Wśród różnych sposobów monitorowania zagrożeń można wymienić cztery podstawowe sfery działania:

1. Pozyskiwanie informacji o zagrożeniu w wyniku prowadzenia kontroli przestrzegania przepisów (wymogów) bezpieczeństwa. W ramach tej grupy mieszczą się działania kontrolno rozpoznawcze prowadzone przez różne organy i instytucje kontrolne,np.w zakresie: -przepisów przeciwpożarowych (PSP), -przepisów o ochronie środowiska (Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska), -przepisów budowlanych (Urząd Nadzoru Budowlanego), -przepisów BHP (Państwowa Inspekcja Pracy).

2. Ewidencję zaistniałych zdarzeń: Komplementarność danych powinna przynieść efekt w postaci zmniejszenia liczby i wielkości zdarzeń, a tym samym obniżenie strat ludzkich i materialnych a więc: -proces rozpoznawania i monitorowania zagrożeń musi być zintegrowany z pozostałymi ogniwami systemu przeciwdziałania zagrożeniom, -poszczególne segmenty wspomnianego systemu oddziałują na siebie wzajemnie, a brak lub złe funkcjonowanie któregokolwiek z nich stanowi poważne zagrożenie dla efektywności podejmowanych przedsięwzięć mających na celu podniesienie poziomu bezpieczeństwa, -system przeciwdziałania zagrożeniom będzie działał poprawnie, jeśli podejmowane w jego ramach czynności będą miały charakter ciągły.

3. Tworzenie systemów wczesnej detekcji zagrożeń. W ramach systemów wczesnej detekcji zagrożeń wyróżniamy: -monitoring meteorologiczny, -hydrologiczny, -radiacyjny, -chemiczny, -pożarowy i inne.

4. Pozyskiwanie informacji w drodze pomiarów parametrów zagrożenia (na potrzeby organizacji akcji ratowniczej oraz do celów dokumentacyjnych). Nnajczęściej wykorzystywany jest przenośny sprzęt służb ratowniczych (np. PSP, stacji ratownictwa chemicznego, służb ochrony radiologicznej i innych).

Informacje zgromadzone w procesie monitoringu są wykorzystywane w prognozowaniu niebezpiecznych zdarzeń losowych, które mogą wystąpić na danym terenie. W tej dziedzinie można wyróżnić dwa zasadnicze etapy działania:

1. prognozy dokonywane na użytek planowania ochrony ludności,
2. prognozy dokonywane na potrzeby trwającej akcji ratowniczej.

Dysponując danymi o zaistniałych w przeszłości zdarzeniach oraz o potencjalnych zagrożeniach na danym terenie, powinno się przeprowadzać analizy i sporządzać prognozy obejmujące m.in.: -oszacowanie prawdopodobieństwa powstania danego zdarzenia, -określenie spodziewanych jego rozmiarów i skutków, -sprawdzenie możliwości i zasadności redukcji poziomu zagrożenia.

Jedną z ważniejszych funkcji współczesnego państwa jest zapewnienie obywatelom warunków ochrony przed potencjalnymi i realnymi niebezpieczeństwami związanymi z występowaniem klęsk żywiołowych, terroryzmu (bioterroryzmu) i innych podobnych zdarzeń, powodowanych postępem cywilizacyjnym lub działalnością człowieka, a także wynikających z działań zbrojnych. Prawo do ochrony przed wszelkimi zagrożeniami wynika z ukształtowanych przez cywilizację i przyjętych za powszechnie obowiązujące norm zwyczajowych i prawnych, których podstawowym celem jest umożliwienie człowiekowi realizacji jego najważniejszego prawa naturalnego – prawa do życia, a społeczeństwom i narodom – prawa do przetrwania. Tworzone są więc i doskonalone lokalne, krajowe i międzynarodowe systemy ochrony ludności przed możliwymi zagrożeniami czasu pokoju i wojny. Ich zadania związane są przede wszystkim z przeciwdziałaniem niebezpiecznym zdarzeniom: wczesnym ich wykrywaniem, przedsięwzięciami zapobiegawczo – ochronnymi, ostrzeganiem, alarmowaniem, izolowaniem rejonów zagrożonych, organizowaniem ewakuacji, podejmowaniem działań ratowniczych, udzielaniem poszkodowanym koniecznej pomocy medycznej oraz usuwaniem destrukcyjnych zdarzeń. 
Terroryzm, klęski żywiołowe, pożary, skażenia radioaktywne i chemiczne, katastrofy, nagłe zachorowania, różne wypadki na drogach i przy pracy – te wszystkie zagrożenia nie są nam obce nawet w warunkach pokojowych.
Kto, lub co, może poprawić bezpieczeństwo naszego życia codziennego?.

