ROZDZIAŁ I CELE I MARZENIA WSPÓŁCZESNYCH KOBIET

1.1. Cele – pojecie i rodzaje 1.2. Znaczenie celów i marzeń w życiu człowieka 1.3. Kategorie kobiecości i męskości 1.4. Przemiany celów i dążeń życiowych współczesnych kobiet

ROZDZIAŁ II. KOBIETA W SYTUACJI WIĘZIENIA 2.1. teorie kryminologiczne przestępczości kobiet 2.2. Czynniki warunkujące przestępczość kobiet 2.3. Sytuacja psychofizyczna kobiet w więzieniu 2.4. Problematyka kobiet ciężarnych w zakładzie karnym 2.5. Programy resocjalizacyjne stosowane w jednostkach penitencjarnych dla kobiet

ROZDZIAŁ I CELE I MARZENIA WSPÓŁCZESNYCH KOBIET

1.1. Cele – pojęcie i rodzaje

Każde działanie człowieka, w większości świadome, ma charakter celowy, zmierza do wytworzenia zmiany stanu rzeczy. Ten jeszcze nieistniejący stan rzeczy jest celem. Zamiast pojęcia „cel” używa się również takich synonimów, jak: zadanie, zamiar, plan, intencja, aspiracja. Dlatego należy uściślić zakres pojęciowy poszczególnych terminów. Bardzo ogólnie cel oznacza stan pozytywny, na który zmierzają działania ludzi. Cel to „założony rezultat dążeń, punkt dojścia, do którego osiągnięcia się zmierza; to, do czego się dąży, co się chce osiągnąć”. Słownikowe ujęcie celu określa go jako stan rzeczy, który chce się osiągnąć. Wówczas, gdy jakiś cel jest nieosiągalny, może być zastąpiony innym, podobnym. Zdarza się czasem, że dąży się do dwóch przeciwstawnych celów. Cel to punkt lub stan końcowy, ku któremu ukierunkowane jest zachowanie. Celem może być zakończenie sukcesem jakiejś pracy bądź jej etap. Cel bywa utożsamiany z zadaniem. Można przyjąć, że „zadanie w znaczeniu obiektywnym oznacza wynik, jaki ma zostać osiągnięty, a zadanie w znaczeniu subiektywnym to każde wyobrażenie wyniku, jaki ma zostać osiągnięty i któremu przypisana jest określona wartość. Zadanie, któremu towarzyszy w jakikolwiek sposób uruchomiona tendencja do jego osiągnięcia (np. intencja behawioralna) nazwiemy celem. O przekształceniu zadania w cel decyduje przypisanie wyobrażonemu wynikowi wartości, a sobie samemu – intencji działania ukierunkowanego na ten wynik.

