Temat: Systemy bezpieczeństwa Wspólnoty Niepodległych Państw

                                                                                             Stosunki Międzynarodowe
                                                                                           Specjalizacja:

Bezpieczeństwo Międzynarodowe

Piotrów Tryb, 05.11.2011

Nieustanne próby, które zakończyły się niepowodzeniem w przekształceniu ZSRR w związek suwerennych państw, dążenie do zerwania z systemem komunistycznym. Po rozwiązaniu w 1991r. Układu Warszawskiego państwa Wspólnoty Niepodległych Państw (ang. Commonwealth of Independent States - CIS) poszukiwały sposobów zapewnienia sobie bezpieczeństwa w nowej rzeczywistości międzynarodowej. Jedynym państwem, które ze względu na swój potencjał wojskowy było wstanie samodzielnie zapewnić sobie bezpieczeństwo, była sukcesorska ZSRR – Federacja Rosyjska. Dla większości państw postradzieckich głównymi motywami poszukiwania nowych form współdziałania polegających na instytucjonalizacji reintegracji, były obok spraw ekonomicznych również kwestie bezpieczeństwa, dotyczące: podziału postradzieckich sił zbrojnych i uzbrojenia, obawy o zdolność do samodzielnego przetrwania. Część z nich postanowiła zacieśnić współprace w kwestii bezpieczeństwa w ramach WNP, pozostałe państwa oczekiwały na współpracę z innymi systemami bezpieczeństwa, taki jak: euroatlantycki system bezpieczeństwa z NATO i Unią Europejską na czele. Uczestnicy WNP podzielili się na trzy grupy: Pierwszy krąg bezpieczeństwa obejmuje kraje, które zdecydowały się na utrzymanie ścisłych więzi w zakresie bezpieczeństwa. Tworzą go sygnatariusze Układ o zbiorowym bezpieczeństwie państw-sygnatariuszy Wspólnoty Niepodległych Państw (dalej: Układ Taszkiencki) podpisany 15 maja 1992 r. Taszkiencie, był inicjatywa rosyjska mająca umożliwić reintegracje postradzieckiego obszaru obronnego. Podpisany na piec lat, podlegał prolongacie w 1999 r. Pierwszymi sygnatariuszami było sześć państw: Armenia, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan i Uzbekistan. Nieco później przystąpiły: Gruzja, Azerbejdżan Białoruś. W 1999r., sześć państw potwierdziło gotowość dalszego w nim uczestnictwa, były to: Rosja, Armenia, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan i Tadżykistan. Drugi krąg bezpieczeństwa stanowią państwa, które biernie uczestniczą w systemie bezpieczeństwa WNP w ograniczonym stopniu poprzez konflikty wewnętrzne spowodowane obecnością wojsk i pozostają niezależne FR (nie są w stanie zapewnić sobie samodzielnie bezpieczeństwa). Zaliczyć do tych państw można: Ukrainę, Gruzję. „Satelici”- państwa, które włączają się w dwa pierwsze kręgi w zależności od sytuacji, sporadycznie uczestniczą w systemie bezpieczeństwa WNP. Takim państwem był Uzbekistan, który nie jednokrotnie zmieniał swoją przynależność do Polityki (kręgów) bezpieczeństwa.

