Z tego jak zrozumiałem temat zapewne chodzi o geopolityczne i geograficzne warunki Polski w rozumieniu obronnym. Zacznę od geograficznych uwarunkowań obronnych Polski. Przedstawiając zarys problemu bezpieczeństwa narodowego Polski w XXI wieku, nie mógłbym pominąć tak ważnego aspektu, jakim jest położenie geostrategiczne. Od dawna wiadomo, że położenie na kontynencie, granice, ludność, sieć rzeczna, infrastruktura drogowa etc. mają bardzo duży wpływ na poziom bezpieczeństwa. Obecnie terytorium Polski zajmuje 313 895km2, z czego ląd zajmuje 311 904 km2, a 1991 km2 to morskie wody wewnętrzne (zatoki, porty). Kształt terytorium naszego kraju jest uznawany za korzystny do obrony z uwagi na jego zbliżenie do kształtu koła. Granice terytorium Rzeczypospolitej Polskiej- na północny-zachód Bałtyk na południu pasma górskie Karpat i Sudetów. Są to granice naturalne sprzyjające obronności państwa. Jednak, jeśli spojrzeć na granice wschodnią i północno-wschodnią sprawa nie wygląda już tak dobrze. Granice te są długie- ok. 1258km, nie wpływa to korzystnie na odpowiednie zapewnienie przez państwo polskie ich kontroli oraz obrony5. Trzeba wziąć też pod uwagę znaczenie tych granic z punktu widzenia Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz Unii Europejskiej. Na zachodzie kraju rzecz rysuje się już nieco lepiej. Północno- zachodnia granica to górny bieg Odry, natomiast południowo- zachodnia już nie opiera się na tej przeszkodzie terenowej, jaką jest rzeka. Ludność Polski to około 39 milionów osób, z czego 97, 6% to Polacy. Fakt ten jest szalenie istotny gdyż ma to wpływ na zachowanie bezpieczeństwa narodowego. Na korzyść naszego kraju wpływa też fakt, że żyje w nim ponad 8 milionów mężczyzn w wieku 15- 49lat, co przekłada się bezpośrednio na zdolności mobilizacyjne. Rozpatrując uwarunkowania geograficzne w aspekcie bezpieczeństwa narodowego Polski w czasach dzisiejszych wspomnieć należy o rzekach. Wisła i Odra są rzekami średniej wielkości w skali Europy, jednak są to rzeki bardzo niebezpieczne jak pokazują wydarzenia z maja 2010 roku czy lipca 1997. Jest to istotne zagrożenie wewnętrzne dla Polski, jeśli nie najistotniejsze. Problem braku zbiorników retencyjnych, polderów przeciwpowodziowych, czy absurdalnego zachowania w postaci budowania osiedli mieszkaniowych na terenach zlewowych jest ważnym czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku. Kolejnym elementem uwarunkowań geograficznych jest sieć drogowa w Polsce. Stan sieci drogowej w Polsce jest mierny. Infrastruktura drogowa nie dorównuje tej z Unii Europejskiej. Liczba wypadków jest wysoka. Brak odpowiedniej infrastruktury drogowej wpływa niekorzystnie na zdolność operacyjną wojsk lądowych Polski i innych krajów członkowskich NATO. Dość niepozorna, aczkolwiek ważna sprawa w obronności naszego kraju to lasy. Lesistość Polski wynosi 30%, a w niektórych rejonach 50%. Las to doskonała przeszkoda terenowa dla obcych wojsk lądowych. Lesistość Polski sprzyja również skutecznemu prowadzeniu działań nieregularnych. Pomijając kwestie czysto militarne, las to źródło drewna i budulca. Terytorium Polski o powierzchni ogółem 313 895 km2 (obszar lądowy - 311 904 km2, morskie wody wewnętrzne - 1991 km2) ma kształt przestrzenny zbliżony do, koła, co uznawane jest za korzystne zarówno do obrony jak i zarządzania państwem, zwłaszcza w porównaniu z terytorium II RP. O ile jednak granice - północno-zachodnia i południowa są naturalne (Bałtyk, Karpaty i Sudety) to granica zachodnia oraz północno-wschodnia i wschodnia są otwarte, pozbawione oparcia o przeszkody terenowe (poza dolnym biegiem Odry). Z uwagi na położenie “zamykające” przez te granice głównej osi geostrategicznej Europy oraz znaczną długość tych granic (zachodniej - 467 km, północno-wschodniej i wschodniej - 1258) - obrona tych granic oraz kontrola ruchu osób i towarów stanowi jedno z głównych wyzwań bezpieczeństwa narodowego oraz obrony wspólnej NATO a także bezpieczeństwa UE. Ludność Polski - blisko 39 mln osób (ósme miejsce wśród państw NATO) określa zarówno skalę potrzeb zapewnienia bezpieczeństwa jak i największe potencjalne źródło siły narodowej, którego powszechne włączenie we współtworzenie bezpieczeństwa narodowego jest największą szansą Polski. Oprócz liczby ludności niezwykle korzystna dla bezpieczeństwa