Człowiek przez całe życie dąży do osiągnięcia czegoś. Jak stwierdza W. Szewczuk, „zaczyna się to już w pierwszych miesiącach życia, gdy wyciąga, jako maleńkie dziecko rączki do znajdującego się w pobliżu przedmiotu. (…) W miarę rozwoju wyobrażeniowo-pojęciowej reprezentacji przedmiotów i działań sfera celów działania rozszerza się, dystans czasowy między jednostką i celem, do którego ona zmierza, może się coraz bardziej zwiększać”. Z czasem cele zaczynają się różnicować na bezpośrednie i pośrednie, nadrzędne i podrzędne. „Zaczynają wchodzić w różnorodne stosunki wzajemne w aspekcie poznawczym i uczuciowym, następuje ich samorzutna, a później kontrolowana i świadomie kierowana organizacja, powstają plany życiowe”, co jest wyrazem dojrzewania, dorastania jednostki. Należy jednocześnie dokonać rozróżnienia między celami a planami. Pierwsze są bowiem pożądanymi punktami końcowymi, zaś drugie - drogami dochodzenia do celu . T. Mądrzycki określa plan życiowy jako „stworzony lub dobrowolnie wybrany przez jednostkę ważny cel główny powiązany szeregiem celów pomocniczych”. Plan życiowy stanowi system „podstawowych celów, do których jednostka zmierza w swoim działaniu oraz ogólne zasady ich realizowania”. Mówiąc o celach wchodzących w skład planu życiowego, mamy na myśli „osiągnięcie zmian w świecie otaczającym lub w nas samych, dokonanie zmian, zdarzeń o zasadniczym znaczeniu dla naszego życia i dla życia innych ludzi”.
Można wyróżnić cele podręczne (np. otworzenie drzwi) i finalne (np. otrzymanie pokarmu). Cele finalizujące czynności są celami doraźnymi, zaś finalizujące działalność – celami życiowymi. W skład planu życiowego wchodzą tylko cele życiowe. W dzieciństwie formułowanych jest wiele różnych celów, z których jedne z czasem zanikają, inne zaś utrzymują się. W wieku młodzieńczym dochodzi do konfrontowania celów, analizowania ich wzajemnego stosunku w aspekcie ważności, wartości, występuje ich stopniowe porządkowanie, hierarchizowanie. Zdaniem W. Szewczuka „o ile w dzieciństwie dominanta ważności wędruje dość często z jednego celu na drugi, to w wieku młodzieńczym następuje względna stabilizacja, niektóre cele wysuwają się na plan pierwszy, stają się celami życia”. Wyróżniamy cele realne i idealne, ponieważ ludzie stawiają sobie takie cele, które realizują i te, o których marzą, a nie podejmują żadnych działań w kierunku ich realizacji. Przedstawienie realnego celu determinuje człowieka do podejmowania konkretnych działań i czynności. „To, że cel jest możliwy do osiągnięcia, czyni go realistycznym i nie pozostawia na poziomie czystej fantazji. Ten przyszły stan rzeczy ma dla jednostki subiektywną wartość i określone znaczenie. Może on stać się realnym stanem na skutek działań, na które jednostka się decyduje, aby ten stan osiągnąć”. Rozróżnienie celów realnych i idealnych można powiązać z marzeniami. Marzenie to przedmiot pragnień i dążeń. Szczyt marzeń, to, „o czym się marzy jako o największym sukcesie ideale życiowym, szczęściu”. Marzenia mogą być realne i nierealne. Cel od czystej fantazji różnicuje poczucie realności, które uwzględnia predyspozycje podmiotowe oraz warunki zewnętrzne. Życzenia tym różnią się od intencji, że nie przeszły one z poziomu fantazji na poziom realności. Cele można podzielić na pomocnicze i ostateczne (ideały). Ukończenie szkoły można uznać za cel życiowy człowieka, ale nie stanowi celu ostatecznego, bowiem podporządkowane zostaje bądź pracy w określonym zawodzie pozwalającym na realizację jakichś wartości, bądź zdobywaniu wiedzy, bądź też doskonaleniu ludzi (lub jeszcze innemu celowi). Wszystkie stanowią właśnie jakiś cel ostateczny, czyli ideał. Każdy ideał „zawiera jakąś doskonałość, i to zarówno pod względem subiektywnym, jak i obiektywnym, gdyż zaspokaja najwyższe potrzeby ludzi, będąc równocześnie najdoskonalszym modelem czegoś”.
Zasadniczo każdy człowiek posiada jakieś ideał, traktuje życie jako drogę do osiągnięcia czegoś, co uważa za godne osiągnięcia. Jedni myślą o maksimum związanym ze swoją osobą (np. maksimum przyjemności, znaczenia, niezależności) lub maksimum związanym z innymi ludźmi (np. pomaganie w cierpieniu, pomnażanie kultury). Jeszcze inni starają się zharmonizować to, co dla siebie, z tym, co dla innych. Niektórzy jednak ludzie zadowalają się tylko celami doraźnymi. M. Dybowski – przedstawiając rodzaje celów – stwierdził, że cel najdalszy jest wcześnie obrany w życiu i do niego się dąży, szukając środków. Cele pośrednie są drogą do celu ostatecznego są obmyślane w planie. Autor wyróżnia cele rozwijające się ze środków lub niższych celów drogą heterogonii. Zdaniem M. Dybowskiego nie ma celu ostatecznego, tylko bliższy, nie ma w ogóle celów bardziej stałych, a tylko chwilowe. Plany życiowe bywają utożsamiane z aspiracjami. Jednak większość autorów stoi na stanowisku, że aspiracje różnią się od planu większą nieokreślonością. W potocznym ujęciu aspiracje są ujmowane jako składnik osobowości ludzi, którzy do czegoś dążą, chcą osiągnąć w życiu jakiś cel. Ogólnie aspiracje są określane jako „pragnienie, zamierzenie lub zaprogramowany wynik własnego działania”. W. Okoń definiuje aspiracje jako dążenie do osiągnięcia zamierzonych celów, do realizacji jakichś ideałów życiowych. Na gruncie socjologii aspiracje rozumiane są jako koncentracja na celach czy też obiektach, będących celem ludzkich starań i dążeń. Socjologowie odwołują się przede wszystkim do hierarchii celów i wartości leżących u podstaw aspiracji.
Podejście pedagogiczne uwzględnia zarówno stałe właściwości psychiki człowieka, jak i cele oraz obiekty dążeń, a także wartości leżące u ich podłoża. Można przyjąć, że aspiracje to „ogół dążeń życiowych jednostki wyznaczonych przez hierarchię celów, a przejawiających się we względnie stałych prawidłowościach zachowań wynikających z ich realizacji”, Istnieje wiele różnych klasyfikacji aspiracji. Biorąc pod uwagę kryterium treści Z. Skorny wymienia następujące aspiracje:

