask, a grubsza warstwa rogowa hamuje wchłanianie np. kremów, które przestają działać, oraz wydzielanie potu i łoju. Pojawiają się głębokie zaskórniki, skóra staje się sucha i mało sprężysta. Nadmierna lub nieprawidłowa keratynizacja powoduje wiele chorób skóry, np. rybią łuskę i łuszczycę. Złuszczanie jest zjawiskiem korzystnym, gdyż wraz z łuseczkami zostają usunięte zanieczyszczenia skóry, wydzieliny ustroju i zarazki. Prawidłowy, nie uszkodzony naskórek jest dobrą zaporą przeciw drobnoustrojom, niewielkim urazom i słabym czynnikom chemicznym. Naskórek ściśle związany jest z płaszczem hydrolipidowym stanowiącym ochronę przed czynnikami zewnętrznymi. Płaszcz ten tworzy zawiesina wodno-olejowa i cząsteczki białka (keratyny) wytwarzane przez keratynocyty, podstawowe komórki naskórka. Naskórek zbudowany jest z 5 warstw. Idąc od głębszych warstw ku powierzchni rozróżniamy: • warstwę podstawną - z niej wywodzą się wszystkie komórki budujące naskórek • warstwę kolczystą • warstwę ziarnistą • warstwę jasną • warstwę rogową 1.2. Skóra właściwa Skóra właściwa jest odżywiana przez rozległą sieć małych naczyń krwionośnych, które dostarczają tlen, substancje odżywcze, hormony regulujące jej wzrost i metabolizm. Skóra nie może być odżywiana z zewnątrz. Zbudowana jest z mocnej tkanki łącznej poprzeplatanej naczyniami włosowatymi. W graniczącej z naskórkiem warstwie brodawkowatej występują fibroblasty wytwarzające włókna kolagenowe odpowiedzialne za elastyczność i rozciąganie skóry. Skóra właściwa stanowi dla naskórka rusztowanie, w niej znajdują się tzw. przydatki skóry takie jak: mieszki włosowe, gruczoły łojowe, potowe, paznokcie oraz liczne wolne zakończenia nerwowe i specjalne ciałka dotykowe, służące do odbierania rozmaitych bodźców ze świata zewnętrznego, wreszcie naczynia krwionośne, które przechodzą z tkanki podskórnej do skóry i naczynia limfatyczne. Skóra właściwa składa się z: • włókien kolagenowych, które są głównym składnikiem budulcowym skóry, stanowiąc około 72% jej suchej masy. Cechuje je rozciągliwość i oporność na urazy mechaniczne. Od kondycji włókien zależy wygląd zewnętrzny skóry wraz z wiekiem, a także pod wpływem czynników środowiskowych, włókna stają się kruche. Przejawia się to utratą jędrności i młodzieńczego wyglądu. • włókien sprężystych (ich pochodzenie i funkcja nie są jeszcze dokładnie poznane; prawdopodobnie nadają skórze sprężystość) • naczyń krwionośnych, które otoczone są przez sieć włókienek kolagenowych, co gwarantuje ochronę i zapewnia elastyczność naczyniom. • gruczołów potowych i łojowych, których ujścia znajdują się w naskórku 1.3. Tkanka podskórna Jest to najgłębiej położona warstwa skóry, która stanowi jakby amortyzację skórną. Utworzona jest z tkanki łącznej włóknistej, zbudowanej przede wszystkim z adipocytów - komórek tłuszczowych. Grubość tkanki tłuszczowej waha się w szerokich granicach i zależy głównie od odżywienia. Ponadto znajdują się tu naczynia krwionośne i chłonne oraz włókna nerwowe. Tkanka podskórna ma różną grubość w poszczególnych okolicach ciała, a w niektórych nie występuje w ogóle np. na powiekach. Tkanka podskórna składa się z: • tkanki łącznej zbitej z rzewagą struktur włóknistych • tkanki łącznej luźnej z przewagą luźnych struktur • tkanki tłuszczowej Tkanka podskórna pełni funkcje: • podporowe • chroni przed urazami mechanicznymi. • stanowi magazyn energetyczny organizmu.

