Według Konstytucji RP każdy obywatel naszego kraju ma prawo do nauki. Kształcenie w szkołach publicznych jest bezpłatne. Tylko szkoły podstawowe oraz gimnazja posiadają status instytucji obowiązkowych. Nauczanie jest obligatoryjne od 6 do 18 roku życia. Za bak zgłoszenia dziecka do szkoły, a także za niewypełnianie przez dane dziecko obowiązku szkolnego odpowiedzialni są rodzice, czyli jego prawni opiekunowie, którzy w takich sytuacjach zostaną ukarani grzywną. W Polsce edukacja podlega Ministerstwu Edukacji Narodowej (MEN) oraz Ministerstwu Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW). System oświaty zapewnia w szczególności: • realizację prawa każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej do kształcenia się oraz prawa dzieci i młodzieży do wychowania i opieki • wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny • możliwość zakładania oraz prowadzenia szkół i placówek • dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów • możliwość pobierania nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną oraz niedostosowaną społecznie • opiekę nad uczniami szczególnie uzdolnionymi (realizowanie indywidualnych programów nauczania, możliwość ukończenia szkoły w skróconym czasie) • przygotowywanie uczniów do wyboru zawodu oraz kierunku kształcenia • możliwość uzupełniania przez osoby dorosłe wykształcenia ogólnego, jak również zdobywania lub zmiany kwalifikacji zawodowych lub specjalistycznych • opiekę dzieciom i młodzieży osieroconej, pozbawionej całkowicie lub częściowo opieki rodzicielskiej, a także uczniom w trudnej sytuacji materialnej i życiowej • warunki do rozwoju zainteresowań i uzdolnień uczniów (zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne) • upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o bezpieczeństwie oraz kształtowanie właściwych postaw wobec zagrożeń i sytuacji nadzwyczajnych System oświaty obejmuje: • przedszkola (również z oddziałami integracyjnymi i specjalne) • szkoły: • podstawowe (również specjalne, integracyjne, z oddziałami integracyjnymi i sportowymi, sportowe i mistrzostwa sportowego) • gimnazja (również specjalne, integracyjne, z oddziałami integracyjnymi, dwujęzycznymi, sportowymi i przysposabiającymi do pracy, sportowe i mistrzostwa sportowego) • ponadgimnazjalne (również specjalne, integracyjne, z oddziałami integracyjnymi, dwujęzycznymi i sportowymi, sportowe, mistrzostwa sportowego, rolnicze i leśne) • artystyczne • placówki oświatowo-wychowawcze (również schroniska młodzieżowe) • placówki kształcenia ustawicznego, praktycznego, ośrodki dokształcania oraz doskonalenia zawodowego • placówki artystyczne • poradnie psychologiczno-pedagogiczne • młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze oraz inne specjalne ośrodki wychowawcze • placówki zapewniające opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania (internaty) • Ochotnicze Hufce Pracy (OHP) • zakłady kształcenia i placówki doskonalenia nauczycieli • biblioteki pedagogiczne • kolegia pracowników służb społecznych W systemie oświaty od kilku lat notowany jest spadek liczby uczniów w prawie wszystkich typach szkół (z wyjątkiem zasadniczych szkół zawodowych), wynikający ze zmniejszającej się populacji dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Jest to następstwo ostatniego niżu urodzeń trwającego od około połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku do pierwszych lat obecnego stulecia. Reforma oświaty, oprócz zmian programowych, wprowadziła również nowe typy szkół: sześcioletnią szkołę podstawową, trzyletnie gimnazjum, szkoły ponadgimnazjalne: trzyletnie liceum profilowane, czteroletnie technikum, szkołę zawodową o okresie nauczania 2-3 lata oraz dwuletnie liceum uzupełniające i trzyletnie technikum uzupełniające (dwa ostatnie typy szkół przeznaczone są dla absolwentów zasadniczej szkoły zawodowej). W okresie