Temat: Zasada bezstronności państwa (zasada neutralności światopoglądu)

Pojęcie neutralności światopoglądowej państwa czerpie swoje początki od Rewolucji Francuskiej z 1789 roku. Wtedy to w Europie rozdzielono państwo od kościoła, a w Stanach Zjednoczonych, wnosząc poprawkę do Konstytucji z 1791 roku zakazano ustanawiania religii państwowej. W Polsce neutralność światopoglądowa wyrażana jest w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2.04.1997 roku w art. 25 ust. 2 która brzmi " Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych ,światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym". Powołując się na ten artykuł chciałybyśmy wykazać czy istnieje w państwie polskim zasada bezstronności (neutralności i światopoglądu) i jakie są jej przejawy.  Bezstronność oznacza „brak stronniczości, brak uprzedzeń, obiektywizm ” . Jest to również nieprzywiązywanie się do żadnej strony lub żadnej partii.  Neutralność oznacza „ bezstronną postawę wobec cudzych spraw, cudzych sporów ”, bezstronność, obojętność.
Oba te przymiotniki są wyrazami bliskoznacznymi, ale nie synonimami. Zasady neutralności i bezstronności możemy rozważać w dwóch aspektach. Bezstronności państwa od Kościoła i neutralności światopoglądowej w państwie. Państwo neutralne, a zatem odizolowane od konkretnych przekonań religijnych, filozoficznych czy tez światopoglądowych, to państwo szanujące wolność swoich obywateli. Władze naszego kraju mają obowiązek szanować każde wyznanie, jednak nie wolno im propagować żadnego z nich. Co za tym idzie, religia w państwie nie może być sprawą publiczną, sfera duchowa jest sferą osobistą każdego z nas. Jednak przedstawiciele danych religii czy też związków wyznaniowych mają prawo wypowiadania się w sprawach publicznych. Przyczyną powstania takiego modelu państwa była chęć stworzenia stabilizacji pomiędzy państwem, a kościołem. Polityka powinna być elastyczna do tego stopnia, aby każdy obywatel czuł się wolny w swoim kraju nie tylko fizycznie, ale również duchowo. W wyniku istnienia tych idei społeczeństwo ma też prawo do wolności słowa, wyrażania swoich poglądów, ale również i zachowania milczenia w tej sferze. Naukowcy mają możliwość przeprowadzania badań oraz przedstawiania opinii publicznej ich wyników, które jak wiadomo często są sprzeczne z poglądami wywodzącymi się z poszczególnych religii.

W historii Polski były okresy kiedy to neutralność państwa wobec Kościoła zachwiana była przez wojnę lub ingerencję innych państw w funkcjonowaniu kraju. Przykładem jest okres II wojny światowej, gdy okupant niemiecki całkowicie próbował zgładzić naród żydowskiego, zaś judaizm dla Niemców był wiarą którą należy tępić. W okresie komunizmu zakazane było okazywanie swojej wiary w miejscach publicznych. Wprowadzany był „na siłę” ateizm. W czasach współczesnych ustawodawca w Konstytucji ustanowił oddzielenie państwa od Kościoła. Polska jako kraj demokratyczno prawny (art. 2) wyznaje zasady poszanowania i równego traktowania wszystkich wyznań. Każdy obywatel ma prawo do wyznawania swojej wiary lub nie. Preambuła do Konstytucji Rzeczpospolitej Polski zawiera odniesienie do podstawowych wartości, zakorzenionych w „ chrześcijańskim dziedzictwie Narodu”. Ustawodawca Polski stwierdził, że porządek prawny państwa polskiego ma korzenie w chrześcijańskim systemie wartości. W państwie demokratycznym wyróżniamy różne grupy społeczne o różnych wartościach etycznych. Niektóre z nich przejawiają własne ideologie inne wartości chrześcijańskie np. legalizacje związków gejowskich, aborcji lub eutanazji. Również w art. 53 Konstytucji występują zasady relacji między państwem a Kościołem gwarantujące wolność sumienia i religii w życiu prywatnym i publicznym. Dotyczy to każdego człowieka, rodziców którzy decydują o wychowaniu moralnym i religijnym swoich dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wszystkie Kościoły i Związki wyznaniowe w Polsce są równouprawnione (art. 25 ust. 1). Państwo nie może nadać wyższości jednego z Kościołów nad innymi nawet gdy posiadają ten sam atrybut, Wpisanie do Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej tej zasady wyklucza więc możliwość nadania państwu charakteru wyznaniowego, czyli państwa w którym zasady religii przekłada się na struktury państwowe. Dopełnieniem zasady poszanowania autonomii i niezależności Kościoła i państwa jest zasada współdziałania (art. 25 ust.3) która brzmi następująco „Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.” . Takie współdziałanie jest konieczne ponieważ obydwa te organy działają na tej samej przestrzeni publicznej. Ci sami ludzie są obywatelami państwa i członkami kościoła, wyznawcami określonych religii. Kościół w swoich zadaniach ma głoszenie praw człowieka, wychowywanie w duchu praw innych ludzi, prowadzenie działalności charytatywnej i szkolnictwa, państwo zaś ma za zdanie umożliwiać Kościołowi pełnienia misji duszpasterskiej względem ludzi, gdzie się znajdują (art. 53 ust. 2) „Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.” . Dotyczy to nauczania w szkołach publicznych, duszpasterstwa w wojsku, szpitalach i innych zakładach publicznych. Nie jest możliwe całkowite oddzielenie państwa od Kościoła. Konstytucja przewiduje współpracę w ważnych dla społeczeństwa sprawach takich jak walka z bezrobociem, opieka nad bezdomnymi, prowadzenie walki z nałogami itp. Bezstronność państwa i Kościoła reguluje ustawa międzynarodowa zawarta między Rzeczpospolitą Polską, a Stolicą Apostolską w 1993 roku zwana konkordatem. Nie jest to umowa zawarta miedzy państwem, a Kościołem lecz między dwoma państwami. Bierze się to stąd, że Stolica Apostolska jest podmiotem prawa międzynarodowego. Stosunki między Kościołami oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami. Obywatel nie zależnie od wyznania jest traktowany w jednakowy sposób.
Drugą zasadę którą chcemy przestawić jest neutralność światopoglądowa państwa. Charakteryzuje się ona w bezstronności w sprawach przekonań religijnych. Państwo nie popiera ani nie preferuje żadnych orientacji filozoficznych i światopoglądowych. Na początku zastanówmy się co oznacza słowo „neutralny”. Słowo „neutralny” sugeruje brak zaangażowania w jakiekolwiek działania. Zaś słowo „światopogląd” definiuje się jako zbór przekonań o świecie. Powstaje zatem pytanie co może oznaczać „neutralność światopoglądowa”?. Nie można być obojętnym i nie mieć swojego zdania na dany temat, pogląd. W Polsce neutralność światopoglądowa przejawia się w różnych obliczach, głównie w istnieniu Kościoła w życiu społecznym kraju. W historii Polski neutralność światopoglądowa często opierała się na przymusie narzucanym przez ówczesne władze. Tak było w przypadku ateizacji w okresie komunizmu. Nastąpił bardzo wyraźny odgórny rozłam państwo – Kościół wprowadzono wyraźny zakaz okazywania swojej wiary przez urzędników państwowych. Mimo że państwo wobec prawa Konstytucyjnego powinno traktować wszystkie związki wyznaniowe równo to wyznanie katolickie ma duży wpływ na neutralność światopoglądową społeczeństwa. Przykładami obecności w życiu społecznym i politycznym kraju wyznania katolickiego są: • Udostępnienie mediów (radio, tv, prasa) • Spotkania władz publicznych (które nie powinny brać udziału i być neutralne ) w świętach Bożego Narodzenia, Wielkanocy, organizacja w instytucjach publicznych innych spotkań o podłożu religijnym. • Ustanawianie dni wolnych od pracy w święta chrześcijańskie (Boże Ciało, Święto Zmarłych) • Obcowanie w instytucjach publicznych z symbolami chrześcijańskimi (krzyże, nadawanie nazw ulic zaczynającymi się od świętych) • Obecność duchownych na różnych uroczystościach