
Główne założenia państwa wg Rudolfa Kjellena
Rudolf Kjellen urodził się 13 czerwca 1864 r. w rodzinie luterańskiego pastora w osadzie Torso. W tym mieście skończył gimnazjum w 1880r. i wstąpił do najstarszego uniwersytetu w Uppsali, który ukończył z wyróżnieniem w 1883 r. Dało mu to możliwość pracy naukowej na tej uczelni. Prowadził zajęcia dla studentów z zakresu geografii i politologii. Przełomową datą w działalności Kjellena był rok 1901. Uzyskuję profesurę na Uniwersytecie w Góteborgu oraz własną katedrę politologii.
Rudolf Kjellen urodził się 13 czerwca 1864 r. w rodzinie luterańskiego pastora w osadzie Torso. W tym mieście skończył gimnazjum w 1880r. i wstąpił do najstarszego uniwersytetu w Uppsali, który ukończył z wyróżnieniem w 1883 r. Dało mu to możliwość pracy naukowej na tej uczelni. Prowadził zajęcia dla studentów z zakresu geografii i politologii. Przełomową datą w działalności Kjellena był rok 1901. Uzyskuję profesurę na Uniwersytecie w Góteborgu oraz własną katedrę politologii.
Pierwsze prace uczonego dotyczyły ważnego problemu politycznego tzn. funkcjonowania unii szwedzko-norweskiej, powołanej w 1814 r. i działającej do 1905r. Pierwszą z tych prac była broszura pt. „ Co wygrała Szwecja dzięki unii z Norwegią?” W związku z nabrzmiałą sytuacją polityczną w Szwecji Kjellen zaangażował się w ogólnonarodową dysputę dotyczącą przyznania prawa wyborczego wszystkim obywatelom kraju. Było to dość kontrowersyjne, ponieważ reprezentował on poglądy konserwatywne i podchodził do tej reformy z dystansem. Z drugiej strony zdawał sobie sprawę ze nie jest to dość popularne. Stał się jednym z reprezentantów kompromisu, opartego na zasadach powszechności i proporcjonalności. W 1901 r. Kjellen opublikował ważny tekst programowy pt. „Polityka jako nauka.” Wyjaśnia w nim propozycję upowszechniania terminu geopolityka dla nowej dyscypliny naukowej. Następnie w 1905 wydał książkę pt. „Wielkie państwa”, w której to prezentuje poglądy polityczne i geopolityczne na Europę w przeddzień wybuchu I wojny światowej. Na podstawie cyklu swoich wykładów politologii i geografii na Uniwersytecie w Uppsali opublikował książkę pt. : ”Państwo jako forma życia”. Książką ta szybko weszła w życie i uzyskała miano „katechizmu wiedzy politycznej”.
W książce pt. „Polityka jako nauka” uzasadnił konieczność powstania nowej dyscypliny naukowej pod nazwą geopolityka, twierdząc, że do tej pory żadna dziedzina wiedzy nie jest w stanie wytłumaczyć genezy, istoty i konsekwencji funkcjonowania państwa jako odrębnych, obiektywnie istniejących podmiotów rzeczywistości, rządzących się specyficznymi prawami rozwojowymi. Podstawą wyjściową jego rozumowania jest istota państwa jako podmiotu obiektywnej rzeczywistości. Państwo porównuje Kjellen do żywego organizmu i stawia tezę, że każde jest niepowtarzalne. Cechą wyróżniającą z otoczenia zarówno człowieka, jak też państwa, jest charakter, specyfika, wartości twórcze i zdolności organizacyjne. Uważa, że powinna istnieć zbieżność między interesami państwa i narodu. Nie można oceniać państwa bez wiedzy o jego dotychczasowym rozwoju historycznym, oddziaływaniu na niego warunków przyrodniczych , sytuacji społecznej oraz wpływie szeroko pojętego środowiska geograficznego. Ostatecznie sformułował definicję geopolityki , że jest ona nauką o państwie jako organizmie geograficznym lub zjawisku w przestrzeni.
