NAWYK RUCHOWY A STEREOTYP DYNAMICZNY

Każde działanie motoryczne człowieka, niezależnie od stopnia jego złożoności opiera się na elementarnych automatyzmach, tworzących się na skutek powtarzania czynności. Te automatyczne składniki świadomego działania, wytwarzane poprzez ćwiczenie, trening, powtarzanie, przyjęło się określać mianem nawyków. [S.L. Rubinsztejn 1964] Przy ponownym wykonywaniu tej samej czynności następuje stopniowe wyłączanie z pola świadomości oddzielnych składników działania, za pomocą których jest ono wykonywane, następuje sukcesywnie postępujący proces automatyzacji. Proces zapamiętywania ruchów, wskazuje na funkcje zrozumienia, tj. na odtworzenie w pamięci przestrzennych, czasowych i siłowych parametrów określonych ruchów, ich realnych związków, a także zależności między poszczególnymi ruchami, ich połączeniami i związkami przyczynowo-skutkowymi itd. W zróżnicowanych połączeniach ruchowych. Dopiero po całkowitym opanowaniu odpowiednia operacja zaczyna być wykonywana w sposób zautomatyzowany jako nawyk. Wypracowanie nawyku wymaga zorganizowania mniej lub bardziej skomplikowanego systemu pracy czy operacji, tak aby funkcjonowała ona jako jednolita całość. Do tego konieczne jest, by poszczególne zadania realizowane poprzez czynności ulegające automatyzacji stanowiły ogniwa większych i ogólniejszych zadań. Wyrabiają się przy tym zarówno nowe automatyzmy, jak i też wykorzystywane są również te, które już istnieją, a które ulegają przekształceniu odpowiednio do warunków, w których się dane działanie odbywa. Fizjologiczna podstawa automatyzacji polega na tym, że wyższe ośrodki regulacji ruchu są zastępowane przez niższe. Przestrzegając sformułowanych na gruncie pedagogiki zasad i metod nauczania, nauczyciel wychowania fizycznego lub trener doprowadza do powstania a następnie utrwalenia powiązań w ośrodkach ruchowych centralnego układu nerwowego w postaci „śladów” pamięciowych. Owe ślady, stanowią podstawę fizjologiczną nawyków ruchowych i zostały nazwane pojęciem stereotypu dynamicznego.

SPECYFICZNE CECHY STEREOTYPÓW ZAWIĄZANYCH Z ŻYCIEM CODZIENNYM, PRACA ZAWODOWĄ I SPORTEM

Człowiek w ciągu życia nabywa bardzo wiele różnorodnych nawyków ruchowych i leżących u ich podłoża stereotypów dynamicznych. Jedne z nich związane są z aktywnością codzienną, inne z wykonywaniem funkcji zawodowych, jeszcze inne ze szkolnym wychowaniem fizycznym, a zwłaszcza z działalnością sportową.

Stereotypy życia codziennego mówi się że są labilne – w zakresie dokładności wykonania czynności codziennych istnieje znaczna tolerancja. Nie ma bowiem praktycznie większego znaczenia, czy podczas spożywania posiłku, pisania lub golenia się ruchy będą mniej lub bardziej precyzyjne, jaka będzie przy tym pozycja ciała itp. W przypadku tych stereotypów możliwe staje się przejście pobudzenia przez jedno z dowolnych połączeń wchodzących w jego skład, bez zakłócania poprawnego przebiegu czynności nawykowej.

Stereotypy dotyczące pracy zawodowej – mniej labilne (bardziej sztywne). W tym przypadku budowa i funkcjonowanie urządzeń czy narzędzi pracy i wynikające z tego z jednej strony zagrożenia, z drugiej zaś konieczność wyprodukowania odpowiedniego wytworu narzucają określony reżim technologiczny, uniemożliwiający daleko posuniętą dowolność działania. Ten typ aktywności motorycznej niesie więc pewne ograniczenia ilości możliwych połączeń, dających szansę przejścia pobudzenia nie wykraczającego poza poprawną postać ruchu.

Stereotypy związane z działalnością sportową – najbardziej „sztywne”. Tutaj możliwa jest tylko jedna prawidłowa droga przebiegu pobudzenia, dająca podstawę do realizacji optymalnego ruchu. Przejście podrażnienia po innej drodze, a tym samym pobudzenie innych grup mięśniowych daje w konsekwencji już inny, mniej korzystny, a tym samym błędny ruch.

