Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego - organ wywiadu wojskowego działający w ramach struktur Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Sił Zbrojnych RP (Polska Ludowa), istniejący w Polsce od 1945 do 1951 roku. Następnie przemianowany na Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Także od 17 lipca 1947 roku do 5 czerwca 1950 roku, Oddział II Sztabu Generalnego połączono z Wydziałem II Samodzielnym MBP, co utworzyło Departament VII Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, zajmujący się wywiadem. Od 17 lipca 1947 roku do 5 czerwca 1950 roku, Oddział II Sztabu Generalnego WP połączono z Departamentem VII Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Powołanie w pełni wyspecjalizowanej instytucji wywiadu wojskowego nastąpiło 18 lipca 1945 roku. W ramach struktur Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (SGWP) powstał oddział II (wywiadowczy). Powołany on został rozkazem organizacyjnym Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego numer 00177 z 18 lipca 1945 roku. Najważniejszym zadaniem wywiadu wojskowego było m.in. zbieranie oraz analizy wszelkich informacji dotyczących potencjału militarnego, gospodarczego i technicznego głównych państw zachodnich, czyli m.in. takich jak Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Francja i Niemcy Zachodnie. Podstawowymi strukturami były: Pion Operacyjny, odpowiedzialny za zbieranie danych, oraz pion informacyjny, dokonujący analizy otrzymanych materiałów w celu opracowania raportów sytuacyjnych i specjalistycznych przewodników. Oddziałowi II podlegała także praca polskich ataszatów wojskowych za granicą. Do połowy 1949 roku utworzono dziesięć ataszatów wojskowych i zorganizowano podstawy sieci agenturalnej w Niemczech Zachodnich, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech oraz na Bliskim Wschodzie. Większe trudności napotykano jedynie w Stanach Zjednoczonych, Belgii i Szwecji. 15 listopada 1951 roku rozkazem organizacyjnym numer 0088 Ministra Obrony Narodowej, marszałka Polski Konstantego Rokossowskiego, Oddział II przekształcono w Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a podstawowe wydziały przeniesiono do rangi oddziałów. Zarząd II Sztabu Generalnego WP - instytucja wywiadu wojskowego działająca w ramach struktury Sztabu Generalnego WP tzw. Ludowego Wojska Polskiego istniejący w tzw. Polsce Ludowej w latach 1951-1990. W 1990 roku połączony z Wojskową Służbą Wewnętrzną utworzył Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu, który w 1991 roku został zastąpiony przez Wojskowe Służby Informacyjne. Od 1959 do 1961 roku przy Zarządzie II działała Jednostka Wojskowa 2000. Powstała na podstawie rozkazu organizacyjnego ówczesnego ministra Obrony Narodowej (marszałka Konstantego Rokossowskiego) nr 0047 z 2 czerwca 1952 roku. Jej zadaniem było przygotowanie pracowników służby dyplomatycznej i wojska do zadań w przyszłej misji obserwacyjnej w Korei, później w Wietnamie. Do 1959 roku podlegała organizacyjnie Zarządowi I (Operacyjnemu) Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. W związku ze zmianą ustroju politycznego w Polsce pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych, w polskich służbach specjalnych, cywilnych i wojskowych zaszły generalne zmiany. 