przejściowym równolegle działają szkoły ponadpodstawowe i ponadgimnazjalne. Inwestowanie w edukację jest staraniem się o rozwój i przyszłość oraz kreowaniem nowej rzeczywistości kapitału ludzkiego. Chodzi o nowe rozumienie pojęcia humanizmu - jako postawy człowieka, jego myślenia i działania. Takie podejście określa w dużym stopniu przyszłość kraju, jego szanse i perspektywy. Nie ulega wątpliwości, że strategia i program rozwoju edukacji stanowi zadanie trudne, odpowiedzialne i kosztowne, ale zarazem brzemienne w skutki społeczne i ekonomiczne.Dlatego rozwój systemu edukacji jest naszym zbiorowym obowiązkiem, społeczną wartością i szansą warunkującą osiąganie innych celów oraz stanowiącym o naszym miejscu w Europie. Zadaniem edukacji jest kształtowanie wartości uniwersalnych: prawdy, dobra, piękna. Wśród wartości współcześnie uznawanych za uniwersalne szczególne miejsce zajmuje też prawo do życia w wolności, podmiotowość i tożsamość człowieka, godność, odpowiedzialność, swobody obywatelskie, patriotyzm, życie wolne od zagrożeń wojną, demokracja, pluralizm polityczny i światopoglądowy, uczciwość, tolerancja, rodzina, edukacja, zdrowie i jego ochrona, możliwość samorealizacji, praca oraz godziwy poziom życia materialnego i duchowego. W obliczu poważnego kryzysu znacznej części uczniów polskich szkół najbardziej niepokoi fakt, że coraz liczniejsi wychowawcy czują się zupełnie bezsilni w obliczu problematycznych czy wręcz patologicznych zachowań wychowanków. Dzieje się tak pomimo tego, że w ostatnim okresie znacznie wydłużył się cykl kształcenia nauczycieli i że coraz częściej mają oni do pomocy pedagogów i psychologów szkolnych. Główna przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w słabości systemu kształcenia nauczycieli, w złej organizacji szkolnego systemu wychowania, a także w uleganiu antywychowawczej presji ideologii i polityki.

W polskich szkołach zauważamy coraz więcej takich zachowań, które niepokoją, a nawet szokują i które byłyby wręcz niewyobrażalne jeszcze kilka lat temu. Wielu nauczycieli czuje bezradność w tej sytuacji, a rodzice problematycznych uczniów sami zwykle przeżywają jeszcze głębszy kryzys niż ich synowie czy córki. W konsekwencji wychowankowie przełamują kolejne granice w niesubordynacji, a czasem nawet szantażują pedagogów i czują się coraz bardziej bezkarni. Prowadzi to do równania w dół, do tworzenia na terenie szkół patologicznych subkultur, do przestępczości i demoralizacji. Jeśli proces ten nie zostanie przerwany, to pojawią się nieliczne prywatne szkoły elitarne, w których panować będzie dyscyplina i wysoki poziom nauczania, a w pozostałych szkołach pogłębiać się będzie chaos i anarchia. Może dojść do tego, że w tych szkołach prowadzenie zajęć możliwe będzie tylko pod nadzorem policji. W tej sytuacji konieczne jest zerwanie z dotychczasową biernością wychowawców oraz z dominującą obecnie tendencją do tolerowania w szkole zachowań zaburzonych, a nawet patologicznych. Potrzebna jest współpraca całego grona pedagogicznego oraz personelu pomocniczego (czasem woźny więcej wie o poszczególnych uczniach, albo pierwszy doświadcza agresywności czy innych zaburzonych zachowań z ich strony), stawianie jasnych wymagań regulaminowych i stanowcze ich egzekwowanie (łącznie z pozostawianiem na drugi rok w tej samej klasie lub z usunięciem ze szkoły), ochrona procesu wychowawczego przed naciskami ideologicznymi i politycznymi oraz — co niezwykle ważne - aktywne promowanie pozytywnych postaci i wzorców zachowań. Wychowawcy muszą odzyskać świadomość, że szkoła nie jest właściwym miejscem na terapię czy resocjalizację. Zadanie to spoczywa na innych instytucjach. Właściwie zorganizowana szkoła, to miejsce, w którym uczniowie uczą się mądrości i dyscypliny. To miejsce, które sprzyja osiąganiu sukcesów dydaktycznych w klimacie dojrzałych więzi społecznych.