Komisja Edukacji Narodowej -jej pełna nazwa brzmi Komisja nad Edukacją Młodzi Szlacheckiej Dozór Mająca. KEN była centralnym organem władzy oświatowej w Polsce. Została powołana, na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, 14 października 1773 r. przez Sejm Rozbiorowy. Komisja powstała jako odpowiedzialny przed królem i sejmem najwyższy organ sprawujący zwierzchnictwo nad szkołami w Polsce. Była pierwszym w Polsce ministerstwem oświaty i pierwszą tego typu instytucją w Europie. Na przełomie XVIII i XVII w. stan szkolnictwa w Polsce był bardzo niepokojący. I rozbiór Rzeczypospolitej wzmógł w części społeczeństwa polskiego gorączkę reformatorską. Król i kręgi magnackie, zmierzające do reform, sądzili, że utrzymanie niezależności i poprawienie sytuacji gospodarczej kraju , będzie można osiągnąć dzięki odpowiedniemu wychowaniu i wykształceniu nowego pokolenia Polaków. Już w 1764 r. Andrzej Zamoyski, kanclerz i bliski współpracownik króla, domagał się poddania szkolnictwa pod nadzór władzy państwowej. Od 1772 r. sprawa reformy szkolnictwa była już szeroko omawiana w otoczeniu króla. Problem reformy wypłynął szerzej dopiero na sejmie rozbiorowym, kiedy to do Warszawy dotarła wiadomość o kasacie zakonu jezuitów. 14 X 1773 r. na sejmie wywiązała się żarliwa dyskusja na temat przyszłości szkolnictwa w Polsce, doprowadziła ona do powstania Komisji Edukacji Narodowej. W myśl ustawy KEN została powołana do wychowania i wykształcenia młodzieży szlacheckiej. Pierwotnie pod jej zwierzchnictwem znalazły się szkoły średnie i uniwersytety, jednak już kilka tygodni później również szkoły parafialne. Komisja miała pełną niezależność administracyjno-prawną, a od 1776 r. również materialną, na jej utrzymanie przeznaczono przejęte majątki pojezuickie.
Komisja pierwotnie liczyła 8 członków- 4 senatorów i 4 posłów wybieranych na sześcioletnie kadencje. Pierwszym prezesem KEN został biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, który w roku 1776 został usunięty z obejmowanego stanowiska z powodu nadużyć finansowych w szkołach litewskich. Jego następca został późniejszy prymas i arcybiskup gnieźnieński Michał Poniatowski, sprawował tą funkcję do końca istnienia komisji. Najbardziej zasłużonymi członkami komisji byli posłowie wywodzący się z rodzin magnackich, należeli do nich Adam Kazimierz Czartoryski, Joachim Chreptowicz, Ignacy Potocki i Andrzej Zamoyski. W pierwszym składzie komisji swoje miejsce mieli również biskup płocki Michał Poniatowski, August Sułkowski i Antoni Poniński. W następnych latach zwiększono liczbę komisarzy o cztery osoby, a były nimi: Franciszek Bieliński, Andrzej Mokranowski- marszałek sejmu, Hiacenty Małachowski- koronny referendarz i bardzo istotny Stanisław Konarski. Do roku 1794 liczba komisarzy wzrosła, aż do 38. Jednakże od samego początku istnienia KEM było wiadomo, że jej faktycznymi pracownikami są uczeni skupieni wokół Hugo Kołłątaja i to oni nadawali kierunek jej działaniom. Do najbliższych współpracowników Kołłątaja należeli wybitni ,, eksperci” -Julian Ursyn Niemcewicz, Feliks Oraczewski, Andrzej Gawroński, Dawid Piotrowski, Hieronim Stroynowski, Grzegorz Piramowicz oraz Pierr Samuel du Pont de Nemorus- który wcześniej był sekretarzem króla i został przez niego mianowany na sekretarza komisji do spraw zagranicznych. Dzięki protekcji króla i rodzin magnackich komisja miała nieograniczoną swobodę działania. Osiągnięcia Komisji Edukacji Narodowej były bardzo ważne. Uwzględniając różne wpływy polityczno społeczne, działalność komisji możemy podzielić na trzy okresy: 1773- 1780, 1781-1788 oraz 1789-1794. • Pierwszy okres działalności Okres ten trwał od powstania komisji w 1773 r. do odrzucenia przez sejm kodeksu A. Zamoyskiego w roku 1780. Odrzucenie kodeksu zahamowało w znaczny stopniu działania komisji w zakresie szkół elementarnych ( parafialnych ). W pierwszej kolejności komisja wywalczyła sobie prawo do zarządzania już uszczuplonym funduszem jezuickim, następnie przejęła szkolnictwo pojezuiskie oraz inne szkoły średnie. Eksperci pod wodzą Hugo Kołątaja stworzyli trzy stopniowy model szkół podstawowych i średnich opierający się o podziały stanowe. Szkoły parafialne przeznaczone były dla dzieci chłopów i rzemieślników, pośrednim szczeblem były państwowe szkoły powiatowe przeznaczone głównie dla dzieci z rodzin szlacheckich, lecz były również otwarte na najzdolniejszych uczniów z niższych stanów, stopniem najwyższym były uniwersytety. Ważnym momentem w działalności komisji było utworzenie Towarzystwa Ksiąg Elementarnych w roku 1775, które zostało powołane w celu opracowania programów i podręczników szkolnych. KEN opracowała szereg przepisów dotyczących szkół średnich i parafialnych m.in. dopuszczających dziewczęta do nauki na równych prawach z chłopcami, niestety nie były one w pełni realizowane przez nauczycieli. Po śmierci biskupa Józefa Andrzeja Załuskiego, marszałek sejmu, wydał zarządzenie przejęcia przejęcia przez komisję Biblioteki Załuskich. Jej pierwszym kustoszem został członek komisji Ignacy Potocki. Biblioteka stała się pierwszą w Polsce Biblioteką Publiczną. W roku 1777 Komisja Edukacji Narodowej rozpoczęła reformę Akademii Krakowskiej.