Ryc.1Budowa skóry(żródło www.Eucerin.com) 1 Naskórek 2 Skóra właściwa 3 Tkanka podskórna 4 Mieszek włosowy 5 Gruczoł łojowy 6 Gruczoł potowy

1.4. Funkcje skóry: • tarcza ochronna od zewnętrznych czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych • termoregulacja organizmu, poprzez wypromieniowywanie i poprzez wydalanie potu • osłona chroniąca i regulująca gospodarkę wodno- elektrolitową dzięki gruczołom potowym • odbiór bodźców ze środowiska zewnętrznego (zimno/ciepło, ból, dotyk) • ochrona przed promieniowaniem UV słońca • bierze udział w wytwarzaniu witaminy D3 i D2 • metabolizowanie na potrzeby skóry białek, tłuszczy i witamin • wydzielanie różnych substancji, w tym metabolitów, wymiana gazowa • udział w gospodarce hormonalnej poprzez tzw. wydzielanie dokrewne • osłona odpornościowa przez zarazkami - dzięki tzw. komórki Langerhansa
• ochronna rola gruczołów łojowych, które wydzielają kwaśny tłuszcz (sebum) konserwujący i osłaniający skórę przed zakaźnymi drobnoustrojami oraz przed wysychaniem • amortyzator dla ważnych narządów wewnętrznych i ocieplacz dzięki komórkom tłuszczowym zlokalizowanym w tkance podskórnej. Budowa hydrolipidowego płaszcza skóry. Analiza struktury i procesów keratynizacji pokazuje, że na powierzchni skóry znajdują się następujące substancje: • Lipidy • Substancje wytworzone podczas rogowacenia(produkty degradacji protein) • Zrogowaciałe komórki w trakcie procesu złuszczania • Woda z najgłębszych warstw ,która wydostała się na powierzchnię(woda transepidermalna)

Ryc.2.Elementy tworzące ciągle odnawiany płaszcz ochronny.(źródło- www.eucerin.com). 1.Pot. 2.Lipidy łojowe 3.Korneocyty w trakcie procesu złuszczania 4.Komórki w trakcie rogowacenia 5.Woda transepidermalna Nie sposób wymienić wszystkich ważnych funkcji spełnianych przez skórę. Ich mnogość i złożona warstwowa budowa skóry powoduje, że grubość naszego ,,płaszcza” ochronnego jest znaczna, toteż jego waga może osiągać u dorosłych osób nawet 20 kg! Skórę można porównać do kombinezonu, który informuje kosmonautę na Księżycu o tym co się dzieje na zewnątrz, dostarcza tlen i stanowi ochronę jednak również sygnalizuje o niebezpieczeństwach i o tym co się dzieje z organizmem. Warto zadbać ,aby nasz ,,kombinezon” dobrze nas chronił i funkcjonował. Rozdział II OPARZENIA Prawie każdy człowiek doznaje w swoim życiu oparzenia, najczęściej lekkiego. Jednak ból spowodowany tym urazem jest bardzo długo pamiętany. 2.1. Definicja oparzeń Oparzenie to uszkodzenie tkanek pod wpływem wysokiej temperatury. Już przy 42ºC dochodzi do martwicy naskórka, przy 55º wystarczą do tego 3 minuty, a przy 70º tylko 1 sekunda. Białko tkankowe ulega całkowitemu uszkodzeniu w temp. 55ºC. Działanie temperatury wyższej niż ta powoduje uszkodzenie skóry i tkanek głębszych, najczęściej martwicę. Oparzeniom towarzyszą wstrząs i choroba oparzeniowa, wywołana bólem, utratą krwi i zatruciem produktami rozpadu tkanek. 2.2. Etiologia oparzeń Czynnikiem etiologicznym oparzeń termicznych skóry może być ciepło wilgotne – gotująca woda, para wodna, inne gorące substancje płynne lub półpłynne – tłuszcz, metal, parafina, wosk, itd., lub też ciepło suche – oparzenia płomieniem lub spowodowane urządzeniami domowymi – piecyki, żelazka itp. U dorosłych – brak jest charakterystycznej lokalizacji oparzeń, a etiologia urazu jest często związana z rodzajem aktywności zawodowej urazy w pracy. U dzieci najczęstszą przyczyną oparzeń jest kontakt z gorącymi płynami – kawa, herbata. Dominują tu dwa typy mechanizmów bezpośrednie oblanie gorącym płynem przez nieuważnego opiekuna, lub też – częściej – wylanie na siebie przez dziecko płynu, zwykle z wyżej stojącego naczynia . Stąd też najczęstszą lokalizacją oparzeń u dzieci poniżej czwartego roku życia jest twarz i