1.1. Pochodzenie słowa „wartość”

Termin „wartość” pochodzi od słowa być wartościowym, mieć znaczenie (valor od valere) i wszedł do słownika filozoficznego stosunkowo niedawno, bo dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. Do tego czasu tradycja filozoficzna posługiwała się określeniem dobro. Początkowo termin wartość należał wyłącznie do języka codziennego i oznaczał: • siłę, • zdrowie fizyczne,
• odwagę i męstwo, • moc charakteru. Potem zaczęto mówić o wartościach na terenie nauk szczegółowych: w matematyce, muzyce, naukach prawnych i ekonomicznych. Często zamiast terminu wartość używano synonimów: dobro, idea, doskonałość i znaczenie. Wyrazy te pokrywają się praktycznie z terminem wartość jednak nie zawsze i nie całkowicie. Współcześnie słowo wartość jest używane w trzech znaczeniach. Po pierwsze, słowo to oznacza albo własność rzeczy, albo rzecz, która jest obdarzona tą własnością. Po drugie, w mowie potocznej słowo wartość ma znaczenie dodatnie, natomiast w języku filozofii jest ono także używane w znaczeniu ujemnym. W życiu codziennym mówi się, że wartością jest zdrowie, miłość, sprawiedliwość, natomiast brzydota, choroba, kłamstwo nie są wartościami. W języku filozoficznym są to wartości negatywne, ujemne. Po trzecie, wartości w sensie szerszym to wartości filozoficzne, a w węższym to wartości gospodarcze.

1.2. Definicje wartości

Pojęcie wartość stanowi podstawową kategorię aksjologii (nauki o wartościach), oznaczającą wszystko to, co uchodzi za ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa .

Wartością jest zatem to, co jest przedmiotem pożądania, co jest upragnione przez człowieka oraz co jest celem jego zabiegów . J. M. Bocheński twierdzi, iż „…to, dzięki czemu dany przedmiot jest wartościowy, nazywa się wartością ”. Zaś K. Ostrowska pisze, że „wartością jest to, co uruchamia ludzką motywację”, „przedmiot godny pożądania, zasługujący na akceptację ”. Wartości można też rozumieć jako duchowe, moralne przekonanie jednostek i grup społecznych kierujące postawami oraz zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi ”. Z kolei D. Dobrowolska pisze, iż „…..wartością najogólniej zdefiniowaną jest wszystko to, co stanowi przedmiot potrzeb, postaw, dążeń i aspiracji człowieka”. Wartością może być zatem przedmiot materialny, osoba, instytucja, idea, rodzaj działania ”. Wartości można też utożsamiać z aspiracjami, rozumiejąc je jako „…jakieś ważne dobra (…) bardziej od innych warte tego, by je w życiu osiągnąć ”. Według Słownika Języka Polskiego wartość to „cechy stanowiące o walorach ludzi lub rzeczy albo też, to co się da wyrazić równoważnikiem pieniężnym ”. Przez wartość rozumie się wszystko to, co jest przedmiotem ludzkich pragnień i o co warto zabiegać, o ile nie zagraża ono istnieniu ładu moralnego w świecie. Są nimi szczególnie znane już w filozofii Platona wartości uniwersalne i ponadczasowe, takie jak prawda, dobro i piękno. Wymienia się także i inne, wartości witalne, ekonomiczne, kulturowe, polityczne, intelektualne, moralne, religijne. Wartości wyznaczają nie tylko siłę i kierunek motywacji i aktywności, ale przesądzają o przyjętej i realizowanej całościowej koncepcji własnego życia. Tak też widzieli rolę wartości starożytni myśliciele. Najwcześniejsze opisane style życia oparte na realizacji wartości to:  styl hedonistyczny - nastawiony na spokój i przyjemność;  styl utylitarystyczny - akcentujący użyteczność i skuteczność w dążeniu do osiągnięcia celu „tu i teraz”;  styl dionizyjski - preferujący gwałtowność przeżyć, szybkość zaspokojenia potrzeb, zabawę, doznania zmysłowe;  styl prometejski - odznaczający się twórczością, aktywnym przemienianiem siebie i świata; Analizując przedstawione dotychczas definicje pojęcia wartość można stwierdzić, iż kryteria jego opisu są bardzo zróżnicowane. Bowiem wartość raz jest celem, innym razem kryterium wyboru celów lub motywów działania, czasem utożsamiana jest z normą, a czasem jest przypisana do przedmiotu albo też jest subiektywnym odzwierciedleniem przekonań człowieka. Niemożliwe jest więc takie zdefiniowanie terminu wartość, by jego definicja mogła zostać przyjęta przez wszystkich, którzy na ten temat się wypowiadają. Możliwe jest natomiast pogrupowanie definicji wartości. M. Misztal wyróżnia trzy podstawowe kategorie definicji wartości, takie jak: definicja psychologiczna, socjologiczna, kulturowa. Definicja psychologiczna traktuje wartość jako zjawisko psychiczne o charakterze poznawczym. Definicja ta nadaje wartości znaczenie zbliżone do znaczenia psychologicznego terminu „postawa”, a dokładniej traktuje ją jako:

• element systemu przekonań jednostki o nienormatywnym charakterze,
• element systemu przekonań jednostki o normatywnym charakterze,
• przekonanie innych ludzi na temat stanu psychicznego, fizycznego lub działanie jednostki uważane za godne pożądania,
• przedmiot, który zaspakaja potrzeby jednostki, obserwowalne zachowania jednostki. W definicji socjologicznej, z kolei, pod pojęciem wartości rozumie się:
• przedmioty i przekonania o nienormatywnym charakterze, determinujące względnie podobne przeżycia i działania jednostek – członków grup społecznych,
• przekonania rozpowszechnione w grupie społecznej określające godne pożądania sądy i zachowania członków tej grupy,
• przekonania pojedynczych jednostek lub przekonania rozpowszechnione w grupie społecznej określające pożądane cechy poszczególnych grup społecznych lub społeczeństwa jako całości. Natomiast definicja kulturowa określa wartości jako:
• powszechnie pożądane w danym społeczeństwie przedmioty o symbolicznym lub niesymbolicznym charakterze,
• powszechnie akceptowane sądy egzystencjalno – normatywne (orientacje wartościowujące),
• rozpowszechnione w danym społeczeństwie przekonania określające godne pożądania sądy i zachowania członków tego społeczeństwa,
• przekonania na temat systemu wartości i norm uważanego za godny dla danego społeczeństwa . Należy w tym miejscu zaznaczyć fakt, iż najogólniejszy podział rozumienia wartości przebiega między tymi, którzy utożsamiają je z przedmiotami lub cechami, a tymi, którzy traktują wartości jako zjawiska świadomości. Zwolennikiem pierwszego, obiektywistycznego stanowiska jest m.in. J. Szczepański, który wartością nazywa dowolny przedmiot materialny lub idealny, ideę lub instytucję, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują mu ważną rolę w życiu i dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus. Wartościami są zatem takie przedmioty lub stany rzeczy, które jednostkom i grupom zapewniają równowagę psychiczną, dają zadowolenie, dążenie do nich lub ich osiągnięcie daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Z kolei zwolennicy drugiego, subiektywistycznego stanowiska, widzą wartości jako zjawiska ze sfery świadomości, dla których jest specyficzne współwystępowanie elementu poznawczego, emocjonalnego i normatywnego. Wartości to standardowe wzorce, które kierują postępowaniem jednostki, sposobem, w jaki podejmuje ona decyzje, rozwiązuje konflikty i stara się zaspokoić swoje potrzeby. Można zatem przyjąć, iż wartości: • kierują podejściem jednostki do zagadnień społecznych, • wpływają na wybór ustosunkowań politycznych lub religijnych, • decydują o tym, w jaki sposób jednostka przedstawia siebie innym, • oceniają i osądzają postępowanie.

