Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach

[b]Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach, oprac. Janina Pawłowiczowa, wyd. 3, BN I 176, 1986. [/b] WSTĘP I. Autor „Fircyka w zalotach”. 1780-1781 lata przełomu w życiu i twórczości Zabłockiego  10 komedii, kilkanaście utwo-rów panegirycznych. ur. 1752, wykształcony, ubogi, szlachcic, dwór w Ciechanowie. ok. 1773 r. do Warszawy, Adam Naruszewicz wydał „Pieśni Horacjusza przekładania róż-nych”, m.in. kilka Zabłockiego. 1774 r. protokolista Komisji Edukacji Narodowej, publikacje w „Zabawach Przyjemnych i Po-żytecznych”, mecenat Adama Kazimierza Czartoryskiego, ok.

Dodaj artykuł aby odblokować treść

[b]Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach, oprac. Janina Pawłowiczowa, wyd. 3, BN I 176, 1986. [/b] WSTĘP I. Autor „Fircyka w zalotach”.

  • 1780-1781 lata przełomu w życiu i twórczości Zabłockiego  10 komedii, kilkanaście utwo-rów panegirycznych.
  • ur. 1752, wykształcony, ubogi, szlachcic, dwór w Ciechanowie.
  • ok. 1773 r. do Warszawy, Adam Naruszewicz wydał „Pieśni Horacjusza przekładania róż-nych”, m.in. kilka Zabłockiego.
  • 1774 r. protokolista Komisji Edukacji Narodowej, publikacje w „Zabawach Przyjemnych i Po-żytecznych”, mecenat Adama Kazimierza Czartoryskiego, ok. 1776 r. stosunki rozluźniają się.
  • przyjaźń z Kniaźninem  utwory o warszawskich rozrywkach, informacja o krótkim małżeń-stwie Zabłockiego z aktorką, zmarła w 1779 r. w połogu.
  • pragnienie sławy.
  • satyry i paszkwile polityczne w czasie Sejmu Wielkiego, wojsko, w 1795 r. do Rzymu, teologia i medycyna, święcenia kapłańskie, powrót do kraju, Góra pod Puławami, opieka nad obłąka-nym Kniaźninem, Końskowola, zm. 1821. II. Komedia Zabłockiego „Fircyk w zalotach”.
  • prapremiera 16 czerwca 1781 r. w Warszawie, wcześniej sztuka prezentowana na obiedzie czwartkowym, druk u Grölla.
  • Zabłocki w 1780 r. otrzymał od króla medal Merentibus.
  • podzielone zdania badaczy, czy sztuka jest oryginałem, czy przeróbką.
  • różne interpretacje. III. „Fircyk w zalotach” a „Petit – maitre” Romagnesiego.
  • „La Petit – maitre amoureux” Jean Antoine Romagnesiego; autor: 1690-1742, aktor, parodie utworów francuskich poetów, schematyzm, afektacja, specyficzny język komedia dell’arte: „zadufany w sobie łowca serc spotyka zadufaną w cnocie dewotkę”.
  • 40 % z tekstu francuskiego, sztuka gruntownie przerobiona, bez zmian: postaci, podział na akty i sceny, intryga; dodane: liczne dowcipy słowne, duża niezależność postaci językowej, ożywienie postaci, szybsze tempo. IV. Fircyk – typowa postać epoki.
  • pojawił się już u Bohomolca, także w „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach” Krasickie-go.
  • fircyk – modny kawaler, wciąż zmieniający pozy, żartowniś. V. Charakterystyka postaci komedii Zabłockiego.
  • nie zdobył uznania „mężów uczonych”.
  • Aryst – karciarz, pijak, kawaler salonowy, kiedyś był fircykiem i teraz boi się, żeby Fircyk nie zbałamucił mu żony, udaje człowieka surowych zasad, hałaśliwy, gbur, gwałtownik, rozsądek, ironia, zjadliwość.
  • Podstolina – histeryczka, hipokrytka, trzeźwa, egzaltowana, kobieca.
  • Świstak – wesoły, dowcipny, obyty w świecie.
  • Pustak – chłopek-roztropek.
  • Klarysa – dowcip, rozsądek, uśmiech, ostrość, ironia. VI. Język i styl „Fircyka w zalotach”.
  • 1646 wersów, 13-zgłoskowiec, rymy parzyste.
  • język kobiet i mężczyzn zbliżony, choć tych ostatnich bardziej dosadny, wiele przysłów i po-rzekadeł. VII. Pochwała radości życia.
  • Ważniejsze przedstawienia:
  • 1781 r.
  • 1785 r. – Bogusławski w Wilnie.
  • 1977 r. – w Montrealu.

