WSTĘP Właściwe rozumienie i interpretacja pojęcia sytuacji kryzysowej i kryzysu jest niezbędne do rozpoczęcia dyskusji na temat współczesnego zarządzania kryzysowego. Dlatego też celem niniejszego referatu będzie przybliżenie pojęć sytuacji kryzysowej i kryzysu pojawiających się w literaturze związanej z przedmiotem zarządzania kryzysowego, a także próba przedstawienia właściwej interpretacji tych pojęć. 1 POJĘCIE I INTERPRETACJA SYTUACJI KRYZYSOWEJ Wikipedia definiuje sytuację kryzysową jako:

“zespół okoliczności zewnętrznych i wewnętrznych, wpływających na dany układ w taki sposób, iż zaczynają się i trwają w nim zmiany. Rezultatem tych zmian może być jakościowo nowy układ lub nowa struktura i funkcja w układzie istniejącym”.

Obecnie obowiązująca, formalna definicja sytuacji kryzysowej na potrzeby zarządzania kryzysowego określona została w dokumencie zasadniczym w tym zakresie, którym jest Ustawa z dnia 17 lipca 2009 o zmianie ustawy o zarządzaniu kryzysowym i brzmi:

“sytuacja wpływająca negatywnie na poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia w znacznych rozmiarach lub środowiska, wywołującą znaczne ograniczenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej ze względu na nieadekwatność posiadanych sił i środków”.

Definicję tę poprzedzała definicja zawarta w Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 roku 

o zarządzaniu kryzysowym, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z konstytucyjną zasadą prawidłowej legislacji:

“sytuacja będąca następstwem zagrożenia i prowadząca w konsekwencji do zerwania lub znacznego naruszenia więzów społecznych przy równoczesnym poważnym zakłóceniu w funkcjonowaniu instytucji publicznych”.

Według P. Sienkiewicza sytuacja kryzysowa występuje:

“gdy pojawiają się takie zagrożenia (wewnętrzne lub zewnętrzne), które mogą spowodować zakłócenia podstawowych cech danej organizacji, ograniczenie warunków jej funkcjonowania, a tym samym sprzyjają utracie zdolności rozwoju, a nawet przetrwania danej organizacji”.

Uogólniając, sytuacja kryzysowa będzie miała miejsce gdy:

 przekroczony zostanie akceptowalny przez dany podmiot poziom zagrożeń i następuje jego eskalacja - często dochodzi do utraty kontroli nad przebiegiem wydarzeń;  zaniechanie podjęcia działań może doprowadzić do kryzysu jako kulminacyjnego elementu sytuacji kryzysowej, a w konsekwencji do dezorganizacji danego systemu;  rozwiązanie zaistniałej sytuacji kryzysowej wymaga szczególnych działań oraz często dodatkowych nakładów sił i środków.

Rys.1 Interpretacja sytuacji kryzysowej (G. Sobolewski, Wybrane zagadnienia zarządzania kryzysowego AON 2012) Do czynienia z sytuacją kryzysową będziemy mieli (Rys. 1) gdy w wyniku okoliczności zewnętrznych bądź wewnętrznych dochodzi do zachwiania równowagi funkcjonowania, często utraty kontroli nad rozwojem sytuacji i powstania nieakceptowanego poziomu zagrożenia podstawowych wartości, interesów oraz celów rozpatrywanego, co wywołuje potrzebę podjęcia nadzwyczajnych działań w celu powrotu do stanu równowagi. Źródłem powstania sytuacji kryzysowej w aspekcie bezpieczeństwa narodowego mogą być: a) zagrożenia pochodzenia naturalnego  klimatyczne (powodzie, lawiny, susze, huragany, tornada itp.);  biologiczne (choroby zakaźne, epidemie, pandemie, plagi, skażenia wody i powietrza);  geologiczne/tektoniczne (trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów, osuwiska i lawiny, tsunami)  kosmiczne (promieniowanie słoneczne, promieniowanie kosmiczne, kolizje kosmiczne). b) zagrożenia wywołane działalnością człowieka i awarie techniczne:  pożary (naturalne, sztuczne);  skażenia (chemiczne, biologiczne, promieniotwórcze, przemysłowe);  katastrofy budowlane  katastrofy komunikacyjne (samochodowe, kolejowe, lotnicze, morskie i kosmiczne). c) zagrożenia wynikające z zachowań społecznych:  masowe naruszenia porządku i bezpieczeństwa;  niebezpieczeństwa związane z przemieszczaniem się ludności;  zagrożenia asymetryczne (terroryzm, BMR, walka informacyjna, zorganizowana przestępczość);  konflikty zbrojne.

