1. Początki

Za formalną datę powstania policji państwowej uznaje się rok 1915. W tym czasie powołana została Straż Obywatelska dla Miasta Stołecznego Warszawy. Ze względu na to, że zasięg Straży Obywatelskiej obejmował tylko Warszawę, w innych rejonach powstały odrębne formacje. Według Dr M. Mączyńskiego w Lublinie powstała Milicja Ludowa, powołana przez Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Formacja ta jak i wiele innych odpowiedzialna była za bezpieczeństwo. W ówczesnych czasach, czyli koniec wojny światowej zapewnienie bezpieczeństwa było kluczowym aspektem. Niemniej jednak liczba stworzonych organizacji, które nie były niepowiązane ze sobą wprowadziła chaos. W związku z powyższym, 5 grudnia 1918 roku został wydany dekret o organizacji Milicji Ludowej. Dokument ten powołał do życia nową organizację z jednoczesnym rozwiązaniem ówczesnych formacji. Powstał rządowy organ odpowiedzialny za bezpieczeństwo. Podlegał on ministerstwu spraw wewnętrznych. Struktura podanej organizacji była następująca:

• Komenda Główna- komendantem głównym był kpt. Ignacy Boerner,
• Komendy Okręgowe- ich zasięg obejmował dane województwo,
• Komendy Powiatowe- ich zasięg obejmował co do zasady dane województwo. Na podstawie dekretu z 9 stycznia 1919 roku powstała Policja Komunalna. Jej działania były podobne do funkcji Milicji Ludowej, z zastrzeżeniem, że jej zasięg obejmował teren miast. Była podległa władzom samorządowym, jednakże nadzór nad nią sprawował minister spraw wewnętrznych. Zatem w 1919 roku funkcjonowały dwie równorzędne formacje odpowiedzialne za te same dziedziny. Oprócz wymienionych organizacji funkcjonowała m.in. straż rzeczna i kolejowa, żandarmeria wojskowa itp. Następne zmiany w polskiej policji przyniosła ustawa o Policji Państwowej uchwalona przez Sejm RP, 24 lipca 1919 roku. Na jej podstawie powstał jednolity dla kraju organ władzy państwowej. Wiązało się to z likwidacją dotychczasowych formacji. Początkowo zasięg nowej formacji obejmował wyłącznie b. Królestwo Polskie. Na pozostałych terenach nadal funkcjonowały regionalne służby. Unifikacja tej dziedziny zakończyła się w 1922 roku po włączeniu do państwowej policji, policji Litwy Środkowej. Ze względu na liczne problemy młodego państwa, proces ten był pracochłonny i trudny. W okresie reorganizacji istniały osobne Komendy Policji dla b. Galicji i Dzielnicy Pruskiej. Również struktura organizacyjna policji była inna niż w dawnym Królestwie. Należy wyszczególnić prace ministra spraw wewnętrznych, który w procesie unifikacji włożył wkład w organizację struktury polskiej policji. Unifikacja nie przyniosła jednak całkowitej jednolitości. Ze względu na konstytucję marcową, która przewidywała autonomię województwa śląskiego powołano odrębną dla tego regionu służbę odpowiedzialną za bezpieczeństwo. Policja Województwa Śląskiego nie odbiegała od ogólnopolskiej odpowiedniczki, rozwiązania śląskiej ustawy o policji były wzorowane na podstawie ustawy z lipca 1919 roku.

2. STRUKTURA

1.1. Komendant Główny Policji Państwowej- był mianowany przez Prezydenta RP na wniosek ministra spraw wewnętrznych, któremu jednocześnie podlegał. Był kierownikiem wszystkich funkcjonariuszy policji w kraju i zwierzchnikiem służbowym. Do jego kompetencji można zaliczyć: • wykonanie czynności z zakresu organizacji, administracji, wyszkolenia, uzbrojenia, • wydawanie przepisów, rozkazów, regulaminów służbowych, • nadzór nad wykonywaniem czynności służbowych przez funkcjonariuszy policji. Poniżej lista osób pełniących funkcję Komendanta Głównego Policji w poszczególnych latach:

• W. Henszel (17 lipca 1919 r.- 20 kwietnia 1922 r.),

• Płk W. Hoszowski (20 kwietnia 1922r.- 16 marca 1923 r.),

• Płk M. Beyer jako pełniący obowiązki (17 marca 1923 r.- 30 czerwca 1923 r.),

• M. Borzęcki (1 lipca 1923 r.- 5 listopada 1926 r.),

• Płk J. Jagrym- Maleszewski (5 listopada 1926 r.- 24 stycznia 1935 r.),

• Gen. J. Kordian- Zamorski (24 stycznia 1935 r.- 1939 r.) Komendant wykonywał swoje funkcje za pomocą Komendy Głównej. Struktura samej Komendy Głównej P.P. do 1938 r. przechodziła wiele reorganizacji, aby ostatecznie przyjąć model organizacyjny, który przetrwał do wybuchu II Wojny Światowej. W skład komendy wchodziło pięć wydziałów, inspekcja, samodzielny referat wojskowy oraz sekretariat. Struktura wydziałów przedstawiała się następująco: – Wydział I Organizacyjno-Wyszkoleniowy, w skład którego wchodziły referaty: organizacyjny, wyszkolenia, wychowania fizycznego, ogólny oraz kancelarii. Naczelnikowi wydziału podlegali również dyżurni Komendy Głównej oraz muzeum i biblioteka, – Wydział II Gospodarczy, składający się z referatów: budżetowego, zakupów i zaopatrzenia intendenckiego, zaopatrzenia technicznego oraz gospodarczego, – Wydział III Personalny, dzielący się na referaty: personalny spraw oficerskich, personalny spraw szeregowych i kandydatów kontraktowych, personalny urzędników i woźnych, emerytalny, dyscyplinarny i ogólny, – Wydział IV Centrala Służby Śledczej z referatami: spraw kryminalnych, rozpoznawczym, rejestracyjno–pościgowym, techniki śledczej, policji kobiecej [19], spraw specjalnych, dla spraw psów służbowych i ogólnym; – Wydział V Dowodzenia Ogólnego z trzema referatami: taktycznym, specjalnym i ogólnym. 1.2. Komendy Okręgowe Policji Państwowej Obowiązywały one na terenie danego województwa. Wyjątkiem była Komenda Stołeczna obowiązująca na terenie Warszawy. Rejon ten, w II RP był wydzielonym miastem, czyli nie należał do żadnego województwa. Okręgi policji państwowej miały przypisane numery:

• I- warszawski (obejmował województwo warszawskie z wyłączeniem Warszawy),

• II- łódzki - III- kielecki

• IV- lubelski -V- białostocki -VI- Miasta Stołecznego Warszawy - VII- krakowski

• VIII- lwowski - IX- tarnopolski

• X- stanisławowski - XI- poznański

• XII- pomorski - XIII- wołyński

• XIV- poleski - XV- nowogrodzki

• XVI- wileński

  Komendy Okręgowe pełniły analogiczne funkcje jak Komenda Główna, z zastrzeżeniem, że zasięg ich działania obejmował mniejszy teren. Posiadały struktury organizacyjne z oddziałami administracyjnymi i gospodarczymi. Komendant okręgowy powoływany był przez ministra spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego.
  Do kompetencji Komendanta Głównego należało organizacja bezpieczeństwa publicznego w województwie, nadzór, wyszkolenie, funkcjonariuszy w województwie, wykonywanie zaleceń władz państwowych i samorządowych w województwie. 1.3. Komendy Powiatowe Policji Państwowej Komenda Powiatowa Policji ze względu na trudności finansowe nie była dostępna w każdym powiecie. Dla powiatów w mniejszej gęstości zaludnienia tworzona była jedna komenda powiatowa dla dwóch lub więcej jednostek samorządu terytorialnego. W tzw. powiatach miejskich tworzono komendy miejskie stanowiące odpowiedniki komend powiatowych. Komendant powiatowy podlegał bezpośrednio komendantowi okręgowemu. Zadania komendanta powiatowego były analogiczne jak zadania komendanta okręgowego, tylko na niższym stopniu. 1.4. Komisariaty Policji Państwowej Umieszczone były w większych miastach w powiecie bądź w dzielnicach większych miast. 1.5. Posterunek Policji Państwowej Ulokowane były w mniejszych miastach, gminach bądź większych dworcach kolejowych. Wyróżnić należy jeszcze formację jaką były jednostki rezerwowe państwowej policji. Głównym czynnikiem który spowodował powstanie podanej formacji były wystąpienia robotników w 1923 roku, którym zaradzić mogło wyłącznie wojsko. Były one przeznaczone do tłumienia manifestacji, strajków, które nie zostały opanowane przez policję.

3. LICZEBNOŚĆ, REKRUTACJA, SZKOLENIE

3.1. Liczebność

Pracowników policji państwowej można podzielić na dwie kategorie:

• funkcjonariuszy policji,
• urzędnicy i personel pomocniczy Liczebność funkcjonariuszy i urzędników oraz pomocników pracowniczych w różnych lata przedstawia tabela poniżej: ROK LICZBA FUNKCJONARIUSZY LICZBA URZĘDNIKÓW I POMOCNIKÓW PRACOWNICZYCH 1922 33 tys. osób Brak danych 1923 49 tys. osób Brak danych 1924 44 tys. osób Brak danych 1926 37 tys. osób 1,2 tys. osób 1930 33 tys. osób 1,1 tys. osób 1933 31 tys. osób Tysiąc osób 1938 32 tys. osób Tysiąc osób

Z danych przedstawionych powyżej wynika, że najwięcej funkcjonariuszy policji pracowało w 1923 roku. Był to okres zaraz po zakończeniu unifikacji aparatu policyjnego. Reorganizacja policji spowodowała mniejsze zatrudnienie w tym okresie. Niemniej jednak bardziej radykalny spadek osób zatrudnionych występował w okresie Wielkiego Kryzysu Gospodarczego. Po jego zakończeniu, co datuje się na rok 1935 nastąpił niewielki wzrost liczby zatrudnionych. W 1930 roku jeden funkcjonariusz przypadał na około 800 mieszkańców.