szyja, tułów - tj. przednia ściana klatki piersiowej i brzucha oraz barki. Należy pamiętać, że oparzenie może być symptomem zespołu dziecka maltretowanego. Szczególnie niebezpieczną lokalizacją oparzenia są tzw. miejsca wstrząsorodne – głowa i szyja, pachy, krocze, doły podkolanowe, stopy. Do innych, specjalnych typów oparzeń należą: oparzenia chemiczne kwasami i zasadami, oparzenia elektryczne, oparzenia innych niż skóra przełyku, oka, ucha, inhalacyjne dróg oddechowych. Powyższe typy urazów stanowią zawsze poważny problem diagnostyczny i leczniczy i zwykle wymagają intensywnego leczenia na oddziale szpitalnym. Na uraz oparzeniowy składa się rana oparzeniowa – będąca jego bezpośrednią konsekwencją, oraz choroba oparzeniowa – którym to mianem określa się zespół ogólnoustrojowych objawów i powikłań występujących w organizmie po oparzeniu. Uraz oparzeniowy należy zatem rozpatrywać na dwóch odrębnych płaszczyznach ogólnoustrojowej choroba oparzeniowa oraz miejscowej – rana oparzeniowa. Choroba oparzeniowa jest efektem gwałtownej utraty płynów oraz uruchomienia kaskady uogólnionej odpowiedzi zapalnej. Prowadzi do zaburzeń wodno-elektrolitowych, immunologicznych i metabolicznych, których skrajną konsekwencją jest oligowolemiczny wstrząs oparzeniowy. Najgroźniejszym powikłaniem choroby oparzeniowej jest zespół uogólnionej odpowiedzi zapalnej (SIRS) oraz w konsekwencji – zespół niewydolności wielonarządowej (MODS). Choroba oparzeniowa jest zatem stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga pilnego specjalistycznego leczenia szpitalnego . Najważniejszymi parametrami określającymi ranę oparzeniową są rozległość i głębokość rany. Rozległość oparzenia określa się jako pro-cent oparzonej skóry w stosunku do całkowitej powierzchni ciała (TBSA– Total Body Surface Area).

2.3. Klasyfikacja oparzeń Oparzenia pierwszego stopnia dotyczą wyłącznie naskórka, czyli najbardziej powierzchownej warstwy skóry. Są to w swej istocie zmiany rumieniowe, którym niekiedy towarzyszy obrzęk. Tego typu wykwity skórne znikają beż śladu zazwyczaj po kilku dniach. Niekiedy skóra może się łuszczyć, czego doskonałym przykładem jest poparzenie słoneczne, gdy skóra najpierw robi się czerwona i bolesna, by następnie zblednąć i w efekcie złuszczyć się powierzchniowo. Oparzenia pierwszego stopnia nie są groźne dla zdrowia, choć z pewnością są uciążliwe. Oparzenia drugiego stopnia sięgają już nieco głębiej w skórę, niż oparzenia pierwszego stopnia. Dotyczą mianowicie naskórka i skóry właściwej. Na skórze - poza rumieniem i obrzękiem typowym dla oparzeń pierwszego stopnia - pojawiają się pęcherze wypełnione surowiczą treścią. Pęcherze są niestety dosyć bolesne i jeżeli dojdzie do przerwania pokrywy takiego wykwitu, powstałe w ten sposób nadżerki goją się nawet do kilku tygodni i często ulegają wtórnemu zakażeniu. Oparzenia drugiego stopnia są zazwyczaj skutkiem kontaktu z bardzo gorącą wodą lub w olejem - jest to typowy uraz kucharzy. Kontakt szkodliwego czynnika ze skórą jest zazwyczaj krótki. Oparzenia trzeciego stopnia są najcięższą postacią oparzeń. Są to zmiany dotykające całej grubości skóry. Zmiany martwicze są zazwyczaj bardzo rozległe a powstałe ubytki w skórze goją się niezwykle wolno z pozostawieniem grubych, zniekształcających, pozaciąganych blizn. Niekiedy poparzeniu ulegają również kości i mięśnie w urażonej okolicy. Takie obrażenia nie są nigdy skutkiem kontaktu z wrzątkiem. Są to zazwyczaj efekty kontaktu - nawet bardzo krótkiego – z wybuchającymi gazami, rozpalonymi metalami czy ogniem jako takim. Do takich oparzeń dochodzi zwykle w wyniku katastrof drogowych czy górniczych lub wybuchów gazu w budynkach. Oparzenia pierwszego i drugiego stopnia zazwyczaj nie wywołują objawów ogólnych. Jednak rozległe poparzenia