Ignacy Krasicki, Bajki, oprac. Zbigniew Goliński, BN I 220, 1975.

WSTĘP I. Sytuacja bajki w literaturze oświecenia.

• gatunek ogólnie uznany i szeroko rozpowszechniony.
• Konarski – wykorzystanie bajki (dydaktyzm) w zreformowanym szkolnictwie.
• bajka jako wypowiedź parenetyczna i pouczająca, perswazyjna i umoralniająca; celem bajki było wychowywanie i pouczanie bez urażania.
• rodowód bajki – wschodni.
• droga czytelniczego odbioru bajki: od elitarnego odbiorcy do ludu, ostatecznie dla dzieci. II. Krasicki o bajce.
• w „Myszeidzie”: „Źle czyni, który gardzi przypowieści”.
• wschodnie pochodzenie bajki.
• wyznaczniki bajki:
• krótkość.
• jasność.
• prostota narracji.
• prawda. III. Oryginalność – wtórność.
• ponad 50 bajek obcego pochodzenia; głównie Ch. F. Gellert.
• naśladowczy charakter bajkopisarstwa Krasickiego. IV. Aktualizacje.
• bajki odnoszące się do konkretnych wydarzeń współczesnych, zwł. „Chapanka” (na kartow-nika i utracjusza, Adama Ponińskiego) i „Snycerz i statua” (na warcholącego hetmana).
• aktualizacja „Ptaszków w klatce” (kilka lat po I rozbiorze!). V. Morał bajki Krasickiego.
• morał – owoc wyłuskany z podłej czasem łupiny, nie zawsze jest czytelny i jednoznaczny.
• bajki nie zakładają imperatywu walki czy odwetu, odwołują się przede wszystkim do kategorii uczuć kształcących rozumny wybór.
• najobszerniejsza grupa bajek zaleca aurea mediocritas (złoty środek).
• hierarchizowanie wartości; oportunizm wobec silniejszych. VI. Bajka epigramatyczna i bajka narracyjna.
• bajki epigramatyczne (sytuacyjność, polegająca na konfrontacji pozycji ich bohaterów) – głównie „Bajki i przypowieści”; narracyjne (forma podawcza zasadza się na opowiadaniu) – „Bajki nowe”.
• paralelizm struktur gramatycznych. VII. Aforystyka bajek.
• przysłowia związane z dydaktyką (także w „Monachomachii”). VIII. Indywidualne odmiany artystyczne bajek.
• podstawowa forma podawcza – relacja trzecioosobowa; obiektywizm.
• 2 bajki pierwszoosobowe; wiersze ukształtowane w poetyce żartu.

TEKST BAJKI I PRZYPOWIEŚCI Do dzieci – maska, bajki kierowane do dorosłych, negatywnie potraktowanych w utworze. Wstęp do bajek – „Był młody, który życie wstrzemięźliwie pędził”…