państwowych i lokalnych (otwieranie dróg, otwieranie mostów, święcenie nowo powstałych obiektów) • Dotacje państwowe dla Kościoła Dlatego widząc tak duży udział religijnym w życiu kraju nie możemy jednoznacznie stwierdzić, że władza jest neutralna światopoglądowo. Preferuje jeden odłam wyznaniowy. Wszystkie te przykłady wprowadzają niewłaściwe relacje w stosunkach pomiędzy podmiotami władzy publicznej i kościelnej, mogą wywoływać uczucia niepokoju wśród obywateli innych wyznań i bezwyznaniowców, a przede wszystkim stanowią naruszenia konstytucyjnej zasady bezstronności władz publicznych. Każdy człowiek powinien sam sobie odpowiedzieć na pytanie czy być neutralnym światopoglądowo i nie angażować się i uczestniczyć w życiu społecznym i religijnym. Człowiek jako jednostka społeczna nie może osiągnąć neutralności światopoglądowej. Zawsze musi się opowiedzieć ( zgodzić się lub nie) z jakąś kwestią czy to będzie kwestia związana z religią, moralnością, polityką, itp. Przykładem takiego wyboru jest opowiedzenie się za legalizacją związków homoseksualnych, zabiegami in vitro, adopcją dzieci przez pary homoseksualne. Każdy człowiek powinien działać zgodnie z własnymi przekonaniami i własnym sumieniem, popierać to co jest w jego ocenie słuszne, podejmować decyzje samodzielnie (neutralnie), bez nacisku „ osób trzecich”. Takie przekonania powinny dotyczyć również władzy publicznej. Powinna być ona przykładem „neutralności” w życiu publicznym. Jako przedstawiciele społeczeństwa powinni odcinać się w jak największym stopniu od uczestnictwa w życiu religijnym państwa. Zaangażowanie przedstawicieli władzy w życie religijne może doprowadzić do powstania państwa wyznaniowego co nie jest zgodne z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej. Dlatego każdy obywatel powinien „dążyć” do neutralności światopoglądowej. Z racji że katolicy stanowią prawie 90% społeczności polskiej istnieje zagrożenie zachwiania bezstronności wobec Kościoła. Często występuje brak tolerancji wobec innych mniejszych związków wyznaniowych, które mieszkają na terenie naszego kraju. Przykładem jest: • brak tolerancji wobec społeczności romskiej, • zakaz ubojów rytualnych podczas świąt muzułmańskich. Powoduje to wiele konfliktów na tle religijnym i wyznaniowym. Cierpi na tym opinia kraju jako państwa tolerancyjnego wobec innym wyznań. Polska po wejściu do Unii Europejskiej stała się miejscem pobytu wielu uchodźców z innych krajów którzy posiadają własną kulturę i religię. Wobec nich powinna być zastosowana zasada neutralności. Polska jako kraj o silnych i stabilnych prawach konstytucyjnych dotyczących bezstronności i neutralności światopoglądowej powinna być przykładem dla innych państw europejskich. Neutralność światopoglądowa nie może być zastosowana w życiu społecznym, jest to nie możliwe ze względu na uczestnictwo każdego obywatela w mniejszym lub większym stopniu w życiu państwa. Od nas i od naszego światopoglądu zależy czy i jakie podejmiemy decyzje. Nie powinniśmy manipulować decyzjami innych jednostek społecznych. Powinno być to sprzeczne z naszym światopoglądem. Neutralność światopoglądowa w okresach dziejowych określona była w różny sposób. W okresie współczesnym istniał światopogląd narzucany przez władzę (komunizm) obywatel musiał swój światopogląd pod stosować pod idee głównej partii jaką była partia komunistyczna (brak neutralności światopoglądowej w społeczeństwie). W okresie współczesnym możemy mieć jako obywatele swój indywidualny światopogląd. Każdy z nas w indywidulany sposób może interpretować bezstronność państwa wobec kościoła. Jednak biorąc pod uwagę to, że liczba katolików jest większością wyznaniową w Polsce, to i nakłady pieniężne na działalność wyznania katolickiego są wyższe niż na inne wyznania ( budowa świątyń, pomników katolickich, renowacje