Skutki niewykonania lub nienależytego wykonania umowy

Jeśli strony zawierają umowę, to jedna z nich, będąca wierzycielem ma prawo oczekiwać, że druga z nich - dłużnik, zachowa się zgodnie z treścią zobowiązania – treścią Umowy. Jeśli to nastąpi, zobowiązanie uznaje się za wykonane i jako takie wygasa. Może się jednak zdarzyć, że zobowiązanie zostanie wykonane nieprawidłowo albo w ogóle nie zostanie wykonane. Najczęstszą konsekwencją takich działań jest powstanie szkody. W jaki sposób zabezpieczyć się przed jej powstaniem, albo przynajmniej zniwelować jej negatywne skutki?

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, dłużnik jest obowiązany do naprawienia szkody powstałej wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wykonanie bądź nienależyte wykonanie zobowiązania nastąpiło wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Przez szkodę należy rozumieć uszczerbek w obecnym i przyszłym majątku, jakiego poszkodowany doznaje wbrew swojej woli. Szkodę stanowi więc różnica między dwoma stanami majątkowymi: tym po wyrządzeniu szkody, i tym, który by istniał, gdyby szkody nie wyrządzono.

Szkoda majątkowa obejmuje dwa elementy: 1.strata – efektywny uszczerbek pomniejszający majątek poszkodowanego. 2.utracony zysk, czyli korzyści, jakie poszkodowany byłby osiągną, gdyby mu szkody nie wyrządzono.

W przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania wierzycielowi przysługują dwa uprawnienia. Może żądać wykonania świadczenia lub naprawienia szkody. Naprawienie szkody najczęściej następuje poprzez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, tzw. odszkodowania. Oczywiście w określonych przypadkach, zgodnie z łączącą strony umową, wierzycielowi mogą przysługiwać też inne uprawnienia. Może na przykład odstąpić od umowy, żądać usunięcia wad czy powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia.

Przesłanki odpowiedzialności dłużnika

Istotną okolicznością jest fakt, że odpowiedzialność przedsiębiorcy będącego dłużnikiem może mieć miejsce tylko wtedy, gdy zostaną spełnione określone przesłanki. Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania musi być następstwem okoliczności, za które przedsiębiorca będący dłużnikiem ponosi odpowiedzialność, musi powstać szkoda, i wreszcie - musi zachodzić związek przyczynowy pomiędzy faktem niewykonania czy nienależytego wykonania zobowiązania a szkodą. W takim przypadku strony, jeśli nie dojdą do porozumienia, a chcą wyegzekwować swoje prawa, muszą udać się do sądu, celem dochodzenia swoich praw.

Niewykonanie a nienależyte wykonanie zobowiązania

Niewykonanie zobowiązania ma miejsce wtedy, gdy świadczenie w ogóle nie zostaje spełnione. Natomiast wtedy, gdy świadczenie zostało spełnione, ale interes wierzyciela nie został zaspokojony w sposób odpowiadający treści umowy, mamy do czynienia z nienależytym wykonaniem. Strony coraz częściej świadome są praw, jakie im przysługują. Dlatego też częściej treści umów pomiędzy stronami w pełni zabezpieczają ich interesy na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez którąkolwiek ze stron.

Kara umowna, jako forma zabezpieczenia

Najczęściej spotykaną formą zabezpieczenia interesów stron na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jest kara umowna. Jest to nie tylko prosty, ale i bezpieczny sposób zmuszenia naszego kontrahenta do wykonania zobowiązania, które na siebie przyjął. Taki zapis umowny często bardzo skutecznie dyscyplinuje dłużnika. Wiadomo przecież, że w przypadku zamieszczenia w umowie klauzuli zobowiązującej do zapłaty określonej kwoty na wypadek niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania, dłużnik będzie wolał zrealizować treść umowy niż płacić często bardzo wysokie kwoty. Strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniężnej (tzw. kary umownej). Istota takiego dodatkowego zastrzeżenia umownego sprowadza się do uzgodnienia przez strony, że w razie niewywiązania się z zobowiązań umownych dłużnik zapłaci wierzycielowi z góry ustaloną kwotę pieniędzy.

Funkcje kary umownej

Kara umowna jest konstrukcją prawną spełniającą kilka funkcji. Przede wszystkim stanowi ona dla wierzyciela surogat odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Ponadto, zastrzeżenie kary umownej ułatwia wierzycielowi dochodzenie zapłaty odszkodowania na drodze sądowej, albowiem zostaje on zwolniony ze skomplikowanego obowiązku wykazywania wysokości poniesionej szkody, a nawet faktu jej powstania. Ze względu na ewentualne sankcje finansowe grożące dłużnikowi, karze umownej należy również przypisać funkcję środka mobilizującego dłużnika do prawidłowego wykonania zobowiązania. Wreszcie, kara umowna zmierza niekiedy do ukarania dłużnika za niezgodne z treścią zobowiązania jego działanie lub zaniechanie.

Kara umowna, jako sposób uregulowania naprawienia szkody ma wiele zalet. Pozwala nie tylko na ominięcie żmudnej i czasochłonnej procedury dochodzenia przed sądem wysokości szkody, ale również uświadamia stronom - jeszcze przed przystąpieniem do realizacji umowy - jakie będą konsekwencje jej niewykonania lub nienależytego wykonania. Z faktu ustanowienia kary umownej więcej korzyści czerpie wierzyciel, jednak i interesy dłużnika są tu zabezpieczone głównie poprzez górne ograniczenie roszczeń wierzyciela (nie może on żądać więcej, niż wynosi zastrzeżona kara umowna).

Wysokość kary umownej

Zastrzeżenie kary umownej w określonej wysokości nie oznacza, że kara w tej wysokości faktycznie będzie przysługiwać wierzycielowi. Kodeks cywilny przewiduje bowiem instytucję sądowego miarkowania (obniżenia) kary umownej w celu zapewnienia dłużnikowi ochrony przed nadmiernie dotkliwymi skutkami tej sankcji kontraktowej. Odpowiednie zmniejszenie kary umownej jest możliwe wyłącznie na wniosek dłużnika, w przypadku gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.

Całokształt regulacji normujących karę umowną w prawie cywilnym sprawia, że jest ona najpopularniejszym i powszechnie stosowanym środkiem zabezpieczenia roszczeń umownych w odniesieniu do szerokiego wachlarza zobowiązań umownych. Jednakże, aby zastrzeżenie zapłaty określonej kwoty pieniężnej należycie zabezpieczało interesy wierzyciela, należy je umiejętnie konstruować. Trzeba się zastanowić, jakie naruszenia mają być w ten sposób sankcjonowane, jak je opisać, a także ustalić rozsądną wysokość kar. Nie ulega bowiem wątpliwości, że należycie opisany mechanizm kar umownych ułatwia kontrolę i rozliczenie wykonania umowy.