część pierwsza

1. Abuzei i Tair – Tair miał być szwagrem sułtana i na polowanie, ale sułtan rozmyślił się.
2. Potok i rzeka – z potoku rwącego zrobił się strumyczek i wpadł do spokojnej rzeki.
3. Papuga i wiewiórka.
4. Lis młody i stary – nowa sierść na zimę, stary: to niebezpieczeństwo.
5. Kulawy i ślepy – ślepy z kijem i kulawym na grzbiecie, zginęli.
6. Orzeł i jastrząb – orzeł zjadł wróbelka i jastrzębia-karmiciela.
7. Ojciec łakomy , syn rozrzutny – zmarli z głodu.
8. Szczur i kot – szczur nieprzytomny od kadzidełka, zjedzony przez kota.
9. Ocean i Tagus rzeka – nie byłby oceanem, gdyby nie rzeka.
10. Źrebiec i koń stary – pozłacane rzędy.
11. Dwa żółwie – zawody, sędziowie zasnęli, jaskółka radzi zawodnikom zgodę.
12. Pszczoła i szerszeń – prośba o łaskę i jedzenie.
13. Baran dany na ofiarę – baran cieszył się z wieńców.
14. Doktor – niekompetentny, pacjent zmarł od lekarstwa.
15. Strzelec i pies – człowiek i bił i karmił psa, wilk zjadał psią zdobycz.
16. Bryła lodu i kryształ – lód z błota stopiony przez słońce i przezroczysty kryształ.
17. Stary pies i stary sługa – niezdatny do polowania i pracy.
18. Syn i ojciec –źle i młodemu, i staremu.
19. Osieł i baran – osioł na mrozie, baran u rzeźnika.
20. Mysz i kot – kaznodziejski zapał.
21. Ptaszki w klatce.
22. Osieł i wół – człek woły tuczy do zarżnięcia.
23. Dąb i dynia – dąb żyje 100 lat, dynia 100 dni.
24. Derwisz i uczeń – uczeń chciał być bardzo mądry – woda ze studni.
25. Podróżny i kaleka – lepiej boso niż bez nogi.
26. Lew i zwierzęta – „zjadł wszystkich pomału”.
27. Rybka mała i szczupak – robak na haczyku.

część druga

1. Jowisz i owce – owce dopytywały się o los jagniąt, bogowie wiedzą, co zataić, co powiedzieć.
2. Rolnik.
3. Nocni stróże – kłótnia Jędrzeja i Piotra o gaszenie ognia.
4. Filozof – uwierzył i w Boga, i w upiry.
5. Zwierzęta i niedźwiedź – młody lew obiecywał spokojne panowanie, niedźwiedź nie uwierzył.
6. Strumyk i fontanny – strumyk żalił się, że taki mały, rura pękła i fontanna zniknęła.
7. Skarb – bogaty znalazł skarb i zmarł przy przenoszeniu go, ubogi zazdrosny.
8. Talar i czerwony złoty – złoty jest mały, ale wart 2 talary.
9. Niedźwiedź i liszka – liszka chwali niedźwiedzia bajki, bo on ma ostre pazury.
10. Pieniacze – zmarli, Piotr z rozpaczy, Marek z głodu.
11. Lew i zwierzęta – każdy chwalił swoje cechy, a lew tego, który najmniej się chwalił.
12. Trzcina i chmiel – chmiel miał chronić trzcinę, wyrósł bujnie.
13. Owieczka i pasterz – pasterz karci owieczkę, ona dała mu ubranie.
14. Szkatuła ze złotem, wór z kaszą – szkatuła zniszczona przez złodziei.
15. Małżeństwo – szczęśliwe, mąż zmarł tydzień po weselu.
16. Łakomy i zazdrosny – Jowisz obiecał im życzenie, proszą o wyłupienie oczu.
17. Dwa psy – na mrozie służący, w domu bawiący.
18. Przyjaciel – Damon zakochany w Irenie, Aryst, jego przyjaciel, się z nią ożenił.
19. Gospodarz i drzewa – dla ozdoby popsuł drzewa.
20. Filozof i orator – chłop: lepszy obraz niż ramy.
21. Człowiek i zdrowie – człowiek biegł, a zdrowie z tyłu, potem odeszło.
22. Konie i furman.
23. Słowik i szczygieł – prym w śpiewie słowik, zawody wygrał szczygieł, słowik żałuje sędziego.
24. Komar i mucha – mucha utonęła, komar się spalił podczas latania.