27 sierpnia 1990 roku Zarząd II Sztabu Generalnego WP został zamieniony na Zarząd II wywiadu i kontrwywiadu, następnie 22 sierpnia 1991 r. powstał wywiad i kontrwywiad wojskowy w postaci Wojskowych Służb Informacyjnych. Pierwszym szefem WSI, został gen. Stanisław Żak. Agenturalny Wywiad Operacyjny, AWO – tajna komórka wywiadowcza powstała w latach 60. XX wieku w strukturach Zarządu II Sztabu Generalnego LWP, czyli wywiadu wojskowego PRL. Głównymi zadaniami AWO miało być werbowanie i szkolenie wywiadowców oraz rezydentów wywiadu. W czasie pokoju AWO zbierał informacje o siłach zbrojnych przeciwnika w potencjalnym konflikcie, o dowódcach wojskowych oraz związkach operacyjnych i taktycznych państw NATO a także wojskowych ośrodkach naukowo-badawczych, zakładach przemysłowych itp. Prowadził także pracę werbunkową, dzięki której w krajach zachodnich miała zostać utworzona sieć agenturalna. Podczas wojny AWO miał zająć się agenturalną pracą na tyłach przeciwnika. Mieli też zostać przeszkoleni rezydenci, którzy na wypadek wojny mieli zostać przerzuceni na tyły wroga i tam nadzorować siatkę agentów. Pod koniec lat 70. i początku 80. XX wieku Agenturalny Wywiad Operacyjny podlegał zastępcy szefa Zarządu II ds. Operacyjnych jako Oddział XIII. Główny Zarząd Informacji – Wojska Polskiego/ Ministerstwa Obrony Narodowej/ Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego – organ kontrwywiadu wojskowego działający w Polsce w latach 1944 – 1957, odpowiedzialny obok Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za masowe represje wśród żołnierzy Wojska Polskiego, Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych oraz ludności cywilnej. Następnie (1957) przekształcony w Wojskową Służbę Wewnętrzną Ministerstwa Obrony Narodowej. Powstanie organów Informacji WP nie wiązało się z żadnymi podstawami ustawowymi. Jej struktury i zakres kompetencji były regulowane dyrektywami naczelnego dowódcy Wojska Polskiego i nie wchodziło w skład struktur sztabowych WP. We wrześniu 1944 powołano Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa WP. 30 listopada 1944 r. rozkazem nr 95 naczelnego dowódcy Ludowego Wojska Polskiego na bazie Zarządu Informacji NDWP utworzono Główny Zarząd Informacji Ludowego Wojska Polskiego. Od 30 listopada 1950 r. nazwa uległa zmianie na Główny Zarząd Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej. Wraz z podporządkowaniem się organów Informacji MON i Wojsk Wewnętrznych Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Do głównych zadań GZI należały m.in.

1. Walka ze szpiegostwem, dywersją terrorystyczną i inną destrukcyjną działalnością zagranicznych wywiadów w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego.
2. Walka z członkami antypaństwowych partii, którzy przedostają się do jednostek i urzędów Wojska Polskiego, by prowadzić destrukcyjną działalność przeciw Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego.
3. Organizacja niezbędnych agenturalno-operacyjnych i innych przedsięwzięć, w celu stworzenia na froncie warunków wykluczających możliwość bezkarnego przejścia agentury przeciwnika przez linię frontu, stworzenia linii frontu nie do przebycia dla szpiegowskich i innych przestępczych elementów.