Państwo jako forma życia to tytuł kolejnej twórczości Kjellena, która jest manifestem ideowym geopolityki. Autor podzielił książke na kilka podrozdziałów: ogólna istota państwa, państwo jako władza, państwo jako naród, państwo jako gospodarkę, społeczeństwo i zarządzanie, państwo pod działaniem prawa życia, o naturalnym celu istnienia państwa. Jako historycznie ukształtowana organizacja terytorialna, państwo stanowi kluczowy podmiot wszelkiej działalności politycznej i oddziałuje na inne państwa na zasadzie wzajemnych współzależności . Funkcjonuje obiektywnie w przestrzeni geograficzno-politycznej dysponując kompetencjami suwerenności na ściśle wyodrębnionym terytorium. Państwa starają się prowadzić autonomiczną politykę zgodną z własnymi interesami w dopasowaniu do możliwości i zmieniających się zasad prawa międzynarodowego. Wyjaśniając problematykę związaną z funkcjonowaniem państwa Kjellen porównuje je do życia organizmów w przyrodzie. Podobnie jak istoty żywe państwa mają cechy mierzalne i niewymierne. Jedne z nich mogą być przedstawione w postaci liczbowej ( terytorium, potencjał demograficzny czy tez liczebność i wyposażenie sił zbrojnych) a inne można oceniać biorąc pod uwagę cechy jakościowe związane z tradycjami i mentalnością obywateli. Położenie i warunki przyrodnicze determinują nie tylko potęgę państwa, ale i stosunki z innymi podmiotami prawa międzynarodowego. Potężne państwa decydują o polityce światowej , inne zaś są bardziej biernymi, mało znaczącymi uczestnikami wydarzeń politycznych , stanowiąc jednak często niezbędny element równowagi międzynarodowej oraz gry politycznej wielkich mocarstw. Stosunki między państwami A i B bezpośrednio lub pośrednio wpływają na całą scenę polityczną. Kierując się tymi przesłankami Kjellen nieświadomie stał sie prekursorem metody analitycznej nawiązującej do cybernetyki, która dopiero pod koniec XX wieku został przyjęta i powszechnie wykorzystana. Książka obejmuje całokształt relacji między państwami, skazanymi na stałą rywalizację. Podobnie dzieje się w świecie przyrody, gdy silniejszy organizm biologiczny pokonuje słabszy. Kjellen starał się udowodnić, że państwo jest fenomenem niemającym odpowiednika w przestrzeni, którą stworzył człowiek. Bez jego realnego istnienia przestrzeń byłaby nieuporządkowana i niezorganizowana. Geograficzna analiza państwa powinna uwzględniać: położenie państwa w stosunku do innych jednostek politycznych, formę, kształt terytorialny, granice i funkcje państwa, rozmiar państwa i jego zaludnienie. Kjellen miał pogląd ze państwo ma nie tylko terytorium, czyli ciało, ale również duszę, którą jest naród. Oznacza to, że państwo jest związkiem terytorium i ludzi , a tym samym należy je postrzegać i analizować w kategoriach geograficznych i etnograficznych. Natomiast wg koncepcji Kjellena stanowi jedność fizyczną i psychiczną i z tego powodu powinien dążyć wspólnie z własnym państwem do założonych celów, tzn. do potęgi i prestiżu międzynarodowego. Państwo i naród występują wspólnie w przestrzeni , ale ich zasięgi często bywają rozbieżne. Znaczne różnice ich rozległości terytorialnej są niekorzystne, gdyż mogą być przyczyną konfliktów o granice. Wykładowca był przeciwny poglądowi walki klas. Minimalizował kryteria rasowe na rzecz kulturowych i świadomościowych. Podkreślał, że wymieszanie ras i grup etnicznych jest czynnikiem stymulującym przemiany społeczno-ekonomiczne. Jego zdaniem naród tworzy się na podstawie podobieństw rasowych, lecz w nawiązaniu wartości kultury i wspólnej tożsamości ideowej. Trwałość społeczeństwa zależy od form egzystencji, kwestii własnościowych i podziałów klasowych. Stosunki między państwem a społeczeństwem powinny być harmonijne, gdyż w przeciwnym razie państwo ulega stopniowej degradacji. Poza narodem i społeczeństwem ważnym czynnikiem jest siła ekonomiczna. Z tego powodu Kjellen był zwolennikiem autarkii. Twierdził, że państwo powinno być praworządne , a ustalone prawa muszą być honorowane zarówno przez państwo jak i przez obywateli. Na podstawie przedstawionych rozważań doszedł do wniosku, ze państwo jako obiekt analizy występuje w pięciu formach: jako przestrzeń geograficzna, jako naród, jako społeczeństwo, jako gospodarka, jako system władzy. Podsumowując warto zacytować fragment jego tekstu : „ Państwo nie jest tworem abstrakcyjnym , ono jest nierozłącznie związane ze specyfiką narodową. Sfera działalności współczesnego państwa nie koliduje z interesami narodu. Jednostka powinna być w pełni lojalna i podporządkowana wobec państwa i narodu i nie wolno jej nadużywać praw niezgodnych ze wspólnymi interesami.” Traktował zmagania między państwami oraz poszczególnymi narodami jak normalne, w zasadzie pozytywne zjawisko. Dobór naturalny i selekcja eliminuje słabsze jednostki polityczne i słabe narody, sprzyja zaś tym, które dysponują potęgą i prestiżem; jedynie one zasługują na przetrwanie i dalszy rozwój. Decydującą rolę wg Kjellena odgrywają najpotężniejsze mocarstwa. O znaczeniu państwa decyduje jego moc, na którą składa się wiele elementów, takich jak: rozległość terytorialna, liczba mieszkańców, potencjał militarny, stan gospodarki , bogactwa, system władzy itp. Krytycznie odnosi się do poglądów, że państwo powinno spełniać rolę służebną wobec własnego społeczeństwa. Tego typu poglądy są dla niego iluzją, daleką od realiów współczesnego świata. Twierdzi, że rolą państwa jest dążenie do potęgi i wzrostu znaczenia politycznego. Duże państwa muszą starać się nie tylko o zachowanie przewagi, ale i o pozycję hegemonistyczną. Warto zakończyć podstawową tezą, którą Kjellen wielokrotnie powtarzał :” Minął czas małych narodów, nadszedł czas wielkich państw.”