część trzecia

1. Słoń i pszczoła – pszczoła chciała pokąsać słonia, zginęła, on nawet tego nie zauważył.
2. Lis i osieł – lis chce mieć przyjaciela, „umiej być przyjacielem, znajdziesz przyjaciela”.
3. Oracze i Jowisz – jeden oracz żąda suszy, drugi deszczu, zboże zniszczone.
4. Dzieci i ojciec – Jaś spalił rózgę, ojciec kijem go obił.
5. Diament i kryształ – kryształ był piękny, dopóki nie położono przy nim diamentu.
6. Dewotka – „biła bez litości”.
7. Bogacz i żebrak – bogacz zmarł z przejedzenia, żebrak najadł się na stypie.
8. Księgi – kłótnia kroniki (zmyśla, co było) z kalendarzem (zmyśla, co będzie).
9. Hipokryt – ugryzł go pies, nie zabił zwierzęcia, powiedział, że jest wściekły, ludzie zabili psa.
10. Dąb i małe drzewka – drzewka chciały dorównać dębowi, gdy on zmarł przygniótł je.
11. Wilk i owce – traktat, zjadł je.
12. Kartownik – złorzeczył na karty i hazard.
13. Potok i rzeka – potok szybki, rzeka: oboje wpadną do morza.
14. Lis i wilk – wilk nie wierzy lisowi i nie chce mu pomóc.
15. Wino i woda – wino dla panów, woda dla chłopów.
16. Pan i pies – pan obił psa: 1. szczekał na złodzieja, 2. nie szczekał na złodzieja.
17. Wół minister – powoli, ale dobrze, małpa-śmiech, lis-zdrajca, znów wół.
18. Lew pokorny – lis gani, że zbyt dobry, owca, że tyran – zjedzona.
19. Mądry i głupi – głośny dzwon, bo próżny.
20. Orzeł i sowa – sowa „ślepa”, w nocy to on wypatrzyła strzelca i uciekli.
21. Kałamarz i pióro – sądzili, że sami napisali książkę.
22. Groch przy drodze – zbyt przebiegły gospodarz.
23. Słowik i szczygieł – słowik krótko, a dobrze, szczygieł długo, a miernie.
24. Wół i mrówki – z umysłu szacunek do roboty i ochota.
25. Tulipan i fiałek – fiołek rósł z pokrzywą i pan go nie zerwał.
26. Furman i motyl – motyl sądził, że to przez niego wóz ugrzązł w błocie.

część czwarta

1. Pszczoły i mrówki – bartnik zabrał miód.
2. Daremna praca.
3. Jagnię i wilcy – „Zawżdy znajdzie przyczynę”…
4. Żółw i mysz – „domek ciasny (…) szczupły, ale własny”.
5. Doktor i zdrowie – zdrowie jest tam, gdzie jego nie ma.
6. Fiałek i trawa – fiołek krył się w trawie, ale kosiarze ścięli oboje.
7. Wilk pokutujący.
8. Paw i orzeł – orzeł śmiał się z nadmiaru dumy pawia.
9. Chleb i szabla – szabla-„dobroczyńca”, chroni chleb.
10. Podróżny – narzekał na deszcz, a rozbójnikowi zamokła cięciwa.
11. Król i pisarze – „regestr” szczęśliwych (bardzo mało) i rozumnych (bardzo dużo).
12. Synogarlica – kto ze złymi przestaje, ten złym się staje.
13. Chart i kotka – „mysz dla siebie”, „sarna dla pana”.
14. Człowiek i wilk – w wilczej skórze.
15. Prawda, satyryk i panegirysta – trucizna w żółci i miodzie.
16. Atłas i kitaj – pan zadłużony u podstolego (kupca).
17. Zwierściadło podchlebne – zazdrosna stłukła zwierciadło.
18. Ptaki i osieł – ptaki chwaliły słowika, osioł niezadowolony.
19. Dobroczynność – wdzięczna owca dziękuje wilkowi, że zjadł tylko jej jagnię.
20. Skąpy – ukradł powróz (chciał się zabić), za darmo go powieszą.
21. Pan i kotka – myszy dla łapie, bo smaczne.
22. Człowiek i suknia – „gdybyś nie była bita, nie byłabyś czysta”.
23. Szczurek i matka – o kocie, co igrał z myszą.
24. Sąsiedztwo – zboże nie urosło, zagłuszone przez głóg.
25. Wyszydzający – zarozumiałość kalek (jednooki – ślepy).
26. Mądry i głupi – rozum jest po to, by nie odpowiadać na głupie pytania.
27. Jastrząb i sokół.
28. Woły krnąbrne – „Miłe złego początki”, zjedzony leniwy wół.
29. Wilk i owce – wilk zjadł owce, które pomogły mu się uratować z dołu.