drugiego stopnia mogą wywołać objawy wstrząsu. Oparzenia trzeciego stopnia rzadko kiedy nie łączą się z objawami ogólnymi. W przypadku zajęcia powyżej 15% powierzchni ciała - bez względu na to, czy mówimy o oparzeniach drugiego czy trzeciego stopnia - stan taki jest bezwzględnym wskazaniem do pobytu w szpitalu. Natomiast stwierdzenie poparzenia ponad 1/3 powierzchni ciała jest równoznaczne z bezpośrednim zagrożeniem życia. Objawy ogólne, jakie mogą towarzyszyć zmianom skórnym w tym przypadku to spadek ciśnienia krwi i temperatury ciała, zamroczenie lub pobudzenie oraz drgawki. Jeśli wziąć pod uwagę fakt, iż skóra stanowi naturalną barierę ochronną przed szkodliwymi czynnikami środowiska, nietrudno zrozumieć dlaczego oparzenia dużej powierzchni ciała są tak groźne dla organizmu. Zwykle pacjentom zagraża znaczne odwodnienie i wychłodzenie organizmu, ale też zakażenia bezbronnej w tej sytuacji tkanki podskórnej, które mogą rozwinąć się w kierunku posocznicy. Jednocześnie rozległe poparzenia drugiego i trzeciego stopnia są często sytuacją okaleczającą na całe życie, gdyż skóra nie goi się bez pozostawienia śladów, a rozległe blizny powodują ograniczenie ruchomości stawów i nieznośny niekiedy ból. Skrajną postacią oparzenia jest zwęglenie tkanek. Oprócz zmian miejscowych oparzenie powoduje zaburzenia ogólnoustrojowe w postaci wstrząsu, a następnie tzw. chorobę oparzeniową, wywołaną bólem, utratą osocza krwi i zatruciem organizmu przez wchłaniane produkty rozpadu białka tkankowego. Natężenie tych zmian jest wprost proporcjonalne do powierzchni oparzenia. Im rozleglejsza jest powierzchnia oparzona, tym większa jest ucieczka z krwi płynu wraz z białkiem do obrzękłych tkanek i pęcherzy oraz większe niebezpieczeństwo wystąpienia wstrząsu. Tak więc obok głębokości (stopnia) oparzenia bardzo ważna jest jego rozległość. Zasięg oparzenia zazwyczaj określa się tzw. „regułą dziewiątek”, gdzie całkowita powierzchnia ciała jest podzielona na obszary anatomiczne, z których każdy stanowi 9% lub ich wielokrotność.

Planując kąpiel w morzu czy basenie, należy zastosować wodoodporny krem z filtrem. Osoby ze skłonnością do alergii zawsze powinny stosować hipoalergiczne kosmetyki. Zawsze próba kosmetyku powinna polegać na naniesieniu niewielkiej ilości preparatu na niewielką powierzchnię skóry. Jeśli nie pojawia się odczyn, to można zastosować preparat na całym ciele. Stosując kremy z filtrem, należy je nakładać pół godziny przed wyjściem na słońce. Ogólnie, raz prawidłowo zastosowany kosmetyk z filtrem zapewnia ochronę na około 2 godziny, po tym czasie należy powtórnie nałożyć krem. Postać kosmetyku zależy od preferencji i nie wiąże się z różnicą w działaniu. Stosując preparat z filtrem np. krem, nie należy oszczędzać ilości, średnio na pokrycie całego ciała powinno się zużyć około 30 ml kremu, aby zapewnić pełną ochronę - taką, o jakiej informuje wielkość SPF. Z uwagi na fakt, że zawsze może się zdarzyć zastosowanie zbyt małej ilości kremu, lepiej wybierać kremy z większymi faktorami SPF. Im wyższy faktor, tym większa ilość promieniowania UVB jest blokowana. Wysokie faktory zapewniają lekką, ale trwałą opaleniznę. Do stosowania kosmetyków o wyższych faktorach powinny się przekonać osoby stosujące leki nasilające odczyny fototoksyczne, kobiety w ciąży, osoby z trądzikiem, osoby będące uczulone na słońce oraz wszystkie osoby wyjeżdżające do krajów o cieplejszym klimacie. Można wyróżnić 6 fototypów skóry w oparciu o obserwacje reakcji skórnych po pierwszej w danym roku ekspozycji na światło słoneczne przez 30 minut w południe. Pierwszy typ charakteryzuje się bladą białą skórą, często z piegami, oczami niebieskimi, zielonymi lub piwnymi oraz włosami w kolorze blond lub rudym. Skóra ta trudno się opala i zawsze ulega