• ludyczne,
• szkolne,
• edukacyjne,
• zawodowe,
• społeczno-polityczne,
• prestiżu społecznego,
• osobiste,
• rekreacyjne,
• ekonomiczne (materialne). Cele i aspiracje wiążą się z wartościami. Wartością jest dla kogoś będzie to, do czego nastawiony jest pozytywnie, ku czemu dąży, co zrealizować chce w swoim życiu J. Szczepański definiuje wartość jako „dowolny przedmiot materialny, ideę lub instytucję, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisując im ważną rolę w życiu, a dążenie do jego osiągania odczuwają jako przymus”. F. Znaniecki ujmuje wartości szeroko, a więc jako wszelkie przedmioty ludzkich zainteresowań i interesów. Przedmioty te można podzielić na trzy zasadnicze kategorie. Są to, po pierwsze, konkretne przedmioty pozaludzkiego świata tworzone przez ludzi, ale także zjawiska naturalne stanowiące obiekt ludzkich działań. Po drugie, są to inni ludzie, partnerzy wzajemnych oddziaływań. Po trzecie, są to wartości symboliczne powstające w świadomości ludzi, ale mające zewnętrzny wyraz w postaci zjawisk i przedmiotów stanowiących ich zobiektywizowaną postać, będących nośnikami symbolicznych znaczeń. Wartości są bardzo różnorodnie klasyfikowane, co wynika ze złożoności pojęcia. Ze względu na wymiar zamiaru (intencji) dzieli się wartości na: • ostateczne (wartości – cele) - stany rzeczy, do których ludzie dążą (np. wygodne życie, pasjonujące życie, pokój na świecie, piękno świata itp.); • instrumentalne (wartości – środki) - zachowania i cechy, służące osiąganiu tych stanów rzeczy (np. ambitny, z szerokimi horyzontami myślowymi, zdolny, wesoły, niezależny, opanowany). Dojrzałe decyzje życiowe są wyraźnie powiązane z hierarchią wartości, gdyż „uznawane wartości uzewnętrzniają się w celach i dążeniach życiowych człowieka” . Wartości mają związek z zachowaniem człowieka i możemy o nich mówić przez pryzmat tego zachowania. Najpierw człowiek określa, co jest dla niego ważne, co jest jego celem, a później dopiero zastanawia się, w jaki sposób to osiągnąć.
  Aspiracje, w porównaniu ze stabilnymi wartościami, są bardziej mobilne. Wynika to z tego, że powstają na styku wartości z obrazem świata widzianym w kategoriami możliwości, szans i nadziei. Należy zauważyć, że genetycznie wcześniejsze u człowieka, niż aspiracje, dążenia i plany życiowe, są orientacje życiowe. Przedmiotem różnych orientacji życiowych są wyobrażenia i przekonania jednostki o celach życiowych godnych osiągnięcia i środkach ich realizacji poprzez różnorakie dziedziny swej aktywności. Stanowią one wyraz selektywnego stosunku człowieka do otaczającej go rzeczywistości i jego samego.