Przydatek do Bajek i przypowieści.

1. Snycerz i statua.
2. Pijak – wyrzekał na alkohol.
3. Szkapa i rumak – rumak śmiał się ze szkapy, która dowoziła mu siano i obrok.
4. Matedory – różne gry, różne karty wygrywają.
5. Dzwon – bity – dzwoni, wszyscy go słuchają.
6. Sułtan w piekle – sen, ojciec i derwisz też w piekle.
7. Brytan w obroży – obroża srebrno-złocista, w niewoli
8. Człowiek i zwierściadła – mały człowiek przed powiększającym zwierciadłem  olbrzym.
9. Drzewo – w kominku, ginie, choć grzeje.
10. Koniec – bajka w podłym ubraniu, rozebrana przez rozbójników  Prawda.
11. [Po pniu i po bocianie] – żaby otrzymały nowego króla od Jowisza.

BAJKI NOWE Część pierwsza

1. Alegoria – kazanie księdza wójt zrozumiał dosłownie.
2. Wierzba i lipa – każde drzewo ma swego robaka.
3. Słonecznik i fiałek – słonecznik do słońca, fiołek w ukryciu, ale nie uzależniony.
4. Pasterz i morze – z Fedra, pasterz rzucił owieczki, stracił dobytek na statku, wrócił do owiec.
5. Chmiel – nie chciał na żerdzie, zginął.
6. Puchacze – matka: przebaczajcie innym ułomność (że nie są puchaczami).
7. Ziemia i potok – potok uszkodził ziemię, choć ją zasilił, zniknął.
8. Jaś – chciał gruszki, trząsł drzewem, zjadł niedojrzałe.
9. Chłop i Jowisz – chłop zazdrościł bogatemu, Jowisz dał mu bogactwo z pedogrą.
10. Lew, wół, lis – lew zjadł wołu, lis mu sie przypochlebiał.
11. Fiałki – skarżyły sie na ukrycie, Jowisz: nie są świadome niebezpieczeństwa.
12. Filozof – spuścizna po wuju, szkło powiększające i wór.
13. Małpy – jedna zmyślała, że to dobrze być pod strzechą, mało nie zginęły.
14. Wilczki – kłóciły się, który z nich jest piękniejszy, matka: strzelec i kuśnierz to osądzi.
15. Dzieci i żaby – rzucały kamieniami w żaby, dla nich to igraszka, dla żab – życie.
16. Skowronek – wół i osioł na łące, pszczoła, wiosna.
17. Konie – maneżowy i stadniczy, chciał nauczyć nosić pana.
18. Wróbel – pierwszy z wróbli, nie pierwszy z ptaków.
19. Dialog – scenka, zbyt wiele przygotowań.

Część druga

1. Gołębie – jeden zwiedza świat.
2. Platon – rządzi całym światem, nim pchła.
3. Myszy – jak pokonać kota? siedzieć cicho w jamie.
4. Noga i but – but bez nogi nieważny.
5. Pasterz i owce – opłakali jagnię (człowiek mięso).
6. Lew chory – lis poradził lwu, żeby zjadł niedźwiedzia, od razu lepiej się poczuł.
7. Młot z kowadłem.
8. Rumak i źrebiec – rumak chwalił się złotem, ale to wędzidło.
9. Przyjaciele – zajączek.
10. Konwersacja – zwierząt o człowieku, małpa: człek chciałby coś znaczyć, ale źle małpy udaje.
11. Wyżeł i brytan – polowanie i stróż domu.
12. Czapla, ryby i rak – czapla zjadła ryby, ją zadusił rak.
13. Chłop i cielę – chłop zabił cielę zamiast wilka, jak doktorzy.
14. Jodła i jabłoń – wysoka i niska, owoce.
15. Podróżny – głodny, znalazł wór ze złotem, wolałby z kaszą.
16. Bocian i jeleń – bocian w mieście z lekarstwami 10 lat, jeleń w puszczy 200 lat.

