Wstęp

W słownikach próżno szukać pojęcia czystek etnicznych. Porównywane są one z zbrodniami ludobójstwa, eksterminacji, czy też zagłady pewnej grupy etnicznej – prawnie scharakteryzowane jako zbrodnia przeciwko ludzkości. W swym klasycznym rozumieniu nie chodzi o zlikwidowanie grupy etnicznej, lecz wypędzenie jej z rejonów spornych, dlatego też błędne jest utożsamianie jej z ludobójstwem. Czystka etniczna jest podobieństwem przymusowej deportacji lub transferu ludności, podczas gdy ludobójstwo jest to umyślne zabójstwo części lub całości określonej grupy etnicznej, religijnej czy narodowej. Niektórzy naukowcy uważają ludobójstwo jako podzbiór morderczej czystki etnicznej. Tak więc, te koncepcje są różne, ale są powiązane ze sobą – od krwawych czystek etnicznych do ludobójstwa, jako masowego morderstwa popełnianego w celu pozbycia się z danej ziemi ludzi. Publicysta Terry Martin określił czystki etniczne jako przymusowe usunięcie określonej etnicznie ludności z danego terytorium i stwierdził, że zajmują centralną część pomiędzy ludobójstwem na jednym końcu i pokojową presją emigracji etnicznej na drugim. Jakie czystki wyróżniamy? Mogą one mieć charakter legalny (jak np. przesiedlenia ludności niemieckiej po II WŚ), lub też nielegalny, a praktykami „wspomagającymi” są elementy przemocy fizycznej takie jak mordy oraz tortury. Pojęcie to określiła Komisja Praw Człowieka, będąca organem wyodrębnionym z Organizacji Narodów Zjednoczonych, obecnie przekształcona w Radę Praw Człowieka.

Początki czystek etnicznych

Warto skupić się na jak najwcześniejszych przypadkach zastosowania terminu. Czystki etniczne charakteryzowały nie tylko XX i XXI wiek. W 1290 roku Edward I, król Anglii, nakazał aby wydalono wszystkich Żydów żyjących w Anglii. Ponadto setki starszyzny żydowskiej zostali stracona. Żydów w 1492 roku wydaliła także Hiszpania, a następnie muzułmanów w 1502 r. (chyba, że dobrowolnie przeszli na chrześcijaństwo). Potomkowie tych nawróconych muzułmanów zostali wezwani Moriscos. Po stłumieniu ich buntu w regionie Alpujarras w 1571, prawie 80.000 ludności wysiedlono stamtąd do innych części Hiszpanii, a większość z 270 wiosek i osad zostało odbudowanych i osiedlonych przez osadników sprowadzonych z północnej Hiszpanii. Po niedługim czasie, w latach 1609-1614, wydalono Moriscos z całego królestwa Hiszpanii. 28 maja 1830 r., prezydent Stanów Zjednoczonych Andrew Jackson podpisał ustawę rozwiązującą sprawę Indian, zezwalającą na usunięcie plemion indiańskich do federalnego terytorium, na zachód od rzeki Missisipi.

Dawno temu w Ameryce

W 1755 r. doszło do przymusowych wydaleń Akadian mówiących językiem francuskim z osad w Nowej Szkocji, po zajęciu terytoriów przez Brytyjczyków. Zostali oni zesłani na wybrzeże, aby następnie zostać deportowanym statkami w celu osiedlenia w innych brytyjskich koloniach, głównie w Ameryce Północnej. Wiele osób (szacuje się, że nawet połowa) wskutek braku podstawowych środków niezbędnych do życia, nie przetrwała podróży. Fakt ten został opisany przez wielu badaczy jako akt czystek etnicznych w następstwie wojen francusko-indyjskich.

„My cyganie”

W 1914 roku armia rosyjska przekroczyła granicę Armenii należącej do Imperium Osmańskiego. Zamieszkała tamte tereny ludność ormiańska pragnęła „wyzwolenia” ze strony Rosji. W związku z tym wojska tureckie w latach 1915 – 1916 przeprowadziły zabieg eksterminacji Ormian w obawie przed utratą wartościowych terenów. Wysiedlenie było tylko pretekstem do zagłady tego narodu, gdyż przymusowa wędrówka wiodła przez ekstremalne szlaki, bez środków niezbędnych do życia i lekarstw. Plan tylko z pozoru miał na celu przesiedlenie, gdyż został tak skonstruowany, aby zgładzić przeszkadzający w polityce naród. Warto wspomnieć, że w trakcie wędrówki dochodziło również do mordów oddziałów eskortujących na buntującej się ludności. Szacuje się, że podczas trwania tej operacji zginęło 1.2 – 1.6 mln ludzi.