TEKST

  • Osoby:

  • Aryst – mąż Klarysy.

  • Klarysa.

  • Podstolina – wdowa, siostra Arysta.

  • Fircyk – starościc, kochanek Podstoliny.

  • Pustak – sługa Arysta.

  • Świstak – sługa Fircyka.

  • Prawnik.

  • Lokaj.

  • Miejsce: dom wiejski Arysta, blisko Warszawy.

  • Do Najjaśniejszego Stanisława Augusta, Króla polskiego (…) przy podaniu na posiedzenie czwartkowe tej komedii. Oda – wśród tylu spraw należy się odpoczynek („wczas”), oto próba odwdzięczenia się za medal, „w życiu się całym nie wypłacę”, „wierny poddany”.

I. AKT.

  1. scena – Pustak i Świstak.
  • witają się.
  • Świstak: „gusto”, ale pusto, o Fircyku – olśniewający, ale goły, karciarz, starościc.
  • Pustak wspomina, że Aryst i Fircyk byli przyjaciółmi w Warszawie, Fircyk rozpustny i wesołek; narzeka na gburowatość i gwałtowność Arysta, chwali Klarysę.
  • Świstak zdradza powód przyjazdu Fircyka („podobno się kocha”), o powodzeniu Fircyka w stolicy, Fircyk i Podstolina są w tej chwili w ogrodzie.
  • Pustak przestrzega, że „nadtoście (…) w sobie zaufani./ Nie tak łatwo z nią pójdzie”, minął rok po śmierci jej męża.
  • Świstak u niej służył, opisuje ją – ukryta pod dewotką kobieta pełna temperamentu.
  • Pustak: „Ja bym się nie spodziewał tej po niej chytrości”.
  1. scena – wchodzą Podstolina i Fircyk.
  • Podstolina pyta Pustaka, czy Aryst i Klarysa już wstali.
  • Pustak i Świstak wychodzą.
  • Podstolina mówi Fircykowi: „Naprzykrzasz mi się waćpan”.
  • Fircyk jej nie wierzy, zachwyca się koniem, zaczyna jej schlebiać.
  • Podstolina na boku: bałamut, trzpiot, „Lecz luby!”, głośno każe mu wyjechać.
  • Fircyk zarzuca jej, że jest urażona, bo ją „za śmiało raz nazwał dewotką”, rwie się całować jej ręce.
  • Podstolina się wyrywa.
  • Fircyk wyznaje jej miłość, chwali jej urodę i rozum, jest pewny jej uczucia, chce ją uściskać.
  • Podstolina się cofa.
  • Fircyk obcesowo pyta „Po co ta obłuda?”, chwali się, że wszędzie jest kochany.
  • Podstolina odpowiada, że w stolicy są romanse i miłostki, tam byłoby mu lepiej.
  1. scena – wchodzi Lokaj.
  • Aryst prosi do siebie Podstolinę, ona wychodzi.
  1. scena – Fircyk sam.
  • zastanawia się nad strategią, decyduje się na żart, żywy monolog ukazuje temperament mło-dzieńca.
  1. scena – wchodzą Aryst i Pustak.
  • Aryst jest w szlafroku.
  • Fircyk ściska przyjaciela, „U nas w Warszawie takie jest przyjaźni hasło”.
  • Aryst wypytuje, co słychać w stolicy.
  • Fircyk informuje go o swojej przegranej w karty, pyta o jakąś wdówkę na wydaniu, chce grać z Arystem o konie.
  • zasiadają do pikiety.
  • Fircyk wygrywa 900 dukatów i konie, wychodzi „pozalecać się” Klarysie.
  1. scena – Aryst i Pustak.
  • Aryst się denerwuje za przegraną.
  • Pustak go ubiera.
  1. scena – Pustak sam.
  • „chwała Bogu, przynajmniej dziś mi sie upiekło” (Aryst nie obił służącego za swoją przegra-ną).