Cechy nawykow

1. Świadomy charakter

• możliwość świadomej kontroli wykonywania czynności zautomatyzowanej
• możliwość świadomej ingerencji w przebieg tej czynności np. podczas wykonywania dowolnych ćwiczeń sportowych z chwilą popełnienia błędu następuje niemal natychmiastowa jego korekta powodująca naprowadzenie wykonywanego ruchu na właściwy „tor” i pomyślną jego kontynuację. Korekta ta staje się możliwa dzięki uświadomieniu popełnionego błędu.

2. Dokładność

• cecha szczególnie charakterystyczna dla aktywności sportowej → w działalności sportowej każde odejście od optymalnej drogi aktu ruchowego jest równoznaczne z pogorszeniem wyniku (w innych sferach działalności człowieka wysoka precyzja ruchu oraz efektywność nie są niezbędne)
• poprzez długotrwały trening można osiągnąć wręcz perfekcyjną dokładność nawyku

3. Trwałość

• cecha realizująca się w procesie automatyzacji ruchu
• wielokrotne powtarzanie podobnych aktów ruchowych doprowadza do powstania, a następnie utrwalenia się „śladów” pamięciowych w ośrodkach ruchowych CUN
• w przypadku silnego utrwalenia (wieloletni trening) powstałe powiązania czasowe praktycznie utrzymują się do końca życia, przy zaprzestaniu danej działalności w miarę upływu czasu nawyk ulega stopniowemu „patynowieniu”, jednak w normalnych warunkach nie dochodzi do jego zaniku. (jedynie uszkodzenie określonych ośrodków może doprowadzić do zniszczenia silnie utrwalonego nawyku)

4. Plastyczność

• przejawia się w zdolności do przekształceń nawyku oraz w przystosowaniu się do różnych zmieniających się warunków środowiska → wykonanie określonego ćwiczenia może zostać zmodyfikowane w sposób adekwatny do warunków środowiska
• dzięki niej możliwa staje się poprawa raz utworzonego błędnego nawyku lub nawyku zawierającego nieprawidłowe elementy
• dyscypliny sportu:  zmiana warunków środowiska: lekka atletyka, wioślarstwo, kolarstwo, żeglarstwo, narciarstwo itp.  zmiana warunków ze względu na osoby: sporty walki, zespołowe gry sportowe  zmiana warunków ze względu na środowisko + osoby: gry boiskowe (tenis, piłka nożna, rugby itp. np. dobrze doświadczony narciarz potrafi radzić sobie w jeździe na różnych gatunkach śniegu, mimo że na każdym z nich technika jazdy nieco się różni
• plastyczność nawyku pozwala na dostosowanie w pełni zautomatyzowanego ruchu do konkretnej sytuacji

Różnice w cechach strukturalnych nawyków w działalności sportowej

1. Dyscypliny o najprostszym układzie struktury ruchu – sporty o charakterze cyklicznym np. bieg, pływanie, wioślarstwo, narciarstwo biegowe itp. → ruch powtarza się cyklicznie, trudność w opanowaniu techniki sprowadza się do wyćwiczenia jednego cyklu ruchowego.

Mimo prostoty nawyku zachodzi często konieczność realizacji długotrwałego treningu, pozwalającego na doskonałe opanowanie techniki ruchu oraz wypracowanie specyficznego mięśniowo-ruchowego i dotykowego odczuwania środowiska tzw. „czucie wody”, „czucie podłoża”.

2. Dyscypliny złożone technicznie – np. gimnastyka, akrobatyka sportowa, jazda figurowa na lodzie, narciarstwo alpejskie, podnoszenie ciężarów, skoki narciarskie, skoki do wody, lekkoatletyczne konkurencje techniczne → działalność zawodników sprowadza się zasadniczo do wykonania określonego układu ćwiczeń, gdzie każdy kolejny element ruchu najczęściej różni się od poprzedniego, przy czym każde zakończenie elementu poprzedzającego musi harmonijnie łączyć się z początkiem następnego.

Podczas treningów zawodnik wypracowuje najbardziej właściwy dla danej dyscypliny, a jednocześnie dostosowany do własnych możliwości psychomotorycznych zestaw nawyków oraz dokonuje ich połączenia w pewną całość.