3.2. Rekrutacja

Kryteria naboru do służby zostały określone w Rozporządzeniu Prezydenta z 1928 roku i były następujące:

• posiadanie obywatelstwa polskiego,
• „nieskazitelna przeszłość” przeciwko kandydatowi nie mogło toczyć się postępowanie karne o przestępstwo ścigane z urzędu. Wyróżnić należy, że osoba karana mogła starać się o przyjęcie do policji. Niemniej jednak w tym przypadku niezbędna była zgoda ministra spraw wewnętrznych,
• wiek w granicach od 21 to 35 lat,
• „odpowiednie uzdolnienie fizyczne”- było to oceniane przez komisję rekrutacyjną,
• zdolność do czynności prawnych- czyli osoba nie mogła być ubezwłasnowolniona,
• biegła znajomość języka polskiego,
• ukończenie przynajmniej 4 klas szkoły podstawowej,
• kandydaci na oficerów musieli posiadać ca najmniej wykształcenie średnie (ogólnokształcące) bądź zawodowe bądź nominację oficerską w wojsku polskim, Dodatkowo, obowiązkiem każdego kandydata było odbycie służby wojskowej. Do policji były przyjmowane również kobiety, których obowiązek odbycia służby wojskowej nie obowiązywał.

3.3. Szkolenie

Szkolenia odbywały się w szkołach podoficerskich, które mieściły się w Żyrardowie, Piaskach i Mostach Wielkich. Były one również przeprowadzane w jednostkach rezerwy policji państwowej. Szkoła Oficerska natomiast mieściła się w Warszawie.

4. FUNKCJE, ZADANIA I OBOWIĄZKI

4.1. Funkcje i zadania

Można wyróżnić dwie podstawowe funkcje, które pełniła policja państwowa:

1. Prewencyjna- obejmowała działania mające na celu niedopuszczenie do popełnienia przestępstwa. Zapobiegała naruszeniom prawa.
2. Represyjna- polegała na ujęciu sprawców popełnionego już przestępstwa w celu wyciągnięcia wobec nich negatywnych konsekwencji (np. grzywna, kara pozbawienia wolności). Kolejną ważną funkcją policji jest funkcja procesowa, czyli poszukiwanie, utrwalanie dowodów jak również przeprowadzanie innych czynności ułatwiających proces sądowy. W związku z podziałem funkcji również funkcjonariusze zostali podzieleni w następujący sposób:

• w zakresie wyszkolenia, organizacji, zaopatrzenia, poszczególni funkcjonariusze byli podporządkowani zwierzchnikom policyjnym, zaczynając od swojego bezpośredniego przełożonego, poprzez komendantów powiatowych, następnie komendantów okręgowych i komendanta głównego. W związku z tym, decyzja o tym jak będą wyglądały mundury, terminy szkoleń oraz awansy należały do aparatu policyjnego, którym dowodził komendant główny,
• w zakresie utrzymania porządku oraz bezpieczeństwa jak również czynności wykonawczych władzy państwowej, policjanci byli podporządkowani organom administracji ogólnej, czyli np. wojewodom czy starostom,
• w zakresie wykonywania czynności procesowych (w ramach np. śledztwa) funkcjonariusze policji podlegali właściwym organom procesowym (sąd, prokurator). Policja działała na wzorcach wojskowych. Funkcjonariusze działali w pełnym umundurowaniu. W zakresie swoich zadań mieli prawo do posługiwania się środkami przymusu bezpośredniego i bronią. Do zadań, szczególnie do masowych aktów przeciwko państwu mogło być wykorzystane wojsko. W razie mobilizacji policja państwowa stawała się częścią polskich sił zbrojnych. Wynika to z rozporządzenia o policji państwowej z 1928 roku.

4.2. Obowiązki

Obowiązki funkcjonariuszy policji były następujące:

• poszanowanie prawa,
• wierność wobec Rzeczypospolitej,
• posłuszeństwo wobec przełożonych,
• bezstronność w wykonywaniu obowiązków, sumienność. Obowiązki funkcjonariuszy spisane zostały w podręczniku dla policjantów. Według niego policjant powinien „ uważać się za sługę oraz opiekuna publiczności i traktować wszystkich szanujących prawa obywateli, bez względu na ich stanowisko społeczne i wyznanie, równomiernie i z bezwzględną uprzejmością.”