4. Walka ze zdradą stanu w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW) – organ kontrwywiadu wojskowego utworzony w 10 stycznia 1957 roku, w miejsce zlikwidowanego Głównego Zarządu Informacji, podległy Ministerstwu Obrony Narodowej. Zadaniem WSW było m.in. zwalczanie działalności szpiegowskiej skierowanej przeciwko Wojsku Polskiemu i armiom sojuszniczym, dywersji politycznej, terroru, sabotażu, zapobieganie tworzenia nielegalnych związków wewnątrz Sił Zbrojnych PRL. WSW przejęła także od komend garnizonów utrzymywanie porządku i dyscypliny, a także ściganie przestępstw popełnionych przez personel Sił Zbrojnych. Podległy Szefowi aparat centralny otrzymał nazwę Szefostwa. Przez pierwszą dekadę istnienia Wojskowa Służba Wewnętrzna dzieliła się na dwa podstawowe piony: operacyjny i porządkowo-dochodzeniowy, nadzorowane przez dwóch zastępców szefa WSW. Pion operacyjny (kontrwywiadowczy) był pionem wiodącym. W sierpniu 1961 roku, zarządzeniem Nr 790/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 23 sierpnia 1961 roku, utworzono dodatkowe stanowisko zastępcy szefa WSW do spraw politycznych. Organy kontrwywiadu i wywiadu wojskowego Polski Ludowej zostały formalnie zlikwidowane w RP na początku lat 90 XX wieku. W 1990 roku WSW zostało złączone z Zarządem II Sztabu Generalnego WP, i powstał Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu, który rok później został rozwiązany i powstały Wojskowe Służby Informacyjne - WSI. Zmiany te miały głównie organizacyjny charakter i nie doprowadziły do głębszej merytorycznej i kadrowej reformy tej służby. Natomiast funkcje policyjne przejęła Żandarmeria Wojskowa z Komendą Główną w Warszawie, powołana zarządzeniem Ministra Obrony Narodowej w 1990 roku. Obecnie Żandarmeria Wojskowa realizuje część zadań dawnego WSW, a mianowicie w zakresie: profilaktyki i zapobiegania przestępczości oraz zjawiskom patologicznym w Siłach Zbrojnych RP, działalności dochodzeniowo-śledczej i działalności prewencyjnej.

Służba Bezpieczeństwa PRL Służba Bezpieczeństwa (SB) Aparat powołany do zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego w PRL. Utworzona ustawą sejmu z 13 listopada 1956 r. SB powstała na wskutek likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Uchwała sejmowa likwidowała Komitet do Spraw Bezpieczeństwa, któremu podlegało UB, i przekazywała SB Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. SB działała w ramach wojewódzkich, rejonowych, miejskich i dzielnicowych urzędów bezpieczeństwa. Rozwiązana w 1990. SB powołano m.in. do: do utrwalania władzy komunistycznej, zapewniania porządku publicznego, zapewnienia bezpieczeństwa wewnątrz kraju, zdobywania informacji, kreowanie pozytywnych dla interesów państwa zdarzeń na zewnątrz Obok pracowników etatowych SB posiadała rozbudowaną sieć tajnych informatorów obecnych we wszystkich instytucjach, urzędach i zakładach pracy. Jej funkcjonariusze stosowali na szeroką skalę metody szantażu, prowokacji, a nawet dopuszczali się zbrodni, m.in.: z polecenia SB 12 maja 1983 został pobity na komisariacie Milicji Obywatelskiej w Warszawie 19-letni G. Przemyk (syn związanej z opozycją poetki B. Sadowskiej), który dwa dni później zmarł; również na polecenie SB został bestialsko zamordowany ksiądz J. Popiełuszko. SB organizowała antysemickie wystąpienia w marcu 1968, uczestniczyła w tłumieniu buntu robotniczego na Wybrzeżu w 1970. Prowadziła walkę z Kościołem katolickim. Działalność SB uaktywniła się szczególnie w stosunku do “Solidarności”, zarówno w okresach legalnej działalności związku, jak i podczas stanu wojennego. Do zadań SB należała przede wszystkim ochrona systemu komunistycznego wewnątrz kraju (i nie tylko) poprzez kontrolowanie i przenikanie do wszystkich struktur życia społecznego w Polsce, a następnie za granicą (SB dokonała m.in. dokładnej penetracji Polonii amerykańskiej, kanadyjskiej, brytyjskiej). SB brała udział w zwalczaniu opozycji, w resortach wobec uczestników demonstracji i strajków. Odegrała główną rolę obok Milicji Obywatelskiej, ZOMO, ORMO oraz wojska w tłumieniu demonstracji w czasie wydarzeń marca 1968, grudnia 1970 na Wybrzeżu oraz w Radomiu i Ursusie w czasie wypadków czerwcowych 1976. SB poświęcała bardzo dużo środków operacyjnych na inwigilowanie duchowieństwa, niezależnych środowisk intelektualnych, oraz mniejszości narodowych . Funkcjonariusze prawa często działali z naruszeniem prawa PRL, łamali prawa człowieka oraz stosowali tortury. Podstawy prawne funkcjonowania SB Do 1983r. funkcjonowanie SB na gruncie ustawowym było regulowane przepisami o Milicji Obywatelskiej, jak również funkcjonariusze pełniący służbę w SB byli formalnie funkcjonariuszami Milicji Obywatelskiej. Dopiero 14 lipca 1983r. Sejm uchwalił Ustawę o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów.