• w przypadku sportów wymiernych ważna jest szczególna dbałość o elementy zapewniające skuteczność ruchu. (pomysły zmieniające całą technikę ruchu zwiększają szansę osiągnięcia rekordowych wyników np. skok wzwyż (technika grzbietowa) czy pchnięcie kulą (technika obrotowa)
• w przypadku sportów niewymiernych, gdzie wynik uwarunkowany jest stopniem złożoności i trudności poszczególnych elementów ruchu, wprowadza się coraz większe ich utrudnianie. Dopiero efektowne połączenie skrajnie trudnych i skomplikowanych elementów pozwala liczyć na sukces.

3*) Skoki narciarskie są dyscypliną z pogranicza sportów wymiernych i niewymiernych, ponieważ o wyniku końcowym decyduje zarówno styl, jak i długość skoku.

4. Grupa sportów walki → udział w zawodach polega na bezpośredniej rywalizacji z innym zawodnikiem, gdzie większe lub mniejsze powodzenie jednego jest równoznaczne z proporcjonalnym niepowodzeniem drugiego.

Istotą będzie zatem wybór działań skutecznych dla siebie, a jednocześnie przeciwdziałających skuteczności przeciwnika (wybór nawyków, które będą zapewniały skuteczność). Trening sportowy obok wszechstronnego kształtowania sprawności motorycznej polega na opanowywaniu jak największej liczby różnych nawyków dotyczących ataku i obrony, umiejętności ich łączenia oraz niekonwencjonalnego stosowania w różnych sytuacjach (zawodnik nie może z góry nauczyć się przebiegu całej walki). W tych dyscyplinach istnieje warunek koniecznej obserwacji zachowania przeciwnika i w zależności od zaistniałej w toku walki sytuacji dobór takich elementów ruchu oraz takie ich wykonanie, by dały jak najlepszy rezultat.

5. Zespołowe gry sportowe → niezbędne współdziałanie z partnerami

Uczestniczenie w tego rodzaju dyscyplinie to konieczność wcześniejszego opanowania, a następnie realizacji strategii gry zespołowej, wybieranie takich wariantów zagrań, które zmaksymalizują skuteczność zespołu. W omawianej grupie dyscyplin mówi się o stałych fragmentach gry, takich sytuacjach na boisku, w których sposób działania zawodników lub całego zespołu jest wcześniej przygotowany i określony.

Wzajemne oddziaływanie nawyków Wpływ już ukształtowanych automatyzmów na to, czego uczymy się w chwili obecnej może być pozytywny lub negatywny.

TRANSFER – przenoszenie się efektu pozytywnego zdobytego przez ćwiczenie jednego nawyku na inne; różne nawyki posiadają wspólne składniki (mogą to być wspólne elementy ruchu czy metody i sposoby wykonywania czynności) np. zawodnik, który opanował technikę rzutu piłeczką, szybciej i łatwiej opanuje nawyk rzutu oszczepem, ponieważ te dwa rodzaje rzutów posiadają wspólne elementy ruchu.

Transfer bilateralny – przenoszenie wprawy z określonej części ciała na część położoną symetrycznie (z jednej ręki na drugą lub z jednej nogi na drugą) → opanowywanie czynności wykonywanej jedną częścią ciała wiąże się z pobudzaniem ośrodków ruchowych, wraz z podejmowaniem prób realizacji tej samej czynności za pomocą części symetrycznej, następuje pobudzenie odpowiednich ośrodków w drugiej półkuli, co nie tylko poszerza repertuar możliwości wykonawczych, lecz wywiera pozytywny wpływ na czynność wykonywaną za pomocą sprawniejszej części ciała . Pozytywne skutki transferu bilateralnego:

• symetryczne przygotowanie daje możliwość podniesienia wyszkolenia praktycznie we wszystkich dyscyplinach sportowych.
• asymetria ruchu tj. wyłączna specjalizacja kończyny dominującej, wiąże się z negatywnymi zjawiskami (zgrubienie kości, zmiany w stawach itp.)
• równomierna praca obu półkul
• lepsza koordynacja ruchowa
• w procesie korygowania postawy ćwiczenia symetryczne mogą być wykorzystywane jako składowy element profilaktyki, a także sposób leczenia bocznych skrzywień kręgosłupa INTERFERENCJA – odmiana transferu; zakłócający wpływ dotychczasowych nawyków na tworzenie się nowych; hamujące oddziaływanie nawyków na siebie, w wyniku czego nawyki już istniejące utrudniają wytwarzanie nowych bądź obniżają ich skuteczność.