1.2. Znaczenie celów i marzeń w życiu człowieka

Cele wywodzą się z potrzeb, a osiąganie ich służy im zaspokojeniu. Cele powstają również podczas procesu uczenia się lub w przyjętych od społeczeństwa standardach, uczenie się na podstawie społecznych modeli różnych form zachowań, sposobu wartościowania i dążeń. Wybrane cele w dużej mierze zależą od środowiska rodzinnego, wskazówki ze strony rodziców, a w szczególności ich postępowanie. Dzięki celom człowiek ma większe szanse na pełen rozwój. Posiadanie celu chroni przed poczuciem beznadziejności podczas jakiejkolwiek walki. Cel prowadzi do trwałego zaangażowania, wypełniającego życie danej jednostki, a także organizuje życie wnosząc porządek w zachowaniu człowieka. Cele zaspokajają potrzeby, przyczyniają się do rozwoju kultury, pomagają człowiekowi zachować godność i wyższe wartości duchowe. Cele są jednym z elementów spajających osobowość, są zgodne z systemem wartości i filozofią życia, są wreszcie jednym z istotnych czynników sensu życia. To, jakimi ideałami ludzie się kierują, jakie wartości cenią, jakich norm przestrzegają i z jakich względów tak czynią rzutuje na wszystkie sfery życia społecznego – poczynając od formowania środowiska przyrodniczego, poprzez sposób produkcji dóbr materialnych, rodzaj zajęć w czasie wolnym aż po sposób wyrażania swych uczuć. Systemu celów ma wpływ na samopoczucie i stan zdrowia człowieka, gdyż „ludzie wyznaczający sobie konkretne, osiągalne i spójne wewnętrznie cele cieszą się lepszym zdrowiem i samopoczuciem niż ludzie nie posiadający celu, wyznaczający sobie cele nieosiągalne lub wewnętrznie sprzeczne. Zaburzenia psychiczne można ujmować w kategoriach nieobecności celów, ich konfliktu (np. między pragnieniem a lękiem), albo trudności z ich osiąganiem”. Aby człowiek osiągnął, zrealizował cele, musi podjąć działania. Siłą napędową działania każdej jednostki jest motywacja, inaczej procesy motywacyjne. Jest to „coś”, co jest w każdym człowieku i czasem skłania go do działania, a czasem odbiera mu wszelkie ku temu chęci. Motywację można określić jako stosunek „podmiotu do tego, co jest do wykonania nakazane (relacja woli realizowania treści norm i nakazów)”. Motywacja odnosi się do przeżyć psychicznych człowieka, od których zależy możliwość i kierunek ludzkiej aktywności. Afektywny składnik celów stanowi o ich sile motywacyjnej. Prawie wszystko może stać się celem, o ile skojarzone zostało z emocjami. „Działania przybliżające cel wiążą się z emocjami pozytywnymi, a oddalające od niego – z negatywnymi. I odwrotnie – ludzie angażują się w działania prowadzące do celu lub ustanawiają cele na wyższym poziomie, kiedy doświadczają pozytywnych emocji lub nastrojów”. Siła regulacyjna celu wyraża się w jego wpływie na zachowanie człowieka. Postawienie celu oznacza powstanie rozbieżności, która tworzy dysonans poznawczy, w wyniku którego powstaje nieprzyjemne napięcie. „Zachowania nie tyle są skierowane na samo zniesienie dysonansu i negatywnych z założenia emocji, ile na osiągnięcie antycypowanego stanu rzeczy, który ma wartość dla podmiotu. Do zachowań celowych dochodzi poprzez akt decyzji działania, a nie poprzez napięcie zmuszające do aktywności”. Istotne jest, że cel nie determinuje działań w sposób mechaniczny, istnieje jednak duże prawdopodobieństwo, że dana osoba podejmie działania pod wpływem celu. Cele są efektywne poprzez to, że: • kierują uwagę i działanie podmiotu na istotne elementy zadania; • mobilizują jednostkę do podjęcia odpowiedniego wysiłku; • zwiększają wytrwałość, czyli utrzymywanie pewnego poziomu wysiłku w przeciągu jakiegoś czasu; • pomagają pośrednio w wypracowaniu odpowiednich strategii, ułatwiających osiągnięcie celu.
W badaniach wykazano, że im trudniejszy cel, tym dłużej ludzie pracują nad zadaniem. Cele niejako „zmuszają” do dopełnienia rozpoczętych czynności. Stwierdzono też, że „ludzie mają tendencję do wypełnienia zadań, do których się zobowiązali (także przed sobą), nawet jeżeli nie są one bardzo wygodne oraz do zakończenia przerwanych czynności należących do ustrukturalizowanego zadania, jak gdyby rozpoczęte zadania domagały się dopełnienia. Ponadto do bardziej wytrwałej pracy na rzecz celu prowadzą napotkane utrudnienia”. Można podsumować, że cele wiążą się z potrzebami człowieka, z jego poczuciem sensu życia. Aby człowiek mógł się rozwijać, samorealizować, powinien stawiać przed sobą cele, mieć marzenia. Motywują one do działania. Marzenia i cele mają bardzo ważny wpływ na zachowania człowieka, na jego działania, na całe jego życie. Przyjmuje się, że działania zorientowane na określony cel są bardziej efektywne niż te bez postawienia celu.