Art. 6 ust. 1 Funkcjonariusze SB i Milicji Obywatelskiej w celu rozpoznania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz innych działań godzących w bezpieczeństwo państwa lub porządek publiczny wykonują czynności: operacyjno- rozpoznawcze, dochodzeniowo- śledcze i administracyjno- prawne. Trzema najważniejszymi niejawnymi dokumentami regulującymi zasady funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa były: *Instrukcja nr 03/60 z dnia 2 lipca 1960r. O podstawowych środkach i formach pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa ( Załącznik do Zarządzenia nr 0121/60 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 2 lipca 1960). *Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych (Załącznik do Zarządzenia nr 006/70 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 1 lutego 1970r.) *Instrukcja w sprawie szczegółowych zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa ( Załącznik do Zarządzenia nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 9 grudnia 1989r.). W 1981r. gen. Cz. Kiszczak dokonał reorganizacji resortu z zamiarem usprawnienia jego działań w ramach przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego. Na poziomie centralnym wszystkie departamenty i biura zostały podzielone na służby, po czym wprowadzono oficjalny szczebel kierownictwa. Od tego czasu aparat bezpieczeństwa tworzyły następujące struktury :Służba Wywiadu i Kontrwywiadu MSW, Służba Bezpieczeństwa MSW, Służba Zabezpieczenia Operacyjnego MSW. W Okresie od 1956-1981 SB była kierowana bezpośrednio przez Ministra Spraw Wewnętrznych, który za pośrednictwem wiceministrów sprawował ogólny nadzór na aparatem bezpieczeństwa poprzez koordynację działań dyrektorów departamentów i biur. W latach 1956-1969 gen. Ryszard Matejewski pełnił funkcję dyrektora generalnego ds. SB. Mimo braku oficjalnego stanowiska szefa SB, niektórzy wiceministrowie odpowiedzialni za departamenty operacyjne byli potocznie określani tym mianem. Struktura Służby BezpieczeństwaStruktura bezpieki podlegała nieustannym zmianom. Nowe twory powstawały w strukturze i przejmowały zadania dotychczasowych. Na strukturę SB składały się: Departament I czyli wywiad PRL. Działania departamentu I SB MSW regulowały odmienne zarządzenia. Departament I posługiwał się też odmienną terminologią. Podobnie piony techniczne SB działały na innych zasadach niż reszta SB. Departament I SB zajmował się prócz szpiegostwem za granicami PRL, infiltracją Polonii i obywateli PRL znajdujących się poza granicami PRL. Departament II SB zajmował się kontrwywiadem, infiltracją dziennikarz, rozbijaniem opozycji za granicami PRL. Departament III SB zwalczał opozycje, uniemożliwiał współpracę opozycji z zagranicą, infiltrował środowiska polityczne, ekonomiczne i naukowe (szkoły wyższe, profesorów, studentów). Departament III zajmował się również handlem międzynarodowym, gospodarką, polityką, kontaktami z zagranicą, mniejszościami narodowymi. Departament IV infiltrował kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, aktywność społeczną laikatu, wieś. Agentura IV departamentu w kościele katolickim zajmowała się pacyfikowaniem opozycji. Departament V zajmował się opozycją w zakładach pracy. Departament VI zajmował się wsią. Biuro A zajmowało się łącznością i kryptografią (szyfrowaniem łączności w MSW). Biuro B obserwacją