1.3. Rodzaje wartości

Pojęcie wartości może być różnorodnie klasyfikowane. Można bowiem wyróżnić: • wartości dóbr (wszelkie wartości utylitarne np. umiejętność społecznego współżycia, działania i współdziałania, organizowania pracy oraz wartości instrumentalne), • wartości hedonistyczne (wartości tego co przyjemne), • wartości witalne (przysługujące istocie żywej), • wartości moralne, • wartości estetyczne, • wartości poznawcze (prawda). Zdaniem J. Gajdy wartości można klasyfikować według następujących kryteriów: • ze względu na materię wartości – rzeczy, idee (wartości materialne, duchowe), • ze względu na zasięg (powszechność odczuwania) – uniwersalne i jednostkowe, • ze względu na czas – historyczne i aktualne, • ze względu na trwałość – trwałe i chwilowe, • ze względu na siłę zaangażowania – uczuciowe, intelektualne, • ze względu na ogólną ocenę – pozytywne, negatywne . Wartości można także podzielić na następujące kategorie: • wartości transcendentalne – takie jak: Bóg, świętość, wiara, zbawienie, • wartości uniwersalne – czyli dobro, prawda, • wartości estetyczne – piękno, • wartości poznawcze – wiedza, refleksyjność, mądrość, zdolności poznawania i samopoznawania, zdolności twórcze, umiejętności uczenia się, porozumiewania, myślenia abstrakcyjnego, logicznego rozumowania, oceniania, wyszukiwania informacji i korzystania z nich, rozpoznawania i hierarchizowania wartości moralnych, wrażliwości estetycznej i moralnej, pamięć, wyobraźnia, • wartości moralne – bohaterstwo, godność, honor, miłość, przyjaźń, odpowiedzialność, sprawiedliwość, skromność, szczerość, uczciwość, wierność, dobro, godność, bezinteresowność, tolerancyjność, rzetelność, obowiązkowość, pracowitość, patriotyzm, koleżeńskość, • wartości społeczne – demokracja, patriotyzm, praworządność, solidarność, tolerancja, rodzina, poczucie tożsamości kulturowej, historycznej, etnicznej, narodowej, • wartości witalne – siła, zdrowie, życie, umiejętność dbania o zdrowie i sprawność fizyczną, • wartości pragmatyczne – praca, spryt, talent, zaradność, • wartości prestiżowe – kariera, sława, władza, majątek, pieniądze, • wartości hedonistyczne – radość, seks, zabawa. Zatem, jak wynika z przedstawionych wariantów klasyfikacyjnych, wyróżnić można wiele rodzajów wartości. Owe zróżnicowanie ujęć wartości wynika przede wszystkim z przyjmowania przez definiujących różnych stanowisk filozoficznych, które zawierają odmienne koncepcje człowieka i rzeczywistości. Spośród wszystkich wyodrębnionych rodzajów wartości na szczególną uwagę zasługują wartości moralne, którym poświęcono kolejny podrozdział niniejszej pracy.

1.3.1. Wartości moralne

Wartości moralne to wskazania / idee, które wyzwalają zachowania korzystne zarówno dla tego, kto je praktykuje, jak i dla osób, do których są skierowane. Są to zachowania, które nie krzywdzą innych. Wartości moralne kształtują lepszych ludzi, lepsze życie i lepsze stosunki międzyludzkie T. Ślipko pod pojęciem wartości moralnych rozumie „ogólne wzory, czyli ideały postępowania (np. sprawiedliwość, obowiązkowość, prawdomówność, miłość) odnoszące się do poszczególnych kategorii działania ludzkiego (np. oddawanie drugiemu, co mu się należy, mówienie prawdy, wykonywanie nałożonych zadań, miłowanie człowieka) i wyrażające doskonałość, która nie tylko odpowiada tym działaniom i w nich się urzeczywistnia, ale urzeczywistniając się w nich doskonali równocześnie człowieka jako osobę; dzięki temu wzory te stanowią wyłącznie człowiekowi właściwe rodzaje dóbr, stawiane wyżej nad inne dobra, a tym samym cenione ”. Dla wartości moralnych charakterystyczne są następujące cechy : • pozytywny stosunek do najwyższego celu w życiu ludzkim, • bardzo ludzki charakter, • uszlachetniający wpływ na człowieka, • powszechność i dostępność, • niemożliwość ich nadużycia, • im szerzej się praktykuje wartości (im więcej ich się daje innym), tym więcej ich wokół przybywa. Zatem na podstawie wymienionych cech można stwierdzić, iż człowiek tak naprawdę jest człowiekiem tylko wtedy, gdy realizuje wartości moralne lub z nich korzysta, z kolei powszechność i dostępność owych wartości uwrażliwia go na dobro moralne. Nikt i nic nie jest w stanie odgrodzić człowieka od wartości moralnych, do realizacji których nie potrzeba nic poza wolną myślą i świadomą wolą. I pomimo tego, że siedliskiem wartości moralnych jest świadomość konkretnych jednostek, występują one pod postacią wspólnych wzorów postępowania dla wszystkich ludzi, ciesząc się uznaniem ze strony społeczeństwa. To nadaje im charakteru powszechności i stałości. Według D. Hildebranda „wartości moralne są węzłowym problemem świata, gdyż tylko dobroć, czystość, poszanowanie prawdy i pokora stoją wyżej niż piękno natury i sztuki; brak wartości moralnych jest więc największym złem, gorszym niż cierpienie, choroba, śmierć, gorszym niż upadek kwitnących kultur ”

