Z dziejów parafii i tradycji szkolnictwa we Mstowie

Parafia Mstów w swoich początkach sięga XII w., a jej dzieje niemalże nierozerwalnie łączą się z Zakonem Kanoników Regularnych Laterańskich. Początkowo mstowską administrację kościelną tworzyły miejscowości: dzisiejsza Częstochowa, Olsztyn, Żuraw, Rędziny, Małusy, Krasice i Skrzydłów. Taki opis parafii przekazuje dokument biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża z 25 grudnia 1220 r. . Parafia Mstów rozrastała się na przeciągu wieków w wyniku pojawiania się nowych osad, i jednocześnie uszczuplała się na rzecz miejscowości zyskujących większe znaczenie w regionie. I tak przed rokiem 1326 z parafii odłączono Częstochowę i Żuraw, w 1552 r. Olsztyn, w 1624 r. Rędziny, w 1957 r. Krasice, w 1979 r. Małusy Wielkie, w 1984 r. Skrzydlów, a w 1999 r. Konin . W interesującym nas okresie (XIX wiek) parafię Mstów tworzą 24 miejscowości, tj. Adamów, Bryszew (obecnie Brzyszów), Chmielarze vel Raków, Cegielnia, Chrapoń Młyn, Jaskrów, Kłobukowice, Konin, Krasice, Kuchary, Łuszczyn, Małusy Małe, Małusy Wielkie, Mirów, Mstów, Raysko (Rajsko), Rudniki, Rząsawy, Serocko (Srocko), Siedlec, Skrzydlew (Skrzydlów), Skrzydłówek, Wancerzów, Zawada . Leżąca na pograniczu Wielkopolski i Małopolski miejscowość parafialna Mstów stała się w XV w. przedmiotem sporu pomiędzy biskupem krakowskim a arcybiskupem gnieźnieńskim . Granicę na tym odcinku między diecezjami – krakowską i archidiecezją gnieźnieńską stanowiła rzeka Warta. Przybyli w połowie XII w. do Mstowa kanonicy regularni wznieśli swój klasztor od strony północnej nad rzeką Warta, czyli w archidiecezji gnieźnieńskiej, podczas gdy miejscowość i dotychczasowy kościół parafialny znajdowały się po stronie południowej rzeki, tj. na terenie biskupstwa krakowskiego. Uposażony w 1220 r. przez biskupa krakowskiego dziesięcinami z miejscowości położonych w diecezji krakowskiej klasztor mstowski, stanowił przynależność do tejże diecezji. Tymczasem w XV wieku kościół w Mstowie popadł w ruinę, a miejscowi parafianie zaczęli udawać się do kościoła kanoników regularnych, leżącego po stronie północnej Warty, na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej. Wykorzystując ten fakt, biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki przyłączył klasztor w Mstowie do swojej diecezji, tym samym włączając miejscowości leżące po północnej stronie rzeki. Z tego powodu powstał spór z arcybiskupem gnieźnieńskim . Sprawa jurysdykcji nad klasztorem mstowskim znalazła swój finał w sądzie. Wyrok został wydany w 1456 r. Trybunał kościelny z Płocka utrzymał przynależność klasztoru i parafii Mstów do dwóch diecezji, a więc kościoła z konwentem św. Augustyna do diecezji gnieźnieńskiej, a wiernych miasta Mstowa i podgrodzia do diecezji krakowskiej . Spór mstowski ostatecznie uregulowały postanowienia soboru trydenckiego (1543), włączając całą parafię Mstów po obu stronach rzeki do archidiecezji gnieźnieńskiej . Źródła do dziejów Mstowa wymieniają dotychczas cztery świątynie parafialne oraz dwa inne kościoły w mieście – św. Stanisława i św. Wojciecha . Obecny kościół parafialny kanoników regularnych został wybudowany w latach 1718 – 1742. Murowany obiekt sakralny był częściowo gotowy już w 1738 r., ale z powodu katastrofy budowlanej (runęła południowa nawa, pociągając za sobą więźbę dachową) jego konsekracji dokonano dopiero 15 sierpnia 1748 r. Świątynia zachowywała dawny tytuł Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, posiadała osiem ołtarzy, w tym ołtarz główny Matki Bożej Częstochowskiej. W 1763 r. dobudowano w prezbiterium stalle kanonickie, a po pożarze w 1776 r. do dawnego wyposażenia kościoła dołączono cztery ołtarze w bocznych nawach oraz ufundowano nowe organy . Obecność kanoników regularnych w Mstowie wiąże się z rozwojem na tamtejszym terenie szkolnictwa . Obok wewnętrznych szkół klasztornych, kształcących młodzież na przyszłych kanoników, przy kanoniach powstawały także szkoły parafialne dla miejscowej dziatwy. Zakonnicy ze zgromadzenia kanoników regularnych, podobnie jak kler diecezjalny, byli zobowiązani do prowadzenia przy swoich parafiach szkół przez władze kościelne . Początki istnienia szkoły w Mstowie połączone są najprawdopodobniej czasowo z powstaniem w tym mieście parafii, a ściśle z fundacją klasztoru Kanoników Regularnych w XII lub na początku XIII wieku , bądź lokacją miejską