1.3. Kategorie kobiecości i męskości

Świadomość przynależenia do jednej z płci buduje tożsamość rodzajową, czyli poczucie przynależności do płci biologicznej, a ta z kolei kształtuje koncepcję roli płciowej. P. Zimbardo podaje siedem wyznaczników płci, w tym pięć z nich, to wyznaczniki płci biologicznej: płeć genetyczna, hormonalna, gonadalna, anatomiczna i morfologiczna, a także dwa wyznaczniki pozabiologiczne: płeć przypisana przez lekarzy i rodziców oraz płeć psychiczna, czyli rola związana z płcią, którą wyznacza wyuczone identyfikowanie się z płcią męską bądź żeńską. Bardzo ważne znaczenie ma kategoria płci kulturowej. M. Mead stwierdziła, że „biologiczne podstawy rozwoju istot ludzkich, choć tworzą ograniczenia, z którymi trzeba się uczciwie liczyć, mogą być traktowane jako możliwości bynajmniej nie w pełni ograniczone naszą ludzką wyobraźnią”. Przyjmuje się, że natura przypisuje nam społeczne i kulturowe cechy rozróżniające wyraźnie obie płci. Zdaniem A. Birch należy stosować termin „rodzaj” dla oznaczenia psychologiczno-kulturowych aspektów męskości i kobiecości. Za komponent płci społeczno-kulturowej uznaje się płeć psychologiczną. Jest to tożsamość rodzaju i kształtuje się w wyniku interakcji biologicznych oraz społeczno-kulturowych. Może być tożsamość: • indywidualna (poczucie identyfikacji z kobiecością lub męskością); • społeczna (ukształtowana poprzez proces socjalizacji i wychowania).
Samoidentyfikacja jednostki z rodzajem traktowana jest jako przyjmowanie przez nią samą zachowań i cech przypisanych przedstawicielom rodzaju, do którego ona należy, jednocześnie jest rozumiana jako efekt oddziaływań środowiska, którego często postrzegają kobiecość i męskość przez pryzmat stereotypów społecznych. W procesie kształtowania tożsamości społecznej kształtowana jest określona odmienność rodzajowa dziewcząt i chłopców. H. Hamer stwierdza, ze płeć biologiczna jest uwarunkowana genetycznie, natomiast płeć psychologiczna, mająca źródła w biologii i socjalizacji, oznacza stopień natężenia stereotypowej kobiecości i męskości. We wcześniejszych badaniach męskość i kobiecość traktowano jako przeciwstawne krańce kontinuum, zakładając przy tym, że jednostka może przejawiać albo cechy męskie, albo kobiece, nigdy zaś obie kategorie cech naraz. Bardziej współczesne badania jednak przyniosły nowe podejście do tej kwestii, zwracając uwagę, że tak zwane cechy męskie oraz kobiece mogą się rozwijać u tej samej jednostki. Schemat rozwoju płci przedstawia się następująco: • identyfikacja płciowa – kim jestem ze względu na płeć? • tożsamość płciowa – jaki/ jaka jestem ze względu na płeć? • akceptacja – zgodność pomiędzy płcią biologiczną i psychospołeczną – zgadzam się na to, że tak właśnie jest. Proces identyfikacji płciowej, czyli odkrycie i świadomość posiadanej płci zachodzi około 6-7 roku życia. Wiek dojrzewania jest okresem, w którym dziecko powinno wchodzić z utrwalonym obrazem własnej płci i wynikających z niej ról społecznych. Na progu dojrzałości młody człowiek na ogół potrafi rozróżnić siebie ze względu na płeć i zna oczekiwania społeczne wobec jego płci. Współcześnie najczęściej przyjmuje się, że całokształt losów życiowych poszczególnych ludzi zależy od czerech czynników: biopsychicznych, społecznych, planowego oddziaływania wychowawczego oraz aktywności własnej jednostki. Czynniki te mają znaczenie również w kształtowaniu tożsamości płciowej. Większość badaczy zgadza się, że to kultura oraz proces socjalizacji są głównymi czynnikami wpływającymi na zachowanie oraz tożsamość jednostki związaną z pełnionymi przez nią rolami płciowymi. Jednak nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, w jaki sposób oraz kiedy dziecko uczy się swojej tożsamości płciowej i ról z nią związanych. Poglądy na temat ról społecznych „męskich” i „kobiecych” są odmienne u różnych autorów. Jednak taki podział jest głęboko zakorzeniony w naszej świadomości. K. Pospiszyl uważa, że istnienie „kobiecych” i „męskich” ról w życiu społecznym jest czymś naturalnym, a nawet koniecznym. Role te stanowią bowiem nie tylko jeden z podstawowych wymiarów socjalizacji dziecka, lecz także są głównym motorem stałego doskonalenia się człowieka. Biologia, czyli „natura” wyznacza pewne modele zachowania się, które są zgodne na ogół ze społecznymi stereotypami roli kobiety i mężczyzny. W związku z odmiennością przypisanych płciom ról społecznych od mężczyzn i kobiet oczekiwane są inne postawy, zachowania, orientacje życiowe, a nawet cechy charakteru. Dziewczęta i chłopcy są poddawani odmiennym procesom socjalizacji i przygotowani do pełnienia innych ról społecznych. Od dzieci różnych płci oczekuje się innych postaw i zachowań. „Jestem kobietą, dziewczyną” oznacza identyfikację z płcią. Jednak świadomość ta może mieć znaczenie pozytywne, ambiwalentne lub negatywne. Może być tak, że kobiety spostrzegają kobiecość jako ciężar, ale także widzą jej zalety. Starają się dorównać mężczyznom, przejmując cechy uważane za „męskie”. Określenie „jestem mężczyzną” jest bardziej jednoznaczne. Bywa jednak, że mężczyźni winią się za posiadanie niewłaściwych (tzw. uznanych a „kobiece”) cech charakteru lub ich nadmiar.