Po I wojnie światowej

Bolszewicki reżim zabił lub deportował szacunkowo 300.000 do 500.000 kozaków dońskich w czasie rosyjskiej wojny domowej w latach 1919-1920. Warto wspomnieć, że ta grupa Kozaków cechowała się największą liczebnością w Imperium Rosyjskim. Podczas wspomnianej wojny stanęli oni po stronie „białych”, czyli antykomunistów. Po porażce, bolszewicy postanowili usunąć niewygodną społeczność. Półwysep bałkański na początku XX wieku zamieszkiwali przedstawiciele różnych grup etnicznych oraz wyznań. Na wspólnym obszarze wiedli żywot katolicy, prawosławie i islamiści. W czasie I wojny światowej Bałkany były obszarem masowych wysiedleń. Wielkie zróżnicowanie grup uniemożliwiło podział szybki terytorialny, zapobiegający ewentualnym konfliktom. W 1919 r. w Neuilly-sur-Seine uchwalono traktat, w myśl którego dokonano bezkonfliktowego, obustronnego, aczkolwiek przymusowego przeniesienia obywateli Grecji i Bułgarii na tereny ich ojczyzn. Szacuje się, że przesiedlono 300 tysięcy mieszkańców.

Faszystowskie Niemcy

Następne lata związane z tym haniebnym czynem przebiegały głównie pod znakiem III Rzeszy. Wysiedlenia obecne były podczas II wojny światowej i zaraz po jej zakończeniu. Pierwsze z nich, tzw. „dzikie” miały miejsce już w październiku 1939 roku i objęły zachodnie ziemie wcielone do III Rzeszy, Wielkopolskę i Pomorze. Ofiarami w tym czasie padło 35 tysięcy polskiej ludności, głównie osób niewygodnych w procesie osadnictwa Niemców ze wschodu, przeniesionej na południowo-wschodnie tereny Generalnego Gubernatorstwa. Do 1941 r. dokonano transferu ok. 500 tys. ludności, z czego ok. 4/5 to ludność z naszej ojczyzny. Operacja mająca na celu ściągnięcie ludności niemieckiej z państw wschodu była zalegalizowana poprzez traktat (m. in. drugą stroną traktatu była Łotwa, Estonia i Rosja), i miała za zadanie umocnić pozycję Niemiec na ziemiach okupowanych. Szacunkowo tym sposobem zostało sprowadzonych 800 tys. obywateli niemieckich. W owych latach dochodziło również do czystek etnicznych wobec Żydów. Do 1941 r. około 85 tysięcy przedstawicieli tej nacji wysiedlono ze wschodu (głównie okolic Warty) do wspomnianego wcześniej Generalnego Gubernatorstwa. Zaczęto stosować także nową praktykę – tworzenie gett. Największym z nich było getto warszawskie, w którym zamieszkiwało kilkaset tysięcy osób. Gdy zauważono, że osiedla te nie rozwiążą problemu istnienia żydostwa w społeczeństwie, zaczęto masową likwidację grupy etnicznej mając w zanadrzu obozy koncentracyjne, jak i obozy zagłady. Proces wysiedlenia czy to ludności narodowości polskiej, niemieckiej czy żydowskiej, podparty był ideologią reżimu Hitlera. Zakładała ona utworzenie jednolitej, germańskiej wspólnoty na całym terenie podporządkowanym Niemcom.

Wujek Stalin

Rosja natomiast, zajmując kresy wschodnie dotąd należące do Polski przyjęła politykę likwidacji wrogów politycznych, przez co ponad 60 tys. osób które zostały aresztowane zostało zesłanych na Syberię (dane z 1941 r.). Po tym czasie zaczęto deportację zwykłej ludności cywilnej, nie stwarzającej zagrożenia – byli to między innymi oficerowie Wojska Polskiego, ziemianie czy urzędnicy – razem około 700 tys. osób. Ćwierć miliona osób – ludzi z Ukrainy i Białorusi – także poddano przesiedleniu z kresów. Represje w większości spotykały mieszkańców aglomeracji. Głównie z tego powodu 20 % wygnańców to Żydzi . Cała akcja miała na celu zabezpieczenie się ZSRR na przyszłość, w przypadku roszczeń powojennych. Szczęśliwcy czy pokrzywdzeni?