figurantów i miejsc. Biuro C ewidencją operacyjną i archiwaliami. Biuro T czyli późniejszy departament techniki SB zajmowało się: instalacją i eksploatacją środków techniki operacyjnej czyli posłuchów i podglądów, przepisywaniem podsłuchów, tajnymi przeszukaniami, ekspertyzą grafologiczną, wytwarzaniem dokumentów legalizacyjnych, ulepszaniem i konstruowaniem środków techniki operacyjnej (w ramach departamentu zajmował się tym Zakład Techniki Specjalnej). Biuro W zajmowało się przegadaniem przesyłek, systematyczną kontrolą korespondencji, ekspertyzami wykrywającymi utajnioną łączność, cenzurą listów. Biuro Śledcze zajmowało się prowadzeniem śledztw. Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych zajmowało się nie przyznawaniem paszportów osobom które represjonowano zastrzeżeniami paszportowymi. Biuro RKW było odpowiedzialne za kontrwywiad, nasłuch wrogich radiostacji, wykrywanie nielegalnych radiostacji, ekspertyzy, Zarząd Kontroli Ruchu Granicznego kontrolował cudzoziemców przybywających do PRL (po 1971 zadania te przejęły WOP które od 1971 podlegały MSW). Główny Inspektorat Ochrony Przemysłu nadzorował Straż Przemysłową, Straż Pocztową, Straż Leśną i SOK. Biuro Studiów zajmowało się infiltracja i skłócaniem opozycji. Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy (istniejący od 1984 roku) tropił nadużycia finansowe funkcjonariuszy i ich zagubienie ideologiczne). Na poziomie centralnym istniały departamenty i biura MSW. Ich zadania realizowały odpowiednie wydziały ulokowane w Komendach Wojewódzkich MO. 1 sierpnia 1983r. komendy przemianowano na Wojewódzkie Urzędy Spraw Wewnętrznych. Na niższym szczeblu, w Komendach Powiatowych i Miejskich MO funkcjonowały Referaty ds. SB. Po reformie administracyjnej z 1975r. Powiatowe jednostki MO/SB zostały zlikwidowane. Struktura terenowa została jednak po kilku latach odtworzona. W styczniu 1983r. Powołano Komendy Rejonowe MO, w sierpniu przemianowano je na Rejonowe Urzędy Spraw Wewnętrznych( funkcjonowały w nich piony II-IV I paszportów, w zależności od liczby etatów jako: grupy, referaty, sekcje, wydziały). W ostatniej dekadzie istnienia PRL działalność SB polegała na penetrowaniu opozycji, m.in. Solidarności. Rozpoczęto tzw. grę operacyjną z Solarnością, prowadzoną przez długie lata. Represje na społeczeństwie, jakich dopuścili się funkcjonariusze SB w latach 1956-1990, zostały dokładnie udokumentowane w kartotekach SB. W latach 1989-1991 rozpoczęto niszczenie akt osobowych, kart, zbiorów operacyjnych itp. SB rozwiązano w maju 1990. Dwa miesiące później rozpoczął się proces weryfikacji funkcjonariuszy SB do nowo powstałego Urzędu Ochrony Państwa.

Bibliografia: Wielka encyklopedia powszechna PWN Wielki atlas historyczny, 2002. Warszawa: Wydawnictwo Demart. Narodowy atlas Polski, 1973-1978. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 maja 1946 r. w sprawie tymczasowego podziału administracyjnego Ziem Odzyskanych (Dz.U. z 1946 r. Nr 28, poz. 177) Ustawa z dnia 25 września 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych (Dz.U. z 1954 r. Nr 43, poz. 191) http://portalwiedzy.onet.pl/35205,,,,sluzba_bezpieczenstwa,haslo.html
J. Brodakowski „Struktura SB” http://jan.bodakowski.salon24.pl/183851,struktura-sb Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza. Warszawa: IPN, 2005-2006. Dz. U. Z 1985R. Nr 38, poz.181