II. AKT.

  1. scena – Aryst i Fircyk.
  • Aryst płaci Fircykowi 900 dukatów, zarzeka się, że więcej z nim nie zagra.
  • Fircyk go namawia, „Każdy człowiek, jak może, swoją łata biedę”.
  • po dłuższej rozmowie o filozofii grania w karty Fircyk informuje Arysta, że się żeni, nie zdra-dza nazwiska ukochanej, ale zapewnia Arysta, że będzie pierwszym na weselu.
  • Aryst proponuje swój dom na wesele.
  1. scena – Fircyk sam.
  2. scena – wchodzi Świstak.
  • Fircyk chce „wydać hulankę z uroczystościami/ Wszystkimi, z maszkaradą z koncertem, z tańcami” dzisiejszego wieczoru.
  • Świstak: „Ale skąd osnowa/ I wątek na te rzeczy?”.
  • Fircyk poleca Świstakowi zająć się wszystkim, daje służącemu 100 dukatów i obiecuje nagro-dę.
  1. scena – Fircyk sam.
  2. scena – wchodzi Podstolina ubrana elegancko, ale w żałobie.
  • Fircyk pyta, na kogo są te sidła – ładny strój, krytykuje kolor żałobny.
  • Podstolina radzi Fircykowi porzucenie pychy, miłości własnej i karesów, które krzywdzą jej płeć.
  • Fircyk przerywa jej wywód, z jej 10 lat czekania na wzajemność zrobił 2 dni.
  • Podstolina uśmiecha się „na takie androny”.
  • różne spojrzenia na miłość.
  • Fircyk nieświadomie podsuwa jej pomysł z rywalem, nagle odchodzi.
  1. scena – Podstolina sama, zaskoczona.
  • boi się, że Fircyk domyślił się jej miłości.
  1. scena – wchodzi Klarysa.
  • Klarysa jest zaniepokojona, że zastała Podstolinę samą.
  • Podstolina obawia się, że Klarysa słyszała jej słowa.
  • Klarysa domyśla się, że Podstolina jest zakochana.
  • Podstolina opowiada Klarysie o kimś z Paryża.
  1. scena – Klarysa sama.
  • Klarysa zastanawia się, kto rozkochał w sobie dewotkę, dochodzi do wniosku, że pewnie Sar-mata, „Musi to być coś siwe, stare i wąsate”.
  1. scena – wchodzi Fircyk.
  • Klarysa od razu zdradza wchodzącemu, że Podstolina jest zakochana.
  • Fircyk jest pewny siebie, mówi, że to o niego chodzi, on Podstolinę też kocha i ma jej słowo.
  • Klarysa jednak twierdzi, że to „ktoś nieznajomy”.
  • Fircyk niepokoi się, prosi Klarysę, by dowiedziała się, kim jest jego rywal, zamierza go wyz-wać na pojedynek i zabić, rozpacza.
  1. scena – wchodzi Aryst.
  • Aryst przedrzeźnia ostatnie słowa Fircyka, rozpaczającego, rozumie je na opak.
  • Klarysa śmieje się, informuje męża, że byłaby sprytniejsza, gdyby chciała go zdradzić, obie-cuje Fircykowi „rozkoszniejsze chwile”.
  • Aryst dębieje.
  • Klarysa i Fircyk odchodzą
  1. scena – Aryst i Pustak.
  • Pustak mówi o przyjeździe proboszcza, księży kwestorów.
  • Aryst wciąż się wścieka, bija Pustaka.
  1. scena – Pustak sam.
  • spóźniony policzek za karty, narzeka na pańską Polskę. akt II przygnębiający.