poparzeniom. Drugi typ charakteryzuje się bladą skórą oraz niebieskimi lub zielonymi oczami. Tutaj skóra również trudno się opala oraz łatwo ulega oparzeniom. Typ trzeci charakteryzuje ciemniejszą biała skóra, a oparzenia pojawiają się na początku ekspozycji, później skóra ulega opaleniu. Czwarty typ odznacza się jasną brązową skórą, która opala się łatwo, a oparzenia są minimalne. Skóra piątego typu jest brązowa, opala się łatwo i mocno oraz rzadko ulega oparzeniom. Szósty typ charakteryzuje się ciemnobrązową lub czarną skórą, która zawsze mocno się opala i nigdy nie ulega oparzeniom. 2.7. Udar cieplny Udar cieplny (inaczej słoneczny) jest stanem chorobowym wywołanym przegrzaniem organizmu, najczęściej głowy i karku, przez działanie słonecznego promieniowania ultrafioletowego. Może też powstać podczas przebywania w dusznej, wilgotnej i gorącej atmosferze lub przy nadmiernym wysiłku fizycznym. Patomechanizm polega na nagromadzeniu się zbyt dużej ilości ciepła w organizmie i zaburzeniu regulacji cieplnej organizmu. W takich warunkach zdolność naturalnego ochładzania się organizmu przez pocenie znacznie spada, więc zmniejsza się oddawanie ciepła do otoczenia. Szczególnie predysponowane są osoby starsze oraz dzieci, gdyż mają one w sposób naturalny niezbyt dobrze działającą termoregulację. Narażone są także osoby cierpiące na cukrzycę, choroby serca, osoby otyłe i przyjmujące leki antyhistaminowe , moczopędne, antydepresyjne i rozszerzające naczynia, a także osoby pod wpływem alkoholu. Do najczęstszych objawów należą: • Tachykardia (przyspieszone tętno), • Podwyższona temperatura ciała (zazwyczaj przekracza 39 stopni), • Suchość skóry , • Podwyższone ciśnienie krwi, • Ogólne wyczerpanie, Wymioty i Nudności, • Dreszcze • Bóle i zawroty głowy, • Zaburzenia świadomości, • Oparzenia skóry I lub II stopnia. Po rozpoznaniu udaru cieplnego choremu możemy pomóc jeszcze przed przyjazdem lekarza poprzez: • Ułożenie chorego w pozycji półsiedzącej w chłodnym (zacienionym) miejscu, • Ochłodzenie ciała poprzez stosowanie zimnych okładów, chłodną kąpiel, podawanie chłodnych napojów, ale nie alkoholu, kawy czy herbaty, gdyż mają działanie diuretyczne i mogą zwiększyć ryzyko odwodnienia, • W przypadku chorych nieprzytomnych, ułożenie chorego w pozycji bocznej zastosowanieustalonej, a w razie braku oddechu własnego sztucznego oddychania. • W szpitalu chory może liczyć na stałe monitorowanie temperatury ciała i innych parametrów życiowych, w razie konieczności interwencję farmakologiczną.

2.8.Oparzenia gałki ocznej. Oparzenia oka, termiczne lub chemiczne, należą do najbardziej niebezpiecznych obrażeń gałki ocznej i grożą stałą utratą wzroku. Substancje żrące mogą wywoływać ograniczone lub rozlane uszkodzenia rogówki, spojówki oraz głębszych struktur oka. Skutki oparzeń zależą od rodzaju i stężenia roztworu, odczynu pH, czasu działania oraz temperatury substancji. Przyczyny oparzeń oka. Urazy oka występują najczęściej wskutek kontaktu z substancjami chemicznymi. Jakie środki mogą powodować oparzenia oka? • Zasady – takie substancje, jak wapno gaszone, wapno niegaszone, zaprawa murarska, w przypadku kontaktu z okiem prowadzą do najcięższych oparzeń, powodując martwicę rozpływaną w wyniku rozpuszczenia tkanek i penetracji substancji żrącej w głąb struktur oka. Spojówka staje się zielonkawa, a rogówka – porcelanowo-biała. • Kwasy – oparzenia kwasami nie są aż tak groźne, jak te wywołane przez wodorotlenek wapnia. Kwasy bowiem powodują ścinanie się (koagulację) białka rogówki, co zapobiega uszkodzeniu głębiej położonych struktur oka. • Promieniowanie ultrafioletowe – ból oczu może pojawić w kilka godzin po ekspozycji na działanie lampy w solarium, a nawet w wyniku patrzenia na intensywnie odbijające się promienie