Sytuacje kryzysowe możemy podzielić na: a) podmiotowe (jednostkowa, lokalna, narodowa, międzynarodowa, globalna); b) przedmiotowe (militarna, polityczna, gospodarcza, ekologiczna, kulturowa, społeczna); c) przestrzenne (miejscowa, lokalna, subregionalna, regionalna, globalna); d) zakresowe (negatywne - przetrwanie, pozytywne - swoboda rozwoju).

2 POJĘCIE I INTERPRETACJA KRYZYSU Wikipedia definiuje kryzys jako:

“termin pochodzi z greckiego stgr. κρίσις „krisis” i oznacza, w sensie ogólnym, wybór, decydowanie, zmaganie się, walkę, w której konieczne jest działanie pod presją czasu. Kryzys poszerza znaczenie o takie cechy, jak nagłość, urazowość i subiektywne konsekwencje urazu w postaci przeżyć negatywnych”

W literaturze związanej z tematyka zarządzania kryzysowego i bezpieczeństwa narodowego określany także jako:

„jest kulminacyjną fazą narastającej sytuacji zagrożenia, powstającą w wyniku pojawiających się niespodziewanie okoliczności. W fazie tej dominująca rolę odgrywa fakt prawdziwej lub odczuwalnej utraty kontroli nad rozwijającą się sytuacją oraz braku koncepcji na jej opanowanie”,

„sytuacja krajowa lub międzynarodowa, w której istnieje zagrożenie dla priorytetów, ważnych interesów lub celów zaangażowanych stron”,

“to kulminacja nagromadzonych zdarzeń, stanów, zagrożeń, konfliktów - w różnych dziedzinach życia społecznego, działalności państwa (regionu, świata) lub organizacji”,

“krytyczny rezultat działalności człowieka (przeciwko człowiekowi lub naturze), a także zjawisk wynikających z działania sił natury lub awarii technicznych, przeciwdziałanie przed którymi wymaga działań nadzwyczajnych”.

W. Kitler określa kryzys jako element (okres) sytuacji kryzysowej, która powstała 

w toku działalności jednostki lub grupy społecznej, powodując utratę kontroli nad tą sytuacją i możliwość zaistnienia jakościowej zmiany systemowej, i w związku z tym wymaga podjęcia zdecydowanych, wszechstronnych kroków zaradczych. Na istotę kryzysu składają się:  moment przełomowy, w którym rozstrzygają się losy danego podmiotu;  radykalna zmiana statusu funkcjonowania podmiotu;  punkt zwrotny rozwijającej się sytuacji kryzysowej (modyfikacja na lepsze lub na gorsze).

Podsumowując kryzys (Rys. 1) można nazwać kulminacyjną fazę eskalacji zagrożenia, często całkowitą utratę nad istniejącą sytuacją kryzysowa, w której następuje przełom  jakiegoś procesu, w wyniku którego dany podmiot może ulec likwidacji, destrukcji, albo też powrócić do normalności, a nawet rozwoju.
Kryzysy możemy podzielić ze względu na:

a) podmiot (wewnętrzne, zewnętrzne); b) przedmiot/dziedzina (polityczne, militarne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe, religijne, ekologiczne, inne); c) przestrzeń (lokalne, regionalne, krajowe, międzynarodowe, globalne); d) czas (incydentalne, krótkotrwałe, średnioterminowe, długotrwałe, permanentne); e) częstotliwość (jednorazowe, sporadyczne, cykliczne); f) interes (konfliktowe, niekonfliktowe).