Mstowa, która nastąpiła w dniu 18 czerwca 1278 r. Niestety do naszych czasów nie zachował się żaden dokument, na podstawie którego można by określić czy przewidziano uposażenie na potrzeby funkcjonowania miejscowej szkoły parafialnej. Należy zaznaczyć, że w okresie średniowiecza, aby powstała szkoła parafialna, konieczne było spełnienie pewnych warunków, a mianowicie: powinny być zapewnione materialne podstawy działalności szkoły (budynek i uposażanie), musiał być nauczyciel i uczniowie . Istnienie szkoły zależne było w dużej mierze od kolatora parafii, a więc faktycznego jej właściciela. Mstów jako osada w okresie średniowiecza był własnością Kanoników Regularnych opactwa NMP we Wrocławiu. Szkolnictwo i nauczanie było niejako wpisane w charakter posłanniczy kanoników, a więc posiadali oni szkoły przy każdym ze swoich klasztorów. Jak zaznacza historyk zakonu św. Augustyna – Kazimierz Łatak: „Praktycznie nie było takiej placówki, gdzie nie istniałaby szkoła i nie prowadzono by nauczania”. Otwarcie domu zakonnego we Mstowie było przeniesieniem pewnych wzorców tego zgromadzenia na tutejsze tereny. Istnienie zorganizowanej szkoły parafialnej przy mstowskim klasztorze potwierdzają źródła dopiero z drugiej połowy XIV wieku. Dokument z datą 13 grudnia 1382 r. wzmiankuje rektora szkoły – Pawła . Uczniowie przyklasztornej szkoły kanoników rekrutowali się przede wszystkim z miejscowej wspólnoty parafialnej. Dane na temat uczniów szkół parafialnych u są nierzadko trudne do ustalenia. Ireneusz Podeworny metodą porównawczą określił liczebność szkoły we Mstowie na 20 – 30 chłopców rocznie. Młodzież najczęściej rekrutowała się spośród rodzin kupieckich i będących członkami poszczególnych cechów rzemieślniczych, a nauka w szkole dla nich była swoistym awansem społecznym . Nauczaniem w szkole parafialnej prowadzonej przez zakon reguły świętego Augustyna zajmowała się osoba tytułowana rektorem szkoły , zwykle legitymująca się wykształceniem uniwersyteckim . W większych klasztorach kanoników regularnych funkcja rektora wiązała się zwykle z tytułem magistra. Tak było na przykład w Krakowie, gdzie szkoła parafialna przy klasztorze Bożego Ciała zyskała jedno z czołowych miejsc w aglomeracji miejskiej, a jej rektorami byli często wybitni mistrzowie uniwersyteccy . W ośrodkach mniejszych, takich jak Mstów, rektorami szkół stawali się zakonnicy z tytułem bakałarza . Rektora mianował opat lub prepozyt klasztoru, a jego zadaniem było przede wszystkim prowadzenie nauczania dzieci w szkole zgodnie z założeniami programowymi. Nauka obejmowała tzw. trivium: umiejętność czytania, pisania, a także śpiewu . Obok pracy rektora w szkole kanoników regularnych nauczaniem zajmował się tzw. personel pomocniczy. Stanowili go inni zakonnicy, których obowiązki pokrywały się zwykle z pracą szkoły. Taką postacią w szkole był niewątpliwie bibliotekarz. Do jego obowiązków należało głównie porządkowanie i zabezpieczanie przed kradzieżą zbiorów bibliotecznych. Jednak poprzez udostępnianie woluminów uczniom szkoły przyklasztornej, bibliotekarz miał pośrednio wpływ na ich wychowanie i poziom wiedzy . Podobnie ważną funkcję w szkole kanoników św. Augustyna miał nauczyciel śpiewu, tzw. kantor. Zakonnicy pełniący tę funkcję, odznaczający się wysokimi zdolnościami muzycznymi, oprócz nauczania śpiewu młodych uczniów kierowali także śpiewem chóru, „a zwłaszcza pilnowali, by bracia w chórze nie popełniali błędów” . Kościelny charakter szkoły kanoników regularnych, oprócz merytorycznej wiedzy, zobowiązywał także uczniów do wykonywania określonych zadań. Obowiązki szkolne młodzieży kanonickiej najczęściej określały statuty i dokumenty fundacyjne uczelni. Jednak prócz tych młodzież zobowiązana była do aktywniejszego uczestnictwa w życiu parafii. Do zadań takich należał udział w czytaniach i śpiewach mszalnych, co wiązało się z ministranturą oraz praca przy przypisywaniu ksiąg w skryptoriach klasztornych pod nadzorem bibliotekarza . Uczniów zobowiązywał także kalendarz uroczystości i świąt kościelnych. W okresie Adwentu brać szkolna stawiała się w komplecie na porannych roratach, a w czasie trwania Wielkiego Postu urządzała misteria, prezentując treści religijne. Ponadto młodzież często brała udział w codziennym życiu miejscowej wspólnoty, uczestnicząc w ostatniej godzinie kanoniczej – nieszporach, odmawianych zwykle pod przewodnictwem opata .