Wg P. A. Rudika interferencja zachodzi:

• gdy nowy nawyk zwiera ruchy przeciwstawne pod względem struktury ruchom przyswojonym wcześniej, które stały się już nawykowymi (np. nienaturalne, dynamiczne, związane ze znacznym napięciem mięśniowym ruchy gimnastyka negatywnie wpływają na uczenie się powiązanych ze stałym rozluźnianiem mięśni nawyków pływania.
• gdy utrwalający się nawyk zawiera błędne elementy, w bardzo dużym stopniu utrudniające przyswojenie właściwej techniki ćwiczenia (np. jeżeli w dzieciństwie osobnik przyswoił niewłaściwe sposoby pływania, to opanowanie nawyków pływania określonym stylem będzie przebiegało z dużymi trudnościami.

DEZAUTOMATYZACJA – osłabienie lub nawet całkowite usunięcie wypracowanych automatyzmów. Przy dezautomatyzacji ruchy stają się powolniejsze i mniej dokładne, rozluźnia się ich koordynacja, są wykonywane niepewnie, wymagają specjalnej koncentracji uwagi, wzmocnienia świadomej kontroli nad ich przebiegiem.

Dezautomatyzacja następuje:

• w wyniku długotrwałej przerwy w wykonywaniu określonego rodzaju ćwiczeń; przy czym im słabiej był przyswojony nawyk, tym szybciej następuje jego dezautomatyzacja.
• przy silnym zmęczeniu i przetrenowaniu; w tych przypadkach następuje większe lub mniejsze ogólne naruszenie już ustalonych w korze związków czasowych, w tym także w ośrodkach ruchowych.
• przy dowolnym kierowaniu uwagi na wykonywanie działań, które stały się już silnymi nawykami, takie skierowanie uwagi prowadzi do chwilowego naruszenia i osłabienia wypracowanych automatyzmów, ruchy zaczynają być wykonywane wolniej i z błędami
• przy silnym pobudzeniu emocjonalnym (szczególnie podczas startu w zawodach o wysokiej randze.

Kształtowanie i utrwalanie nawyków ruchowych Kształtowanie nawyków ruchowych dokonuje się w procesie treningu i ćwiczenia. Dzięki ćwiczeniu następuje nie tylko opanowywanie ruchów, lecz również ich przekształcanie i doskonalenie. Ćwiczenie nie może być więc powtarzaniem tych samych pierwotnie wykonywanych elementów ruchowych, w czasie długotrwałego treningu forma ruchu ulega stałym progresywnym zmianom.

Przebieg procesu uczenia się uzależniony jest głównie od następujących czynników:

• rodzaju nawyku (stopnia jego złożoności)
• uzdolnienia ruchowego ćwiczącego w ogóle lub w odniesieniu do określonego rodzaju ruchu
• umotywowania ćwiczącego
• warunków w jakich ćwiczenie przebiega (obiektu, urządzeń do ćwiczeń, sprzętu)
• stopnia „dopasowania” rodzaju, formy i wielkości obciążeń ćwiczeniami do indywidualnych możliwości i oczekiwań ćwiczącego Zasady i metody stosowane przez nauczyciela (trenera) w nauczaniu ruchu:
• umiejętne wykorzystanie pokazu i objaśnienia → opis ćwiczenia powinien być jak najbardziej zwięzły, dostosowany do możliwości percepcyjnych oraz oczekiwań ćwiczących; najkorzystniejsze jest umiejętne połączenie pokazu z objaśnieniem, kiedy to możliwe staje się zaakcentowanie najważniejszych momentów dla przebiegu pokazanego wcześniej lub później aktu ruchowego
• wykorzystanie przerw i przemienność w ćwiczeniu → przerwa powinna być postrzegana jako integralny element szkolenia, rzutuje bowiem na wielkość czynionych postępów, samopoczucie ćwiczących, ich podatność na urazy i kontuzje; należy zmieniać formę ćwiczeń (szczególnie u dzieci i młodzieży); przemienność oraz przerwy wywierają korzystny wpływ od strony obniżania narastającego zmęczenia czy znużenia oraz „porządkowania” tworzącego się nawyku ruchowego
• wykorzystanie nauczania całościowego lub częściami → nauczanie bardziej złożonego ruchu nie powinno być realizowane w formie całościowej; racjonalna organizacja ćwiczeń będzie wymagała odpowiedniego połączenia procesu tworzenia i utrwalania poszczególnych części oraz łączenia ich w jedną całość; sposób nauczania powinien być uzależniony od indywidualnych właściwości uczącego się
• zmiana środowiska ćwiczeń → zmiany środowiska, obiektu, na którym odbywają się ćwiczenia, sprzętu są ważne dla przebiegu procesu uczenia i przeciwdziałania znużeniu; tworzący się nawyk staje się bardziej uniwersalny i możliwy do zastosowania w różnych okolicznościach
• korygowanie błędów → tylko prawidłowy przebieg ruchu daje szansę osiągnięcia dobrego wyniku, w każdej dyscyplinie istnieje technicznie optymalne wykonanie ruchu, jednak każda z osób wykonujących ćwiczenie będzie realizowała je nieco inaczej. Dla kadej osoby istnieje odpowiadające jej określone tempo, rytm i dynamika ruchu – ten sam akt ruchowy w wykonaniu różnych osób będzie wyglądał nieco inaczej.