• Drugi okres działalności Drugi okres trwał od 1780 do 1788 r. , czyli do czasu zwołania Sejmu Czteroletniego , był on w zasadzie kontynuacją prac rozpoczętych w pierwszych latach działalności . Wzmożone zostały prace Towarzystwa Ksiąg Elementarnych, wydane zostały kolejne podręczniki, opracowano projekty ustaw szkolnych, które zostały zatwierdzone w 1783 r. Następnym ważnym krokiem było dokończenie przez Kołątaja reformy Akademii Krakowskiej oraz Akademii Wileńskiej przez Marcina Poczobutta. Obie szkoły zostały w tym czasie przemianowane na Szkołę Główną w Krakowie i Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego, w tym samym okresie szkołą tym podporządkowano szkoły wojewódzkie, tym zaś podlegały szkoły powiatowe, które z kolei sprawowały nadzór nad szkołami parafialnymi . Uniwersytetom powierzono również przygotowanie kadry nauczycielskiej dla szkół niższych strzebli. Również szkoły zakonne zaczęły ulegać nowatorskim wpływom KEN. • Trzeci okres działalności Trzeci schyłkowy okres działalności Komisji Edukacji Narodowej cechował się stopniową utratą wpływów komisji i był procesem równoległym do powolnej utraty wpływów politycznych przez stronnictwo reformatorów i w konsekwencji upadku Rzeczypospolitej. Komisji udało się jeszcze dokonać uzupełnień w projektach ustaw, ale były one kompromisem na rzecz ugrupowań wstecznych. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego frakcja reformatorów, aby przeforsować Konstytucję 3-go maja, zgodziła się na dalekoidące ustępstwa w sprawach szkolnictwa. Konfederacja Targowicka , której częścią stała się Komisja Edukacji Narodowej, nie zdecydowała się na jej całkowitą likwidację, lecz po uchwaleniu Konstytucji znacznie ograniczyła jej kompetencje i podzieliła na komisję koronną i litewską. Działania te pozwoliły KEN funkcjonować jeszcze przez kilka miesięcy, niestety wielu członków komisji, na czele z Kołątajem, musiało opuścić kraj, gdyż zostały na nich wydane wyroki śmierci w związku z ich ogólną działalnością polityczną. W ramach reform edukacyjnych Komisja Edukacji Narodowej najwięcej wysiłku włożyła w organizację szkolnictwa średniego. Komisja zorganizowała własną sieć szkół średnich, wydziałowych i podwydziałowych, których liczba w latach 1783-1794 wynosiła aż 77. Program szkół średnich koncentrował się w tym czasie na naukach moralnych oraz matematyczno przyrodniczych. W 1774 r. dokument określający program szkół wojewódzkich włączych w zakres nauki moralnej prawo naturalne, ekonomię i politykę. Nauka moralna była w tym okresie przedmiotem o większym znaczeniu wychowawczym niż nawet religia. Młodzież wychowywana była w duchu narodowym. W szkołach większą uwagę zaczęto poświęcać wychowaniu fizycznemu i higienie, istotne zmiany nastąpiły również w nauce języków obcych. Obowiązkowym językiem nauczania stał się od tąd język polski. Trwałymi osiągnięciami , może poszczycić się również Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które wydało 27 podręczników, z czego tylko 5 zostało opracowanych przez zagranicznych uczonych. Efektem prac towarzystwa było między innymi stworzenie takich podręczników jak: “Elementarz dla szkół parafialnych” oraz “Gramatyka dla szkół narodowych z przypisami”. Podręczniki, które ukazały się w ramach wydawnictw Komisji Edukacji Narodowej, stawały na wysokości zadania, a niekiedy miały charakter pionierski. Wprowadzając nowe przepisy, programy i podręczniki Towarzystwo włożyło wiele wysiłku w nadzór i kontrolę nad szkołami i nauczycielami. Wielkim osiągnięciem Komisji Edukacji Narodowej było zreformowanie Akademii Krakowskiej i Akademii