cmentarzy). W założeniu Konkordatu jest rozdzielnie spraw państwowych od kościelnych. To jest obowiązek prowadzenia nauki religii w placówkach szkolnych i przedszkolnych, które są finansowane przez te jednostki. Nie ma jednak obowiązku prowadzenia religii innych wyznań co zakłóca równowagę bezstronności państwa. Dlaczego na przykład żadna szkoła nie dopuszcza ateisty do możliwości przedstawiania swoich poglądów? W tym przypadku prawo w Polsce przeczy same sobie, gdyż odrzucono nakaz ochrony uczuć osobistych ludzi, którzy nie wyznają żadnych religii. Wynika z tego, że nikt nie może obrażać naszych poglądów czy tradycji religijnych, lecz dozwolone jest, aby krytykować ich brak. Najnowszym przykładem zachwiania proporcjonalności wyznaniowej państwa wobec religii jest wyrok sądu w sprawie krzyża w sejmie na wniosek „Twojego Ruchu” . Wyrok sądu brzmi następująco: „ Wyrok w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej Sądu Apelacyjnego w Warszawie oddziału apelacyjnego. Krzyż łaciński jest przede wszystkim symbolem religijnym jednak w Polsce nie można pomijać znaczenia tego symbolu również jako symbolu kultury i tożsamości państwowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego osoba o przeciętnej wrażliwości poddanej oddziaływaniu tego symbolu religijnego w pasywny sposób nie wywodzi z kontaktu wzrokowego z tym symbolem tak negatywnych odczuć w stopniu, którym ograniczałby jej wolność sumienia i wyznania czyli swobodę światopoglądową. Dlatego Sąd Apelacyjny uznał, że pozycja krzyża w sejmie nie narusza dóbr osobistych powodów. […] Przedmiotem rozstrzygnięcia sądu nie było rozstrzyganie politycznego czy światopoglądowego sporu dotyczącego zagadnień legalności umieszczania krzyża w sejmie”

Na podstawie powyższego tekstu możemy odpowiedzieć na postawioną tezę: czy istnieje w państwie polskim zasada bezstronności (neutralności i światopoglądu) i jakie są jej przejawy, możemy stwierdzić że w dzisiejszych czasach podstawowe założenie art. 25 ust.2 Konstytucji Rzeczypospolitej jest przestrzegany nie w pełnym wymiarze. Nie można wymagać od państwa bezstronności absolutnej. Religia traktowana jest jako istotny element świadomości społecznej, a najstarsze i największe związki wyznaniowe są uznawane za trwałych uczestników życia publicznego. Uczestnictwo to przejawia się na różnych płaszczyznach:  Polityka,  Edukacja,  Służba zdrowia,  Polityka prorodzinna W dużej mierze od nas obywateli zależy w jakim zakresie będziemy pozwalać Kościołowi i religii ingerować w sprawach państwa. Wybierając przedstawicieli do władz publicznych należy kierować się tym jakie oni mają zapatrywania w kwestii religii, i czy w czasie pełnienia swoich obowiązków będą w mniejszym lub większym stopniu współpracować z Kościołem. Należy jednak wystrzegać się ludzi którzy dążąc do władzy nadmiernie wykorzystuje swoją religijność. Dotyczy to zarówno pojedynczych przedstawicieli jak i całych partii. Zupełna bezstronność państwa od Kościoła nie jest możliwa, bo większość obywateli wyznaje jakąś wiarę, niezależnie czy są to politycy, urzędnicy państwowi czy zwykły obywatel. Każdy światopogląd powinien opierać się na wiarygodności, powadze i spójności, a spory różnych światopoglądów powinny opierać się na społeczno historycznej weryfikacji. Odnośnie kwestii światopoglądowej, państwo nie powinno być neutralne zwłaszcza w sferze prawodawczej, nie ingerować zaś w konkretne doktryny religijne czy filozoficzne, lecz powinno zwracać uwagę na charakter społeczny. Jak trafnie wskazał w 1989 roku Włoski Trybunał Konstytucyjny zasada laickości „Nie zakłada obojętności państwa wobec wyznań, ale nakazuje mu stworzenie gwarancji wolności religijnej w systemie pluralizmu wyznaniowego i kulturowego” . Wymagane jest zachowanie bezstronności światopoglądowej przez władze publiczne!