1.4. Przemiany celów i dążeń życiowych współczesnych kobiet

U kobiet cele stają się częścią ich wewnętrznego życia. Własne doświadczenia, literatura, obserwacja innych, media dostarczają informacji, do jakich celów warto dążyć. Pragnienie osiągnięcia celu, zarówno na niwie rodziny, jak i zawodowej, stanowi dla kobiet niezmiernie silny motyw psychiczny pobudzający je do działania. Cele życiowe, aspiracje kobiet, jak wszystko co nas otacza, zmieniają się. Ewaluują wraz z sytuacją, w jakiej się znajdujemy. Dla współczesnych, młodych kobiet najważniejsze są: zdobycie wyższego wykształcenia, dobrze płatnej, satysfakcjonującej pracy, posiadanie mieszkania i innych dóbr materialnych. Na dalszych miejscach są założenie rodziny i posiadanie potomstwa. Jeszcze do niedawna główną aspiracją kobiet było założenie rodziny, a na dalszy plan schodziły praca zawodowa i dobra materialne. Zmiany hierarchii tych celów spowodowały zmiany polityczne i ekonomiczne, rozwój cywilizacji (ze wszystkimi plusami i minusami), oraz upadek wartości i ideałów, jaki nastąpił w ostatnich latach. W badaniach Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) z 1993 r. postawiono kobietom pytanie: „Co Pani zdaniem jest najważniejsze w życiu kobiety?”. Uzyskane odpowiedzi przedstawiono na wykresie 1.

Wykres 1. Opinie respondentek na pytanie: „Co Pani zdaniem jest najważniejsze w życiu kobiety?” (Badania CBOS z 1993 r.)

Źródło: J. Osiecka, Opinie kobiet i rodzinie i pracy zawodowej – raport z badań, Biuro Studiów i Ekspertyz, Warszawa 1994, s. 2

Na podstawie powyższego wykresu można stwierdzić, że najważniejsze wartości wiązały się dla kobiet z życiem rodzinnym (mężem, partnerem i dziećmi). W polskim społeczeństwie u schyłku lat dziewięćdziesiątych XX w. wciąż popularnym modelem był wzorzec kobiety udomowionej. Z badań przeprowadzonych przez CBOS w 1997 r. wynika, że 30% Polek uważało, iż „tylko mąż powinien pracować, zarabiając wystarczająco dużo, by zaspokoić potrzeby rodziny, natomiast żona powinna zajmować się prowadzeniem domu, wychowywaniem dzieci i organizacją życia towarzyskiego rodziny” . 39% kobiet za najodpowiedniejszy uznało wzorzec Matki-Polki, bowiem kobieta musi być dobrą gospodynią i matką, gdyż wychowuje dziecko. Kobiety te uważały, że czynią dobrze podporządkowując swe aspiracje i dążenia wychowaniu dzieci. Najważniejszą wartością dla kobiety ma być małżeństwo, a jego konsekwencją jest poczucie szczęścia . Jednak na przestrzeni ostatnich lat znacząco zmieniły się cele i wartości współczesnych kobiet. Pod koniec 2010 r. CBOS zapytał o cele i życiowe dążenia Polaków. Wykazano, że mężczyźni częściej niż kobiety wymieniają finanse i pracę jako obszary, na których koncentrują się ich dążenia. Dla kobiet sferą, w której chcą się realizować dużo częściej, jest rodzina. 44% kobiet i 35% mężczyzn wskazało rodzinę za najważniejszy obszar aspiracji. Jednak kobiety częściej mówiły również o planach dotyczących własnej osoby oraz trosce o zdrowie . Ankietowani zapytani o to, jakie są obecnie ich najważniejsze cele i dążenia w obu grupach męskiej i żeńskiej wymieniają stworzenie i dbanie o należyty warunki materialno-bytowe Różni ich jedynie procentowy rozkład głosów. Zestawienie pięciu najważniejszych celów życiowych Polaków (według płci) przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Najważniejsze cele i dążenia Polaków według płci (badania CBOS z 2010 r.)

