Średniowiecze to termin na określenie dziejów w kulturze i historii, obejmujących czasy między starożytnością a nowożytnością. W tej epoce mamy do czynienia z przenikaniem się barbarzyńskich i pogańskich społeczeństw oraz chrześcijańskiej kultury późnego cesarstw rzymskiego. Filozofia średniowieczna podporządkowana została teocentryzmowi, czyniącemu ośrodkiem zainteresowania Boga i życie wieczne. Właściwą filozofię chrześcijańską określa się mianem scholastyki. Typowe wzorce osobowe powstały właśnie w takim klimacie. Rycerz, święty i dobry władca są typowymi bohaterami literatury średniowiecznej. Ideał świętego i ascety Określał reguły życia pobożnego człowieka, który wyrzekając się dóbr doczesnej egzystencji, pokutą, ubóstwem i dobrymi uczynkami oraz ciągłą myślą o Bogu przygotowywał się na śmierć, która powadzić miała do wiecznego zbawienia w niebie. Egzystencja ziemska ascety naznaczona była ciągła pamięcią o śmierci (memento mori), a jego życie podporządkowane było właściwemu przygotowaniu się do godnego, chrześcijańskiego zgonu (ars moriendi - sztuka umierania). Opisywaniu żywotów świętych służyły utwory hagiograficzne składające się zwykle z takich samych części. Najpierw autor prosił siły wyższe o pomoc, czytelników o wyrozumiałość i wyjaśniał, co skłoniło go do napisania dzieła. Później przedstawiał żywot świętego: cudownie zapowiedziane narodziny, cnotliwa młodość, lub czystości, ucieczka od bogactwa, nadprzyrodzone zdolności świętego, interwencje boskie w jego sprawie, jego asceza i umartwianie się. W końcu następuje śmierć męczeńska, której towarzyszą liczne cuda. Czasami dodawane jeszcze były cuda wokół relikwii. Przykładem jest „Legenda o św. Aleksym”. Legenda przedstawia jego żywot: narodziny Aleksego, młodość, ożenek z królewna Famijaną, lecz święty Aleksy składa ślub czystości i odchodzi w tułaczą wędrówkę, a bogactwa oddaje ubogim. Sam Aleksy znosi okrutne męki, leży pod progiem kościoła, szesnaście lat pod schodami we na dworze ojca, gdzie wylewano nań pomyje. Umierając św. Aleksy pozostawił list wyjaśniający, kim jest. Przy jego śmierci pochówku nastąpiły liczne cuda, dzwony same dzwoniły, „zapach” ciała Aleksego uzdrawiał chorych. Święty Aleksy wybrał bezkompromisową, heroiczną, nieakceptującą świata drogę do świętości (wypełnia polecenia Ewangelii - np.: ubóstwo, cierpienia ciała miały prowadzić do udoskonalenia duszy, odrzucenie dóbr ziemskich jest gwarancją zbawienia, tylko przez kontemplacje i miłość Boga można się do niego zbliżyć i doznać łaski). Przykładem ascety jest również św. Szymon Słupnik. Spędził 27 lat życia na słupie, na którym umieszczona była cela. Utwory z tradycji wschodniej charakteryzowały się kultem absolutnej ascezy posuniętej do samozniszczenia. Asceza franciszkańska negowała takie praktyki. Również z postawą św. Szymona polemizuje Stanisław Grochowiak. Porównuje wybujałą ascezę z niezawinionym, niechcianym cierpieniem - chłopaka skazanego na śmierć oraz dziewczyny, na której popełniono gwałt. Ideał władcy Kolejnym średniowiecznym wzorcem jest władca idealny. Doskonała monarcha odznacza się mądrością, odwagą, sprawiedliwością, walecznością i honorem. Cechuje go wierność wobec Boga i religii chrześcijańskiej. Troszczy się o poddanych, jest dla nich dobry i sprawiedliwy. Przykładem takich idealnych władców byli np.: Bolesław Chrobry i Krzywousty. Gall Anonim w „Kronice polskiej” opisuje ich czyny rycerskie i wydarzenia wojenne. Ukazuje wspaniałą relację między władcami a poddanymi, która opierała się na autorytecie, dobroci i sprawiedliwości. Bolesław Chrobry traktował swoich rycerzy jak własnych synów, dzięki czemu wspaniale umiał nimi dowodzić i wykorzystywać ich atuty. Cechowała go obowiązkowość, sumienność i cierpliwość. Natomiast Bolesław Krzywousty został ukazany nie tylko, jako idealny władca i przywódca, ale także, jako waleczny rycerz. Idealny rycerz Był człowiekiem odważnym, bohaterskim, walecznym, kierującym się honorem. Wierny wobec przyjaciół i damy swego serca za najwyższe wartości uznawał służbę Bogu, królowi i ojczyźnie oraz świętą walkę w obronie chrześcijaństwa. Idealnych rycerzy wychwalano w pieśniach (chansons de geste) oraz w romansach rycerskich. Najbardziej wyrazistą realizacja ideału rycerza jest tytułowy bohater Pieśni o Rolandzie. Roland – wzór średniowiecznego rycerza chrześcijańskiego. Hrabia Roland jest uznawany za wzór rycerza chrześcijańskiego. Świadczą o tym jego cechy – jak rycerz walczył i umierał, kochał, służył swej ojczyźnie, wreszcie oddał za nią życie, wiernie służył cesarzowi, a mając do wyboru hańbę lub śmierć – wybrał tę drugą. Ale nie był poddanym jedynie Karola Wielkiego. Równie gorliwie służył Bogu, w Jego imię szerzył chrześcijaństwo – mieczem i siłą. To, co umiał najlepiej, robił dla Boga i ojczyzny. Przyczyny wykreowania takich wzorców osobowych Kościół zyskiwał władzę i wzbogacał się (bogaci ludzie chcąc zostać ascetami często oddawali swój majątek kościołowi) życie doczesne jest chwilowym, krótkim etapem życia ducha, upokorzenie szło w parze ze zbawieniem. Krzyż i miecz były symbolami ideałów średniowiecznego człowieka. Wytyczne dla życia duchowego i materialnego człowieka tworzyły dwór i kościół. Tu zrodziły się ideały etyczne: rycerza i świętego. Teocentryczny system średniowiecza stworzył ideę o wyższości dóbr duchowych nad materialnymi. Ideę tą wyrażała sztuka i literatura średniowiecza. Propagowała określony ideał etyczny, wyrzeczenie się wartości doczesnych. Człowiek miał dążyć do zbawienia- nadrzędnego celu życia.