1.4. System wartości

Samo pojęcie systemu wartości sugeruje rangowe uporządkowanie wartości odrębnie dla wartości instrumentalnych i celowych. Zgodnie z założeniami ogólnej teorii systemów, system wartości jednostki to hierarchicznie uporządkowany zbiór ustosunkowań wobec tych wszystkich wartości, które są dla danej jednostki ważne, konieczne, cenne oraz pożądane z punktu widzenia jej istnienia i realizacji zadań życiowych . Według M. Rokeacha wartości jednostki stanowią pewnego rodzaju system, w którym poszczególne jego elementy uporządkowane są według stopnia ważności, czy preferencji. Te wartości, które zajmują najważniejszą pozycje w systemie preferencji, mają największy wpływ na decyzje i działania jednostki. Preferowane wartości tworzą systemy, które stanowią w teorii Rokeacha hierarchię w kategoriach ważności . O jakości systemu wartości danej osoby świadczyć może siła, gotowość oraz częstotliwość działań uaktualniających idealną treść danej wartości, np. miłości, sprawiedliwości, dobroci, przebaczenia, pokory, szczęścia rodzinnego, pokoju na świecie itp. Kształtowanie ustosunkowań wobec wartości, a także organizowanie ich i hierarchizowanie w specyficzny dla danej osoby system, dokonuje się przez całe życie człowieka. Przyjęty system wartości wypełnia osobowość, nadaje kształt życiu człowieka, sens jego egzystencji. Kształtowanie pożądanej hierarchii wartości winno przejawiać się w stawaniu coraz lepszym człowiekiem. Człowiek bezustannie dokonuje wartościowania, dostrzega, poznaje, ocenia i realizuje wybrane wartości. Powinien odrzucać wartości pozorne, a także rezygnować z wartości niższych na rzecz wartości wyższych i najwyższych. System wartości wiąże się ściśle z rozwojem i jego celami. To właśnie rodzaj wartości decyduje o poziomie i rozwoju człowieka, ukierunkowując go na określony cel. Stopień i sposób realizowania wartości stanowią też o zdrowiu psychicznym człowieka i jego postawach moralnych. W procesie rozwoju i dążeniu do szczęścia człowiek może zmieniać hierarchię wartości, a także może posłużyć się substytutami, a poprzez to zmienić swój kierunek rozwoju. Motywacja tej zmiany może być również bardziej lub mniej szlachetna. Te elementy mogą wpływać na dojrzałość osobową lub jej brak. Poziom i dojrzałość osoby zależą, więc od stopnia realizacji określonej hierarchii wartości, od siły motywacji i od sposobów realizowania tych wartości w życiu. Człowiek powinien poznawać i uznawać wartości, przeżywać je i przyjmować jako własne zaakceptowane treści czy dyrektywy postępowania i uzasadniania dla czynów. Wartości w życiu człowieka są jak płomyki ognia, które trzeba chronić przed burzami i potopem, by nie zgasły, i przenieść do innych ludzi, by je oni przejęli. Ale wartości te trzeba najpierw odnaleźć w sobie. Trzeba je także doświadczyć w sferze własnych przeżyć, Ukazują one wtedy w człowieku swój własny wymiar uczucia, przekonania czy zachwytu, a znaczy to wtedy jego doświadczenia i prawdy. Oprócz sił rozumowego poznawania wartości istnieją w człowieku również siły uczuciowego ich odkrywania i przyjmowania w wymiarze ciepła, blasku i zachwytu. Czy zatem wartości istnieją w różny sposób?. Przecież prawda jest jedna, tylko że człowiek może wartości różnie dostrzegać i różnie pojmować, różną im przypisując naturę. Ale mimo wszystko jakże słuszne wydaje się stwierdzenie: „Pokaż mi swoje wartości – a powiem ci kim jesteś”. Wartości odgrywają w naszym życiu rolę szczególną. Istnienie człowieka nie jest możliwe w świecie pozbawionym wartości, aksjologicznie prostym. „Człowiek, aby stać się sobą, potrzebuje pozytywnie wypełnionego świata. ”. Wartości stają się wyznacznikami życiowych wyborów i dążeń ludzkich oraz decydują o rozwoju osobowym każdego człowieka. Zaś przyjęty system wartości stanowi podstawę wyboru określonego postępowania oraz celu i sensu życia człowieka.