Lp. Kobiety Mężczyźni Cele i dążenia % Cele i dążenia % 1 Zdrowie własne i najbliższych 19 Odpowiednie warunki materialno-bytowe 25 2 Odpowiednie warunki materialno-bytowe 17 Plany mieszkaniowe 15 3 Wykształcenie 14 Praca – ogólnie oraz zdrowie własne i najbliższych 14 4 Znalezienie pracy oraz plany mieszkaniowe 13 Wykształcenie oraz założenie rodziny 11 5 Dobrze wykształcić dzieci oraz wspomagać dzieci 11 Szczęście rodzinne 10

Źródło: K. Kowalczuk, Społeczeństwo – Sfery życia – Aspiracje Polaków, Komunikat nr 4400, Warszawa 2010, s. 10

Wyniki badania pokazują, że sfera rodzinna i szeroko pojmowanych odczuć jest bardziej dominującą dla kobiet, mniej dla mężczyzn. Jednak cele i dążenia kobiet dotyczą też warunków materialno-bytowych, wykształcenia i pracy zawodowej.
O zmianie priorytetów życiowych kobiet przekonują badania CBOS z 2011 r. (wykres 2).

Wykres 2. Odpowiedzi na pytanie: „Jakie są obecnie kobiety w Polsce?” (badania CBOS z 2011 r.)

Źródło: K. Zdrojewska, Kobieta aktywna zawodowo - zadania i role w świetle badań CBOS. Zmiana myślenia, czy pogłębianie stereotypu? „Aequalitas” 2012, nr 1, s. 13