słońca od tafli wody czy śniegu. • Gorące gazy i płyny – oparzenia mają najczęściej charakter powierzchowny. Oparzona skóra powiek zachowuje się tak samo, jakby do oparzenia doszło na innym fragmencie ciała. Objawy oparzeń gałki ocznej Najbardziej oczywistym objawem chemicznych i termicznych oparzeń oczu jest silny ból oka oraz niepokój i strach osoby, u której doszło do urazu narządu wzroku. Dodatkowo oparzeniom mogą towarzyszyć takie objawy, jak: • światłowstręt, • uporczywe łzawienie, • pogorszenie ostrości wzroku, • kurcz i obrzęk powiek, • oparzenia skóry wokół oczu, • przekrwienie i zaczerwienienie oczu, • zmętnienie rogówki, • zblednięcie spojówki. Postępowanie przy oparzeniach oczu Rozpoznanie rodzaju oparzenia następuje na podstawie wywiadu i rozmowy ze świadkami wydarzenia oraz obserwacji charakterystycznych objawów. W przypadku oparzeń gałki ocznej najważniejsza jest jak najszybsza interwencja. Szybka pomoc może mieć decydujące znaczenie co do zachowania zdolności widzenia oraz decyduje o dalszych rokowaniach. Kiedy dochodzi do oparzenia chemicznego, trzeba wypłukać toksyczną substancję z oka, czyli obficie przemywać urażone oko roztworem soli fizjologicznej lub zwykłą wodą przez przynajmniej pół godziny. Kiedy do oka dostała się zaprawa murarska lub suche wapno, należy odchylić powieki osoby poszkodowanej i za pomocą wacika albo patyczka do uszu usunąć zalegające w kącikach oczu oraz pod powiekami pozostałości substancji drażniącej. Nie wolno zasłaniać oczu opatrunkami, gdyż uniemożliwiają one swobodne wypływanie wraz z łzami szkodliwych substancji na zewnątrz oka. W przypadku poparzeń termicznych (np. promieniami UV) oko należy obficie polewać zimną wodą w celu jego schłodzenia. Oparzenie oka długo się goi. Dochodzi często do zbliznowaceń i utraty wzroku. Każde oparzenie powinien obejrzeć lekarz okulista. 2.9.Oparzenia chemiczne. Do wielu oparzeń chemicznych dochodzi przypadkowo podczas niewłaściwego użytkowania produktów chemicznych przechowywanych w każdym gospodarstwie domowym. Niebezpiecznymi substancjami są między innymi produkty do włosów, skóry i paznokci, wybielacze, środki do czyszczenia toalet, metalu oraz chloratory do basenów. Nie są one jednak aż tak groźne jak chemikalia, z którymi wiele osób ma styczność w zakładach pracy, a w szczególności w fabrykach. Przyczyną większości oparzeń chemicznych są silne kwasy i silne zasady. Najczęściej oparzeniu ulegają twarz, oczy, ręce i nogi. Zazwyczaj uraz jest na tyle mały, że nie wymaga hospitalizacji. Zdarza się jednak, że środek chemiczny prowadzi do głębokiego uszkodzenia tkanek, którego nie widać na pierwszy rzut oka.
Stopnie oparzenia uzależnione są od takich czynników, jak: siła i stężenie środka chemicznego ,miejsce oparzenia (oczy, skóra, błona śluzowa),połknięcie środka chemicznego lub wdychanie jego oparów, wcześniejsze uszkodzenie skóry, ilość środka chemicznego, z jaką miało się kontakt, czas kontaktu ciała ze środkiem chemicznym, działanie środka chemicznego. Objawy oparzenia chemicznego • zaczerwienienie, podrażnienie i pieczenie skóry, • ból lub brak czucia w miejscu kontaktu skóry ze środkiem chemicznym, • pęcherze lub czarna, martwa skóra w miejscu kontaktu, • zaburzenia widzenia po dostaniu się chemikaliów do oczu, • kaszel, spłycenie oddechu. Przy oparzeniu kwasem dochodzi do powstania na skórze suchego strupa o różnym zabarwieniu. W przypadku oparzenia zasadą – strup jest miękki i wilgotny o białym zabarwieniu (martwica rozpływna). W przypadku szczególnie groźnego oparzenia, powyższym objawom mogą towarzyszyć: obniżenie ciśnienia tętniczego, zawroty głowy, uczucie słabości, bóle głowy, skurcze mięśni, drgawki, nieregularny rytm serca, a nawet zatrzymanie pracy serca. Pierwsza pomoc w oparzeniach chemicznych