Pieczęć która wspomogła budowę tworzonego systemu bezpieczeństwa zbiorowego w ramach WNP miał być Układ o bezpieczeństwie zbiorowym, umowa międzynarodowa zawarta 15 maja 1992 roku w Taszkencie. Mająca na celu współdziałanie państw-sygnatariuszy w kwestiach obronności. W zamyśle inicjatora - Federacji Rosyjskiej - układ ten miał stworzyć mechanizm bezpieczeństwa dla członków Wspólnoty Niepodległych Państw. Pominięto natomiast konflikty na obszarze WNP, w tym między jego sygnatariuszami. Układ Taszkiencki wykluczał udział jego sygnatariuszy w innych systemach bezpieczeństwa, ponieważ w Art. 8 zawarto zobowiązanie, że państwa te nie będą zawierały sprzecznych z układem umów międzynarodowych. Powołano w tym celu Radę Bezpieczeństwa Zbiorowego (Sowiet kolektiwnoj bezopasnosti) i Głównodowodzącego Zjednoczonymi Siłami WNP, zgodnie z Traktatem Taszkenckim powinna składać się z przywódców państw (prezydenci lub przewodniczący parlamentów) oraz szefa Naczelnego Dowództwa Wojskowego Połączonych Sił Zbrojnych WNP. Układ zawiera uregulowania charakterystyczne dla sojuszu wojskowego, w ramach którego strony gwarantują sobie wzajemnie przyjście z pomocą w razie agresji ze strony państw trzecich. Przeważają zapisy charakterystyczne dla systemu bezpieczeństwa zbiorowego, takie jak: zakaz użycia siły (zbrojnej) lub groźby użycia siły, stosowanie ogólnych zasad stosunków międzynarodowych, pokojowe rozstrzyganie sporów, konsultacje we wszystkich sprawach bezpieczeństwa mnr. dotyczących wzajemnych interesów państw sygnatariuszy, w tym suwerenność i integralność terytorialna państw. Ta dwojaka natura Układu Taszkienckiego doprowadziła do różnorodnej jego interpretacji przez państwa - sygnatariusze. W Ałma Acie dnia 10 lutego 1995r. Wspólne posiedzenie Rady Szefów Państw i Radę Szefów Rządów, dotyczące: Memorandum w sprawie utrzymania pokoju i stabilności we Wspólnocie Niepodległych Państw; Deklaracji Państw strony układu o zbiorowym bezpieczeństwie państw stron układu oraz Koncepcji bezpieczeństwa zbiorowego państw członkowskich WN. Wykazano, że podstawą zapewnienia bezpieczeństwa zbiorowego jest mechanizm konsultacji politycznych w razie powstania zagrożenia dla bezpieczeństwa, integralności terytorialnej i suwerenności któregokolwiek państwa WNP lub pokoju międzynarodowego. Zgodnie z Koncepcja podstawę zapewnienia bezpieczeństwa zbiorowego tworzą: mechanizm konsultacji politycznych między stronami układu w razie powstania zagrożenia dla bezpieczeństwa, integralności terytorialnej i suwerenności któregokolwiek państwa WNP lub dla pokoju międzynarodowego; strategiczny potencjał jądrowy FR pełniący funkcje odstraszania ewentualnego agresora (zgodnie z doktryna wojskowa FR) oraz zobowiązanie do przyjścia z pomocą militarną państwu narażonemu na agresję na postawie Art.4 Układu Taszkienckiego. Po zmniejszeniu liczby członków układu w 1999r. Rosja zmieniła swoje stanowisko w sprawie systemu bezpieczeństwa, większy nacisk ukierunkowano na zwiększenie jego efektywności i dostosowanie do nowej sytuacji politycznej. Kluczowym a zarazem podsumowującym osiągnięciem budowy systemu bezpieczeństwa zbiorowego była powołana 7 października 2002 r. w Kiszyniowie przez sześć państw sygnatariuszy traktatu taszkienckiego: Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OBUZ). Organizacja została zarejestrowana w sekretariacie ONZ i posiada status obserwatora przy Zgromadzeniu Ogólnym NZ.