Zdecydowanej zmianie uległo stanowisko dotyczące postrzegania kobiety w kontekście wypełniania jej obowiązków, bowiem 67% respondentów uznało, że w polskim społeczeństwie bardziej szanowana jest kobieta aktywna zawodowo niż gospodyni domowa . Z pewnością współczesna kobieta chce od życia czegoś więcej, niż jeszcze kilkadziesiąt lat wcześniej. Nie chce już być identyfikowana z przysłowiową „kurą domową”, czy też „Matką – Polką”, do niedawna utożsamianą z symbolem polskiej kobiecości. Coraz częściej współczesna kobieta ma odwagę pragnąć czegoś dla siebie, i jest to „zdrowy egoizm”. Kobieta pragnie już nie tylko posiadanie szczęśliwej rodziny (męża, dzieci) oraz dostatniego, bezpiecznego życia, lecz pragnie też własnego rozwoju. W społeczeństwach wysoko rozwiniętych końca XX i początku XXI w. rodzenie i wychowanie dzieci przestało być traktowane jako najważniejsze zadanie w życiu kobiety. Obserwuje się też zwiększenie zakresu bezdzietności dobrowolnej i manifestowanie postaw antyprokreacyjnych przez kobiety realizujące się w pracy zawodowej. W minisondażu „Kiedy chcesz mieć pierwsze dziecko?” na stronach internetowych wzięło udział ponad 800 osób. Trzy czwarte wybrało odpowiedź: „Kiedy ustabilizuje się moja kariera”. Ponadto życie młodej kobiety to także joga, nurkowanie, wspinaczka, podróże, a także clubbing (chodzenie po knajpach), dobre kosmetyki i markowe ubrania. To wymaga pieniędzy, czasu i przespanych nocy. Dzieci wymagają rezygnacji z różnych rzeczy, także ze swojej centralnej roli. Rozwój osobisty, na który składają się samorealizacja, samoaktualizacja, twórczy rozwój osobisty i samourzeczywistnienie, polega na tworzeniu, doskonaleniu i wykorzystaniu indywidualnego potencjału. „Drogą do rozwoju może być praca, małżeństwo, wychowywanie dzieci. Na każdym z tych obszarów możemy narzucić sobie duchową dyscyplinę, służącą ewaluacji własnej osoby Rozwój osobisty wzbogaca osobowość i relacje człowieka ze światem zewnętrznym. Obyczajowe i prawne przemiany zwiększyły autonomię, niezależność oraz wolność osobistą współczesnych kobiet. Zaistniały one w obszarach życia społecznego wcześniej zarezerwowanych tylko dla mężczyzn, np. wyższej edukacji i na rynku pracy. Wzrósł także status kobiet w rodzinie, co znacznie poszerzyło ich możliwości i drogi samorealizacji. Jednym z celów życiowych stało się dla wielu kobiet zdobycie wykształcenia. Studia traktowane są obecnie jako jeden z etapów w drodze do kariery zawodowej i sukcesu. Szkoła zaczęła być traktowana jako inwestycja we własną przyszłość. Z badań CBOS z 2009 r. wynika, że aż dziewięciu na dziesięciu Polaków (91%) uważało, iż warto się kształcić. Według badań CBOS kobiety znacznie częściej niż mężczyźni postrzegają wykształcenie jako drogę do niezależności i samodzielności, a także do rozwoju intelektualnego i osobowościowego. Mężczyźni natomiast silniej akcentują znaczenie wysokich zarobków, lekkiej pracy i łatwiejszego życia.
Rozwój osobisty ściśle wiąże się z realizacją zawodową. Zdaniem M. Kłosińskiej potrzeba aktywności zawodowej może wynikać między innymi z faktu, że rola jedynie matki i żony przestała wystarczająco zaspokajać oczekiwania kobiet wobec życia, nie pozwalając im w pełni na realizację siebie w społecznym i ambicjonalnym aspekcie. Kobiety pragną niezależności i samodzielności, a w tym celu potrzebny im jest osobisty dochód finansowy. Aktywizacja zawodowa kobiet stała się we współczesnych czasach powszechnie uznanym postulatem oraz prawem kobiety. Praca zawodowa kobiet zamężnych zaczyna być traktowana jako nowa postać tradycyjnej roli kobiety w rodzinie. Dostrzega się coraz wyraźniej, że „silne bodźce aktywności zawodowej człowieka wynikają również z pragnienia posiadania pozarodzinnych więzi społecznych”. Warto jednak podkreślić, że kobiety ciągle muszą udowadniać swoją wartość. By zdobyć i utrzymywać atrakcyjną pozycję, muszą być o wiele lepsze od mężczyzn.
Z drugiej strony, jak pisze T. Rostowska coraz bardziej powszechne staje się przekonanie, iż zmiany strukturalne, jakie dokonały się we współczesnej rodzinie, doprowadziły do wzrostu roli kobiety, a osłabienia pozycji mężczyzny. Jest to swoisty efekt uboczny emancypacji kobiet, ich działalności zawodowej oraz aktywnego udziału w życiu publicznym. Współczesne kobiety stawiają swoim partnerom coraz wyższe wymagania. Współczesny mężczyzna poczuł się zagrożony w swoich podstawowych odwiecznych rolach męża, ojca, a nawet syna. „Obniżenie pozycji współczesnego mężczyzny, a czasami także jego autorytetu sprawia, że nie radząc sobie z zadaniami i rolami rodzicielskimi, ucieka on w pracę i tym samym ogranicza kontakty z rodziną”. Jak wykazują liczne badania, „wobec zachodzących w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci zmian ról związanych z płcią, najważniejszą sprawą dla dorosłych kobiet stała się integracja aspiracji zawodowych i rodzinnych”, a aspiracje te wynikają bezpośrednio z potrzeb, jakie ujawnia jednostka. Współczesne kobiety, pomimo zmieniających się nieustannie realiów życia, ciągle jeszcze silnie identyfikują się z rodziną i wiążącymi się z nią obowiązkami. Bycie matką, odpowiedzialność za dziecko i jego prawidłowy rozwój, to ważny powód rezygnacji wielu kobiet z własnych pragnień i ambicji. I choć wiele kobiet uznaje pracę zawodową za ważną i docenia jej korzyści, niemniej silny jest jednak głos ich serca. Dylemat „co wybrać” częściej dotyka kobiet o wysokich kwalifikacjach profesjonalnych.
Kobiety zmuszone są do łączenia ról: rodzinnej i zawodowej. We współczesnej kulturze pojawił się nowy ideał „superwomen”, tj. kobiety doskonałej (pięknej, perfekcyjnie łączącej role rodzinne, zawodowe, społeczne). Próby sprostania temu ideałowi prowadzą do nadmiernego obciążenia fizycznego i psychicznego.