Niewątpliwie my sami – przestrzegając właściwych zasad i norm współżycia międzyludzkiego i bezpieczeństwa. Mogą je poprawić konkretne działania profilaktyczno – zapobiegawcze. Nie mamy jednak wpływu na niebezpieczeństwa od człowieka niezależne (np. klęski żywiołowe). Tu na pewno konieczne są, właściwie przygotowane, powołane służby ratownicze. Jednakże, by te mogły efektywnie działać, konieczna jest świadomość społeczeństwa co do sposobu zachowania się w danej niebezpiecznej sytuacji. Świadomość ta jest potrzebna, by w odpowiednim czasie podjąć właściwe decyzje mogące wpływać na minimalizację oddziaływania niebezpiecznego zdarzenia. Może to z kolei skutkować ocaleniem życia (zdrowia) własnego, swoich bliskich i innych osób znajdujących się w zasięgu oddziaływania niebezpieczeństwa, a także ułatwieniem zadania służbom ratowniczym. Pozornie konstruktywne działania w wielu dziedzinach gospodarki w kraju i na świecie, mające służyć człowiekowi, stają się bardzo często destruktywnym efektem dla wszelkiego życia. Należy o tym wiedzieć; zauważać i wskazywać wprost źródła potencjalnych zagrożeń, protestować ich funkcjonowaniu i opowiadać się za ich likwidacją. Obok takich działań pamiętajmy jednak o nabywaniu umiejętności niesienia pomocy innym, stańmy po stronie środowiska naturalnego, w którym sami żyjemy i żyć będą potomni. Ochrona ludności polega na realizacji przedsięwzięć mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa ludziom, mieniu i środowisku – w razie wystąpienia zagrożeń spowodowanych zarówno działaniem sił przyrody (klęski żywiołowe) i rozwojem cywilizacyjnym (awarie, katastrofy), jak również działaniami wojennymi i terrorystycznymi. Umownie ochrona ludności obejmuje cztery etapy działań:

• zapobieganie, czyli przedsięwzięcia minimalizujące straty, a w tym: prace legislacyjne, planowanie, tworzenie zapasów, budowa struktur organizacyjnych, realizacja budowli i systemów zabezpieczających (ukrycia, schrony, wały przeciwpowodziowe, kontrola graniczna i przewozowa itp.).

• osiąganie gotowości, a w tym: prowadzenie badań, doskonalenie służb ratowniczych, ich wyposażenie, edukacja społeczeństwa, szkolenie i ćwiczenia, opracowywanie procedur działania.

• reagowanie na zagrożenia, a w tym: organizowanie ośrodków kierowania i koordynacji, poszukiwanie i udzielanie pomocy poszkodowanym, likwidacja ognisk zagrożeń, mobilizowanie służb ratowniczych i ochotników, informowanie władz, środków masowego przekazu i społeczeństwa.

• odbudowa, czyli przywracanie stanu normalnego, a w tym: szacowanie strat, informowanie o prawach i obowiązkach, sprawne administrowanie, aktywizacja odbudowy zniszczeń i uszkodzeń, analizowanie potrzeb i realizacja zobowiązań, zapewnienie pomocy społecznej, precyzowanie wniosków.

  Do zadań ochrony ludności należy między innymi określenie zagrożeń, przeciwdziałanie ich powstawaniu oraz zapewnienie ochrony ludności w okresie zagrożeń, w tym w czasie wojny, a także organizacja i zapewnienie funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego. Terenowymi organami ochrony ludności są wojewodowie, starostowie, wójtowie lub burmistrzowie (prezydenci miast). Do zakresu działania terenowych organów ochrony ludności należy między innymi: w gminie: lokalizacja źródeł zagrożeń, ich likwidacja i usuwanie skutków, monitorowanie i alarmowanie ludności, koordynowanie działań ratowniczych oraz kierowanie siłami ratowniczymi i ewakuacją ludności przy pomocy gminnego zespołu reagowania, mobilizacyjne przygotowanie do rozwinięcia służb dla realizacji zadań ochrony ludności cywilnej w okresie wojny, organizacja szkolenia ludności w dziedzinie powszechnej samoobrony.