Gdy dojdzie do oparzenia chemicznego, pierwszym krokiem powinno być usunięcie środka chemicznego ze skóry. U chorych oparzonych wapnem niegaszonym należy usunąć je ze skóry przez ścieranie, a dopiero potem spłukać silnym strumieniem wody. Pozostałe resztki substancji staramy się zobojętnić. W przypadku oparzenia kwasami spłukujemy oparzoną powierzchnię płynami o charakterze zasadowym, np. 3-procentowym roztworem sody oczyszczonej, roztworem mydła lub wodą wapienną. W przypadku oparzenia ługami powierzchnię oparzoną spłukujemy słabymi roztworami kwasów, np. 1-procentowym kwasem octowym, 1-procentowym kwasem cytrynowym lub 3-procentowym kwasem borowym. Po zakończeniu spłukiwania na oparzoną powierzchnię należy nałożyć suchy, jałowy opatrunek i zorganizować poszkodowanemu szybką pomoc lekarską. Każde oparzenie chemiczne jest wskazaniem do szukania pomocy lekarskiej. 2.10.Porażenie prądem elektrycznym. Trudno sobie wyobrazić dzisiejsze życie bez prądu elektrycznego. Prąd jest wszędzie: w oświetleniu, pralkach, lodówkach, żelazkach i innych urządzeniach elektrycznych, stwarza potencjalne niebezpieczeństwo dla każdego z nas, a szczególnie dla dzieci i to tym większe, im młodsze i mniej doświadczone jest dziecko. Niebezpieczeństwo wzrasta, jeśli te urządzenia są niesprawne, dlatego wszelkie uszkodzenia urządzeń: kontaktów, przewodów itp. muszą być zreperowane przez elektryka natychmiast po zauważeniu usterki, bo o nieszczęście nietrudno. Uszkodzenia organizmu wywołane przez prąd elektryczny zależą od wielu czynników, a między innymi od wysokości napięcia i natężenia prądu, czasu działania prądu (zetknięcia się z prądem). Nadto bardzo ważne jest to, na czym porażony stoi. Jeżeli będzie w suchym obuwiu lub na suchej drewnianej podłodze, to mniejszą poniesie szkodę niż gdyby stał na wilgotnej podłodze lub ziemi, boso lub w mokrych butach. Porażenie będzie również większe u człowieka spoconego lub zmoczonego. Wilgoć jest dobrym przewodnikiem elektryczności, prąd elektryczny przepływa wtedy swobodnie przez nasze ciało i może nas porazić, poparzyć, nawet zabić, a przy bardzo wysokim napięciu - spalić na węgiel. Mówiąc o porażeniu prądem elektrycznym - trzeba podkreślić, że niektórzy ludzie, wykazują większą, a inni mniejszą wrażliwość na prąd elektryczny. Im człowiek jest młodszy, tym gorzej jego organizm znosi zetknięcie się z prądem elektrycznym. Śmierć przy porażeniu prądem następuje wskutek porażenia serca i oddechu. Porażony prądem elektrycznym pada nagle nieprzytomny, kurcząc przy tym gwałtownie ręce, najczęściej kryjąc w zaciśniętej dłoni przewód elektryczny (jeśli ten przewód był bezpośrednia przyczyną porażenia). W miejscu zetknięcia się z prądem obserwujemy oparzenie skóry. Oparzenia zresztą mogą być nieraz dość odległe - np. ktoś dotknął przewodów ręką prawą, a największe oparzenie nastąpiło pod pachą lewą, gdzie był najbardziej spocony. Porażenie piorunem jest również porażeniem prądem elektrycznym, powstałym wskutek wyładowań elektrycznych. Iskra pioruna o napięciu milionów woltów powstaje między chmurą i jakimś obiektem na ziemi wskutek różnicy ich ładunków elektrycznych, przy czym działanie prądu trwa ułamek sekundy. Dziennie na kuli ziemskiej ginie od piorunów około 20 osób, a rocznie 7000. Nasuwa się pytanie, czy rzeczywiście musi ginąć te 7000? Na pewno nie, gdyby natychmiast po wypadku udzielono im odpowiedniej pomocy. Pierwsza pomoc. • Ratowanie porażonego rozpoczyna się od możliwie szybkiego odłączenia go od źródła prądu elektrycznego. Należy przy tym zachować dużą ostrożność, aby samemu nie ulec porażeniu. Zdarza się niestety często, że próbując oderwać porażonego od przewodu elektrycznego, przez który przepływa prąd, sami ratujący ulegają porażeniu. Można to zrobić znacznie prościej