UMIEJĘTNOŚĆ

Stosunek umiejętności do nawyków był przedmiotem rozlicznych sporów i kontrowersji. Za najbardziej jednoznaczną i opartą na szerokim materiale porównawczym można uważać definicję ujmującą umiejętność jako system nawyków. Jest to system względnie stały, a równocześnie w pewnych granicach elastyczny. Umiejętność jest gotowością do sensownego, skutecznego i sprawnego działania przy wykonywaniu określonego typu zadań, z możliwością dostosowania się do zmiennych warunków sytuacyjnych jego przebiegu.

W skład umiejętności wchodzą: z jednej strony wiedza przedmiotowa, z drugiej natomiast czynności realizacyjne we wzajemnym powiązaniu.

Kształtowanie i funkcjonowanie umiejętności, podobnie jak formowanie się nawyków, podlega ogólnym prawom zapamiętywania i przypominania.

IDEOMOTORYCZNE UTRWALANIE STEREOTYPU DYNAMICZNEGO – TRENING MENTALNY

Proces treningowy, gdyby ograniczał się tylko do stereotypu dynamicznego stałby się po prostu tresurą. Do tego, by przebiegał on w pełnej formie, niezbędny jest również przekaz informacji, z wykorzystaniem drugiego układu sygnałowego (słów),w postaci opisu i objaśnienia słownego, zmierzającego nie tylko do bardziej skutecznego poznania polisensorycznego, wielozmysłowego, ale także do rozumienia jego istoty i nade wszystko pobudzenia ideomotoryki ćwiczącego. Podczas opisu danego ćwiczenia następuje myślowe i wyobrażeniowe tworzenie i scalanie poszczególnych jego elementów w zamknięty obraz, który w trakcie następującego po nim ćwiczenia jest jakby wytyczną w zakresie jego przebiegu. U podstawy ćwiczeń ideomotorycznych leżą prawidłowe wyobrażenia ruchowe, dotyczące nie tylko przestrzennych i czasowych komponentów ruchu wykonywanego według danego wyobrażenia. Obok procesu uczenia się ruchu, ćwiczenia ideomotoryczne powinny być głównie wykorzystywane dla utrwalania – jakby „odświeżania” – stereotypu dynamicznego w bardziej złożonych układach ćwiczeń przed startem w zawodach. Szczególnie istotne będzie to przy dyscyplinach złożonych technicznie (gimnastyka, podnoszenie ciężarów, konkurencje techniczne w lekkoatletyce itp.), w których w rozgrzewce przed zawodami należałoby uwzględnić wyobrażenie oraz wykonanie najbardziej trudnych elementów całego układu. Trening ideomotoryczny wydaje się być niezbędnym elementem całokształtu procesu treningowego, zmierzającym do dokładnego wyrobienia, a także utrwalenia nawyków ruchowych. Jest on też podstawą tzw. wizualizacji zadania ruchowego, która z kolei stanowi element treningu mentalnego (wyobrażeniowego). Trening mentalny polega na kształtowaniu precyzyjnego wyobrażenia ćwiczonego ruchu. Jest to rodzaj uczenia się przez „realizację wewnętrzną” i odbywa się najczęściej podczas obserwowania czynności ruchowych wykonywanych przez innych. Trening ten wiąże się z koniecznością świadomego, zamierzonego wyobrażania sobie siebie w trakcie wykonywania określonych czynności. Trening mentalny przyśpiesza proces uczenia się ruchów, a ponadto pozwala na wypracowanie skutecznej taktyki działania.