Uczelnie przyklasztorne konwentów św. Augustyna charakteryzowały się zwykle wysokim poziomem nauczania. Stopień ten zależny był od przygotowania i zdolności intelektualnych poszczególnych nauczycieli. Współcześnie często o poziomie nauczania danej szkoły świadczy liczba młodzieży, która podejmuje studia wyższe. Takim miernikiem można się także posłużyć w stosunku do okresu staropolskiego, podając liczbę absolwentów, którzy udawali się na dalsza naukę do szkół katedralnych, a później również na studia akademickie . Kariery uniwersyteckie mstowian rozpoczynają się bardzo wcześnie, bo już w 1400 r., a więc zaraz po odnowieniu Akademii. Do ksiąg uniwersyteckich wpisał się wtedy Jan, syn Stefana. Pod rokiem 1402 widnieje nazwisko Dominika, syna Rolanda z Mstowa, który musiał uchodzić z zamożnej rodziny, skoro przy wpisie wniósł opłatę w wysokości 3 gr. Łącznie osób studiujących na Akademii Krakowskiej z parafii mstowskiej, w przeciągu tylko XV stulecia, źródła wymieniają aż 14 . Ci absolwenci funkcjonowali następnie w społecznościach naukowych, kościelnych czy świeckich. Tak stało się ze Stanisławem Flemmą, który awansował na mistrza Uniwersytetu Krakowskiego (1477); Janem, który wymieniany jest jako dziekan Wydziału Filozoficznego Akademii Krakowskiej (1540), czy innym Janem – rektorem szkoły w Krzepicach (1625) .
W takim zakresie szkoła parafialna we Mstowie funkcjonowała do czasów Komisji Edukacji Narodowej. Potwierdzeniem tego jest raport z wizytacji kanonicznej parafii Mstów biskupa Macieja Grzegorza Garnysza , który lustrował kościoły dekanatu brzeźnickiego w 1779 r. Należy podkreślić, że dekanat brzeźnicki w czasach KEN posiadał najbardziej rozwiniętą sieć szkół parafialnych w całym archidiakonacie uniejowskim. Materiał źródłowy dla tego terenu wykazuje funkcjonowanie 9 szkół w 17 wizytowanych parafiach . Po utworzeniu Królestwa Polskiego (1815) przeprowadzono nową regulację terytorialną diecezji, w wyniku której od 1818 roku parafia Mstów została włączona do dekanatu częstochowskiego w diecezji włocławskiej, czyli kaliskiej . Kanonicy Regularni opiekę duszpasterską nad parafią Mstów sprawowali do 1819 roku, po czym prepozytura konwentu została skasowana i przyłączona do opactwa w Trzemesznie . Kościół wraz z opustoszałymi budynkami klasztoru został przekazany w ręce duchowieństwa diecezjalnego. W 1917 roku biskup włocławski Stanisław Zdzitowiecki podzielił dekanat częstochowski na 3 dekanaty: częstochowski (w nowych granicach), kłobucki i mstowski. Parafia Mstów od tego czasu stała się siedzibą dekanatu, a w 1925 roku została włączona do nowo powstałej diecezji częstochowskiej . Dzieje parafii mstowskiej na przestrzeni XX wieku ściśle związane są z archidiecezją częstochowską. Silna tradycja oraz oddziaływanie kanonikatu regularnego w tej części ziemi częstochowskiej sprawiły jednak, że na zaproszenie biskupa częstochowskiego Stanisława Nowaka, w czerwcu 1990 roku, kanonicy regularni powrócili do Mstowa. Zakonnicy ponownie otoczyli duszpasterstwem parafię Wniebowzięcia NMP oraz podjęli pracę w nowo powstałej placówce parafialnej Konin k. Częstochowy .