Część trzecia

1. Trzoda – owce bronił pies, przekabacili je lis i wilk, wygoniły psa.
2. Wyżeł i brytan – zdrajca i pochlebca, brytan dobry, złapał złodzieja.
3. Cesarz chiński i syn jego – łódka-tron, lud-woda, roztropność sternika.
4. Kogut – piał na odmianę pogody – dworak, raz sie pomylił – na śmierć.
5. Wóz z sianem – konie zmęczone wyrzuciły siano w wodę, mokre cięższe, one głodne.
6. Komar – bzyczeniem zbudził śpiącego i zginął.
7. Zajączek – płacze nad szybko rosnącą trawką wiosną, stary go ostrzega.
8. Koń i wielbłąd – z Lessinga, koń chciał wyglądać jak wielbłąd.
9. Gęsi – uratowały Rzym, gdy chciały lisy z lasu wygonić krzykiem – zginęły.
10. Wabik – wszystkie zwierzęta wabił i był pyszny, kompan go postrzelił.
11. Góra i dolina – góra pyszna, dolina ją ostrzega przed pychą i nasyła na nią burzę.
12. Pszczółka – chciwa, szerszenie ją okradły, „lepszy rozum przed szkodą”.
13. Człowiek i gołębie – narzekały gołębie na człowieka, zabił jastrzębia atakującego gołębicę.
14. Wyrok – „nos dla tabakiery”.
15. Pochodnia i świeca – pyszna pochodnia.
16. Wino szampańskie – wyrzuciło korek, wyleciało, wywietrzało i z wina octem się stało.

Część czwarta

1. Kruk i lis.
2. Dudek – w pióra pawie, stracił swoje i cudze.
3. Słońce i żaby.
4. Worki – złoty u pana, skórzany u kupca.
5. Kot i kogut – kot głodny zabija koguta (potępia cudzołóstwo, poranne pianie…).
6. Motyl i chrząszcz – u filozofa za szkłem, u dziecka na patyku, potem wolny.
7. Szczep winny – podlewany przez diabła krwią pawia, małpy, lwa i świni.
8. Wilczek – wychowywany w domu, „najciężej zacząć”.
9. Młynarz, syn jego i osieł – podróż z osłem, jak dogodzić przechodniom.
10. Fejerwerk – w lesie ładnie, na rynku za jasno.
11. Rzepa – zysk tak, na zysk nikt.
12. Umbrelka – dla bramina, przed upałem i przed deszczem.
13. Lew i osieł – razem polowali.
14. Szczygieł i kos – zwada o śpiew, ptasznik zaprasza do swojej klatki, odmawiają oboje.
15. Filozof i chłop – gaduła i „nieuk, Bo i czytać nie umiał”, z natury.
16. Kuglarze – jeden sztuczki, drugi zwierciadło, szkatuła, butelki, oszukał z workiem.
17. Pszczoły – mądra od mędrca, nowości w ulu, matka: pszczoły dla człowieka i odwrotnie.
18. Słońce, obłoki, ziemia – słońce zakrywane przez obłoki, które rodzi ziemia.
19. Lwica i maciora – maciora jest bardzo płodna, lwica ma tylko jedno dziecko, ale lwa.
20. Malarze – Piotr dobry, Jan mierny.
21. Koniec – Józiu, opłatek, matka i abecadło.

Przydatek do Bajek nowych.

1. Lew, koza, owca i krowa – na polowanie, wszystkie części dla lwa.
2. Żaby i bocian – chcą króla, pień, bocian.
3. Wilk i baran – zjedzony baranek za mącenie wody.
4. Słońce i obłoki – piękność zawsze jaśnieje, mimo chwilowej złości.
5. Listy –po weselu płacz i śmiech, po pogrzebie odwrotnie.
6. Nadzieja i bojaźń – nadziei pochód uroczysty, bojaźń w szkatule.