III. AKT.

  1. scena – Pustak i Świstak.
  • Pustak zmyśla, tłumacząc dlaczego ma spuchnięty policzek (ul), cieszy się na zbliżającą się hulankę.
  • Świstak jest smętny.
  • Pustak proponuje trunki na frasunki, jemu do szczęścia wystarczą wino i chętne dziewki.
  • Świstak opowiada o przemianie i złości Fircyka, wyjeżdżają, o trudach i przygotowaniach do hulanki.
  1. scena – Świstak odchodzi, wchodzi Aryst.
  • Pustak miał poszukać Klarysy, ale nie jej nie znalazł, poszła gdzieś z Fircykiem.
  • Aryst każe mu ich znaleźć, chociażby i w piekle.
  • Pustak boi sie przeszukiwać groty.
  • Aryst go wypycha.
  1. scena – Aryst sam.
  • narzeka na niewierną żonę i na proboszcza, walczącego z deizmem i libertynizmem.
  1. scena – wchodzi Podstolina.
  • Aryst skarży się Podstolinie, że Fircyk chciał się żenić, a bałamuci mu żonę.
  1. scena – Podstolina sama.
  • przypuszcza, że Fircyk mówił Arystowi o ślubie z nią, ciągle jest przekonana, że Fircyk wie o jej miłości do niego.
  1. scena – wchodzi Świstak.
  • Świstak mówi do siebie o drodze.
  • Podstolina wypytuje go o wyjazd.
  • Świstak postanawia działać.
  • Podstolina daje mu worek pieniędzy.
  • Świstak opisuje ukochaną Fircyka, kreśląc obraz Podstoliny.
  • Podstolina myśli o rywalce.
  1. scena – Podstolina sama.
  • rozpacza nad zdradą, nie chce walczyć z rywalką.
  1. scena – wchodzi Fircyk.
  • Fircyk nie widzi Podstoliny, chce się zabić albo pomścić zdrajczynię, zauważa Podstolinę, chce się wycofać, żegna ją, wyjawia jej powód wyjazdu („Kochasz innego”).
  • Podstolina oskarzą go o zdradę (ślub z inną).
  • Fircyk zaprzecza, ale Podstolina nie daje mu dojść do słowa.
  1. scena – wchodzi Świstak.
  • Podstolina jest urażona.
  • Fircyk wypytuje po cichu Świstaka, co jej nabajał.
  • Świstak przyznaje się.
  • Fircyk porywa się do szpady.
  • Podstolina broni Świstaka.
  • Fircyk każe rozsiodłać konie.
  • Świstak wychodzi.
  1. scena – Podstolina i Fircyk.
  • Fircyk przyznaje, że chwalił się Arystowi o ich bliskim ślubie, bo miał nadzieję na jej wzajem-ność, wspomina o „nieznajomym”.
  • Podstolina uśmiecha się, cieszy się, że nie powiedziała Klarysie imienia Fircyka.
  • Fircyk rozpacza, „on mnie albo ja zabiję jego”.
  • Podstolina odpowiada, że zabijać można dla ojczyzny, nie dla fraszki, przyznaje, że kocha Fircyka.
  • Fircyk rzuca się na kolana.
  1. scena – wchodzi Aryst.
  • Aryst chce bronić czci siostry przed bałamutem.
  • Fircyk informuje go, że się żeni z Podstoliną.
  • Aryst wątpi, czy to będzie dobrane małżeństwo.
  • Podstolina go uspokaja, przyznaje, że udawała dewotkę, broni Klarysę.
  1. scena – wchodzi Klarysa.
  • Klarysa docina Arystowi, że oskarżył ją o zdradę.
  • Aryst przeprasza żonę, mówi o Fircyku i Podstolinie.
  • Klarysa jest zaskoczona, bo miała ich dopiero swatać, pyta Podstolinę „Tenże to paryżanin?”.
  1. scena – wchodzą Pustak, Świstak i Prawnik.
  • Świstak i Prawnik targują się.
  • Fircyk się cieszy, Prawnik przyda się przy spisywaniu intercyzy, to ma być małżeństwo part-nerskie i wolne.
  1. scena i ostatnia – Pustak sam.
  • narzeka.