wyłączając bezpieczniki, wyciągając z gniazdka przewód zasilający. Jeżeli tego nie możemy zrobić, to odciągamy porażonego (albo przewody) ostrożnie, wkładając na rękę rękawiczkę gumową lub przy pomocy jakiegoś kija, szmaty, itd. Bardzo ważne jest, abyśmy nie stali na wilgotnej podłodze - zwłaszcza jeśli jest to prąd o wysokim napięciu. • Po oderwaniu porażonego od źródła prądu przystępujemy do sztucznego oddychania - przy czym musimy pamiętać, że czasem zabieg ten trzeba wykonywać przez 2-3 godziny. • Wszelkie leki (zastrzyki) mogą być podawane tylko przez lekarza. Nieprzytomnemu nie wolno nic wlewać do ust, bo możemy spowodować dostanie się płynu do płuc i jeszcze pogorszyć stan porażonego. • Porażonego trzeba rozebrać i dokładnie obejrzeć, czy nie ma oparzeń. • Przy oparzeniu prądem postępujemy tak, jak przy zwykłym oparzeniu cieplnym. • Miejsce oparzone przykrywamy sterylną gazą, którą następnie polewamy spirytusem lub czystą wódką. • Duże oparzenia wymagają leczenia szpitalnego. • Po odzyskaniu przez porażonego przytomności, należy go położyć do ciepłego łóżka i podać ciepłe płyny, najlepiej kawę lub herbatę. • Ratowanie porażonego rozpoczynamy od sztucznego oddychania i równocześnie wzywamy lekarza. Zabobony o konieczności “ściągania prądu” (np. przez zakopanie go w ziemi) z porażonego przyniosły wiele szkody, a w niektórych przypadkach były powodem śmierci. Człowiek rażony piorunem lub prądem nie ma w sobie żadnego prądu, bo przy porażeniu piorunem prąd przepływał przez niego przez ułamek sekundy, a przy porażeniu prądem elektrycznym przepływał tak długo, jak długo porażony dotykał przewodu, i z chwilą odłączenia go od przewodu - prąd przestaje przezeń przepływać. Jedynym środkiem, który trzeba zastosować, jest sztuczne oddychanie metodą “usta-usta” lub “usta-nos” oraz zewnętrzny masaż serca. Niezależnie od udzielanej przez siebie pomocy wzywamy natychmiast karetkę pogotowia ratunkowego, najlepiej reanimacyjną (R). Ochrona przed porażeniem piorunem. Mówiąc o porażeniu piorunem należy wspomnieć o tym, jak należy chronić się przed piorunem i jak zachować się w czasie burzy. Najważniejsze jest zabezpieczenie domostw piorunochronami, a zwłaszcza tych budynków, w których jest większe zbiorowisko ludzi - a więc szkoły, przedszkola itd. Kierownicy szkół i przedszkoli mają obowiązek dopilnowania założenia piorunochronów. W czasie burzy niewskazane jest stanie w otwartym oknie lub drzwiach wejściowych. Radio, które ma antenę zewnętrzną, powinno być wyłączone (bez anteny lub z anteną wewnętrzną może grać). Światła elektrycznego nie trzeba wyłączać. Jeżeli burza “złapie” nas poza zabudowaniami, to nie należy chronić się pod drzewami, ponieważ pioruny najczęściej uderzają w drzewa i to te samotnie stojące. Podążamy wtedy powoli (nie biegiem!) w stronę najbliższego domostwa. Jeżeli burza zaskoczy nas w lesie, a jesteśmy z dziećmi, to należy je rozmieścić pod krzewami lub najniższymi drzewami i to możliwie daleko od pnia. Piorun (prąd elektryczny) spływający po drzewach ma największe napięcie blisko drzewa, a stopniowo w miarę oddalania się od niego napięcie to maleje. Jeżeli więc człowiek lub koń czy krowa stoi blisko drzewa, po którym spłynął piorun, to prąd wejdzie przez jedną nogę, a wyjdzie drugą, powodując porażenie lub śmierć, szczególnie wtedy, gdy między jedną a drugą nogą będzie większa odległość, bo większa wtedy będzie różnica napięcia elektrycznego. Zrozumiałe jest więc, dlaczego piorun częściej zabija konia czy krowę niż człowieka. Jeżeli już staniemy w czasie burzy pod drzewem, to przynajmniej 10 metrów od pnia i noga przy nodze. Lepiej jednak zmoknąć niż ryzykować życie. A więc trzymajmy się z dala od drzew. Niewskazane też jest przebywanie w wodzie, bo i tu czasami pioruny uderzają