Po zakończeniu procesu rozpadu ZSRR w latach 1988-1991 znaczna część potężnej Armii Radzieckiej zalegała na terenach b. ZSRR. Rozważano potrzebę utworzenia z niej zjednoczonych sił zbrojnych WNP, których zadaniem miałaby być ochrona państw w ramach systemu. Powołano w tym celu Głównodowodzącego Zjednoczonych Sił Zbrojnych WNP. Pomysł nie zyskał zwolenników ambitnych planów ZR, z obawy na jego dominację wojskową na obszarze b. ZSRR. Większość byłych republik powołało narodowe ministerstwa obrony do maja 1992r. i rozpoczęła budowę własnych sił zbrojnych. 7 maja 1992 r. Rosja pozbawiona entuzjazmu ogłosiła powołanie rosyjskiego Ministerstwa Obrony. W czerwcu 1993r. Naczelne dowództwo Wojskowe Połączonych Soł Zbrojnych WNP przekształcono w Połączony sztab ds. Koordynacji i Współpracy Państw WNP. Następną próba Rosji było stworzenie sił szybkiego reagowania zdolnych do działań. Wiązało się to z naciskami politycznymi mającymi na celu uznanie przez ONZ, że WNP jest ugrupowaniem regionalnym w myśl Rozdz. VIII Karty Narodów Zjednoczonych. Państwa środkowoazjatyckie okazały się najbardziej zaawansowane w procesie budowy wspólnych sił. W październiku 2000r. w Biszkeku członkowie Układu Taszkienckiego podpisali porozumienie o utworzeniu koalicyjnych sił szybkiego reagowania. 10 lutego 1995 r. wyniku zacieśnienia integracji wojskowej Wspólnoty, podpisano Porozumienie o utworzeniu połączonego systemu ochrony powietrznej Państw WNP, który został powołany w celu ochrony granic powietrznych i obrony najważniejszych obiektów, obrony zgrupowań wojsk, obszarów przemysłowych oraz ludności znajdujących się na terenie WNP przed uderzeniami z powietrza i kosmosu. Kierowanie działaniami w ramach połączonego systemu odbywa się z Centralnego Stanowiska Dowodzenia Wojsk Obrony Powietrznej Federacji Rosyjskiej (CSD WOP FR). Problem ochrony granicy zewnętrznej stanowi priorytet zarówno dla FR, jak i pozostałej części Państw WNP. Zagrożenia w tym obszarze wynikają z ekstremizmu islamskiego, nielegalnego handlu bronią i narkotykami, niekontrolowana migracją w tzw. Miękkim podbrzuszu, czyli pasie od Iranu, Iraku, Afganistanu po Pakistan, stanowi element współpracy. Istotnym problemem granic wewnętrznych między państwami WNP jest ich nieszczelność. Jest to spowodowane ograniczonymi możliwościami państw wspólnoty w tworzeniu narodowych systemów zabezpieczania granic. Kwestia ochrony granicy zewnętrznej stanowi zatem o bezpieczeństwie każdego z państw wspólnoty. Sprawy granic stanowią nadal ważny temat w rozmowach i regulacjach dwustronnych, bowiem niw wszystkie zostały potwierdzone i wytyczone, a wokół niektórych toczą się spory. Rosja miała wpływ na każdy konflikt o niskiej intensywności w obszarze WNP: w Mołdawie (Naddniestrze), w Gruzji (Abchazja i Południowa Osetia), Azerbejdżanie (Górski Karabach). W pierwszej fazie konfliktu zbrojnego Rosja dostarczała broń i żołnierzy, oferowała wsparcie w formie doradztwa w sprawach militarnych oraz prowadziła działania dyplomatyczne. W kolejnej fazie zaś, po zakończeniu konfliktu, występowała w roli głównego mediatora i gwaranta porozumień pokojowych (oferowała pomoc w postaci sił pokojowych głównie wojsk rosyjskich). W trzeciej fazie Rosja nadal korzysta z środków dyplomatycznych i swojej obecności wojskowej, aby gwarantować polegający na względnej stabilności „status quo”. Rosja oficjalnie nie uznała: Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej, Południowej Osetii, Abchazji, Górskiego Karabachu. Stoi bowiem na stanowisku integralności terytorialnej państw WNP, obawiając się, że takie uznanie może wzmocnić nastroje separatystyczne wewnątrz Rosji. Ponadto „zamrożone konflikty” są swoistą gwarancją stałego wpływu Rosji na sytuację w państwach zagrożonych wybuchem nowych działań zbrojnych. Sytuacje na obszarze wspólnot pokazują, iż WNP jako regionalne ugrupowanie polityczno-wojskowe na czele z Moskwą w kontekście bezpieczeństwa w regionie nie sprawdziła się. Jest to skutek błędnych, aczkolwiek świadomych założeń Rosji.