Wileńskiej. Reformy Akademii Krakowskiej podjął się Hugo Kołłątaj, który w 1775 r. powrócił z zagranicy po ukończeniu studiów w Wiedniu (1770) i Rzymie (1771-1775). Młody kanonik w pierwszej kolejności zajął się wydziałem filozoficznym, który do tej pory liczył dwudziestu siedmiu źle opłacanych i w większości miernych profesorów. Kołłątaj zatrzymał spośród nich dziesięciu. Na Wydziale został uzgodniony program nauk zgodny z programem szkół wojewódzkich, do których w 1780 r. mieli zostać wysłani jako profesorowie, najlepsi studenci. Kołłątaj musiał w następnej kolejności zająć się reformą najbardziej konserwatywnego Wydziału Teologicznego. Ówczesną już Szkołę Główną w Krakowie podzielił na cztery równoprawne kolegia-nazwa ta stała się synonimem wydziału: lekarskie, fizyczne, prawnicze i teologiczne, które w 1783 r. zostały zredukowane do dwóch: moralnego i fizycznego. Uporządkowania wymagały również sprawy majątkowe akademii, której dochody, dzięki Kołłątajowi, znacznie wzrosły. Zorganizowane zostały również pracownie, biblioteki oraz gabinety naukowe. Rektor Szkoły Głównej Koronnej miał być odtąd wybierany na trzy lata. Pierwszym wyznaczonym przez Komisję na to stanowisko został Antoni Józef Żołędziowski. Przykład doskonale zreformowanej Akademii Krakowskiej , zachęcił KEN do zajęcia się na serio reorganizacją Akademii Wileńskiej. Zadanie to zostało powierzone jezuicie Marcinowi Poczobuttowi-Odlanickiemu, który 24 X 1780 r., został mianowany jej rektorem, a na profesora prawa natury wyznaczono ks. Stroynowskiego. Na największą uwagę zasługuje świetnie przeprowadzona reforma studiów astronomicznych i fizycznych. Gabinet fizyczny Józefa Mickiewicza liczył trzy pomieszczenia wyposażone w aparaturę sprowadzoną z Anglii. Uwielbiany przez kolegów Mickiewicz ilustrował swe wykłady doświadczeniami i zainteresował technologią liczną publiczność. Akademia posiadał w tym okresie najlepszy w Rzeczpospolitej wydział medyczny założony przez Johanna Petera Franka. Komisja powierzyła Uniwersytetowi Wileńskiemu kształcenie kandydatów stanu akademickiego z Wielkiego Księstwa. W Szkole Głównej Wileńskiej został również otwarty mały ogród botaniczny. Jako zreformowana i przemianowana Szkoła Główna Litewska została na nowo otwarta 28 listopada 1781 r. KEN wiele wysiłku włożyła również w zorganizowanie oświaty dla ludu. Już od 1773 r. postulowano zorganizowanie szkolnictwa parafialnego. Wraz z upływem czasu sprawa reform szkół parafialnych zdobywała stopniową aprobatę kół szlacheckich, jak również chłopstwa. W Wilnie założono seminarium nauczycielskie, gdzie uzdolnieni kandydaci, wyznaczeni przez proboszczów, mieli się kształcić przez rok, aby być użytecznymi dla chłopów. Zdobywali wiedzę z zakresu rachunkowości, ciesielstwa, rolnictwa i sztuki weterynaryjnej. Od roku 1778 do 1791 liczba szkół elementarnych wzrosła z 175 do ok. 300. Reforma oświaty przeprowadzona przez Komisję Edukacji Narodowej stanowiła jedno z największych osiągnięć kulturalnych Polski czasów oświecenia. Pod względem poziomu i organizacji szkolnictwa, Polska znalazła się w czołówce krajów europejskich i jako pierwsza wcieliła w życie nowe idee pedagogiczne . Dwadzieścia jeden lat funkcjonowania komisji przyczyniło się do wychowania wielkiej liczby nowocześnie wykształconych, jak na owe czasy, Polaków. Kilkudziesięciotysięczna kadra nauczycielska wychowana przez KEN jeszcze długo po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości, kontynuowała działalność w jej duchu. Prace komisji były przez cały wiek XX punktem wyjścia dla autorów dalszych reform szkolnictwa polskiego.