W następstwie II wojny światowej rozmyślano, jak zapobiec przyszłym zgrzytom na tle etnicznym. Politycy akceptowali teorię, że aby osiągnąć pokój w danym obszarze konieczne będzie przetransferowanie ludzi. W 1944 r. oddziały polsko - rosyjskie weszły na teren Niemiec. Zgodnie z przewidywaniami, granica Polski zyskała obszary należące dotąd do Rzeszy. Polacy nie wyobrażali sobie wspólnego życia z narodem, który wyrządził im tak dużo krzywd, więc od 1945 r. przeprowadzano akcję wysiedleńczą – głównie z Pomorza zachodniego, zalegalizowanej za sprawą Umowy Poczdamskiej. Do 1947 r. – początkowo dobrowolnie, następnie przymusowo – do Niemiec przetransportowanych zostało prawie 3.5 mln ludności . Warto wspomnieć, że deportacja Niemców po II wojnie światowej nie dotyczyła tylko obszarów polskich, ale też czechosłowackich czy węgierskich. Powojenne represje spotkały również Polaków, w następstwie wcześniejszych wysiedleń i określenia nowych granic państwa polskiego (kresy wschodnie). Szacuje się, że od 1944 do 1959 r. przesiedlono, podobnie jak w przypadku Niemców, 3.5 mln ludności .

Kocioł na Bałkanach

W roku 1992, w cieniu wojny w byłej Jugosławii, dochodziło do licznych naruszeń praw człowieka, integracji w skład etniczny ludności oraz masowych wysiedleń. Komisja Praw Człowieka wyprowadziła szereg rezolucji mających na celu poprawę sytuacji w rejonach konfliktu. Przebieg konfliktu bałkańskiego spowodował, że społeczność międzynarodowa została postawiona przed koniecznością ponownego zdefiniowania takich pojęć jak: „pojęcie czynu zabronionego w prawie międzynarodowym; katalog podmiotów odpowiedzialnych za popełnienie czynów zabronionych przez prawo międzynarodowe; pozycja i kompetencje organów powołanych do sprawowania wymiaru sprawiedliwości na arenie międzynarodowej; status prawny i tryb sądzenia sprawców przestępstw międzynarodowych oraz zakres współpracy państw z trybunałami międzynarodowymi w zakresie wykonywania orzeczonych za nie kar”.

Przyszłość

Mówiąc o czasach przyszłych, ciężko stwierdzić gdzie i kiedy miałoby dochodzić do czystek etnicznych. W erze globalizacji, wymieszania narodowościowego i zróżnicowania etnicznego nie do pomyślenia jest, aby taka sytuacja miała miejsce. Jednak są państwa liberalne, w których na każdego cudzoziemca patrzy się „krzywym okiem”. Dominują tu głównie tzw. kraje Trzeciego Świata, gdyż te rejony są w dzisiejszych czasach ogarnięte wojną i klęskami. Jeżeli trzeba by typować, gdzie w najbliższych latach będzie dochodziło do czystek, większość znawców wskazałaby na ogarniętą wojną Afrykę, konflikt izraelsko – palestyński czy izraelsko – arabski. W Europie można wytypować jedynie nieliczne przypadki ataków ze strony ugrupowań nacjonalistycznych, jednak są one zdecydowanie tępione przez władze. W Azji na przykład niepewny jest los rdzennych Tybetańczyków, którzy skazani są na walkę z reżimem Chin. Dopóki na świecie będą istniały konflikty i wojny, czystki etniczne będą miały miejsce.

Podsumowanie

Początkiem określania problemu czystek etnicznych, choć inaczej zdefiniowany, jest Traktat Wersalski z 1919 r., a dokładnie zapis Ligi Narodów o rodzajach przestępstw wojennych, którymi jest obraza moralności, nienaruszalności traktatów oraz postępowanie niezgodne z prawami i zwyczajami wojennymi. Za temat omawiany odpowiedzialne jest pierwsze przestępstwo, chociaż może być ono wieloznacznie i szeroko rozumiane. Jakby nie patrzeć, czystki traktowane są jako „zło konieczne”. Służy to zmniejszeniu cierpienia ludności na danym ternie, uniknięciu konfliktów. Jak pokazuje historia, w większości przypadków owe cele nie były przestrzegane. Towarzyszące im mordy czy inne zbrodnie nie powinny mieć miejsca, jednak nienawiść ludzka nie zna granic. Moim zdaniem władze powinny obrać politykę, która bardziej stanowczo potępiałaby ten wielki problem, jakim niewątpliwie są czystki etniczne.