narodowego jest prawie jednolita struktura narodowościowa (Polacy - 97,6%). O osobowym potencjale wojskowym Polski świadczą rzeczywiste możliwości mobilizacyjne (mężczyźni w wieku 15-49 lat zdolni do służby wojskowej - ponad 8 mln) oraz liczba mężczyzn osiągających wiek poborowy w danym roku - 336 tys.. Utrzymujący się od kilku lat katastrofalny wskaźnik dzietności kobiet - 140/100 wobec pożądanego 210-213/100 stanowi najważniejsze zagrożenie bytu narodowego dla obecnego i przyszłych pokoleń Polaków. Z warunków fizyczno-geograficznych największe, naturalne zagrożenie bezpieczeństwa narodowego stanowią nasze główne rzeki - Odra i Wisła. Jakkolwiek należą do rzek o średniej długości w Europie to jednak pod względem zagrożenia powodziowego - wielkości i szybkości spływu lodu i fali powodziowej należą do najpotężniejszych. źródło tej potęgi tkwi w górskiej zlewni i względnie prostym biegu koryta od gór do morza. Niszczący potencjał obydwóch rzek wyzwala się podczas powodzi również wskutek zaniedbań przeciwpowodziowych - starych (blisko 100-letnich) obwałowaniach, zabudowanych polderach i braku zbiorników retencyjnych. Można, więc stwierdzić, że najpotężniejszym zagrożeniem niemilitarnym Polski są i będą powodzie, którym sprostanie stanowi prawie, co roku najważniejsze wyzwanie bezpieczeństwa narodowego. Oprócz wielkich rzek szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego ma infrastruktura drogowa, stanowiąca jeden z sektorów infrastruktury krytycznej81. Średnia gęstość sieci dróg samochodowych (utwardzonych) w Polsce wynosząca 80 km/100 km2 jest wielokrotnie niższa niż w Europie Zachodniej (Np. RFN - 182 km/199 km2). Podstawowe uwarunkowania geograficzne Polski skłaniają do stwierdzenia, że ich wpływ na tworzenie bezpieczeństwa narodowego jest istotny i można go wyrazić w następujących tezach:

1. Dla zapewnienia skutecznej ochrony i obrony terytorium RP a zarazem wschodniej flanki obrony wspólnej NATO konieczny jest obronny system wojskowy składający się z elitarnych wojsk operacyjnych i powszechnej Obrony Terytorialnej;
2. Obecny potencjał ludnościowy Polski z największą w Europie populację młodzieży stanowi największą szansę w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego, o ile zostanie włączony i wykorzystany w strukturach obrony narodowej oraz gospodarce, kulturze i usługach;
3. Niski, a nawet ujemny przyrost demograficzny stanowi już obecnie zagrożenie bytu i pomyślności narodowej;
4. Zagrożenia powodziowe stanowią największe naturalne zagrożenie bezpieczeństwa narodowego;
5. Mała, w stosunku do Europy Zachodniej, gęstość sieci drogowej oraz jej zły stan techniczny stanowią istotną barierę rozwoju gospodarki oraz jedną z głównych przyczyn katastrofalnego stanu bezpieczeństwa ruchu drogowego, a także ograniczenie możliwości wzmocnienia przez siły NATO obrony terytorium Polski;
6. Potężne, mimo niedoinwestowania, polskie rolnictwo zapewnia nam bezpieczeństwo żywnościowe wytwarzając również nadwyżki dla eksportu żywności;
7. Zapewnienie stałych i zróżnicowanych źródeł importu ropy naftowej, i gazu ziemnego będzie warunkować w istotnej części bezpieczeństwo energetyczne Polski mimo posiadania własnych bogatych złóż węgla kamiennego i brunatnego oraz gazu ziemnego;
8. Potencjał zbrojeniowy polskiego przemysłu stanowi szansę pełnego zaspokojenia potrzeb obronnych Polski;
9. Zajmujące blisko trzecią część powierzchni Polski lasy są bezcenną wartością i dziedzictwem narodowym, wymagającym stałej ochrony, a zarazem są wielkim walorem obronnym, który należy, tak jak w przeszłości, przygotować i wykorzystać w obronie narodowej.

Teraz chciałbym omówić geopolityczne warunki Polski do obronności kraju. Polska, jako państwo graniczne Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz peryferyjne Unii Europejskiej W kontekście globalnym i regionalnym przyjmuje się, że rozwój Polski w najbliższych latach przebiegać będzie w warunkach nasilających się procesów integracyjnych i globalizacyjnych6 . Procesy te trwają w ostatnich latach w sposób ciągły, a ich efektem jest m.in. rozszerzenie NATO i Unii Europejskiej na wschód, co spowodowało istotną zmianę sytuacji Politycznej i gospodarczej w Europie o wymiarze, co najmniej regionalnym. Przyjęcie Polski, Litwy, Łotwy i Estonii do wspólnoty obronnej i gospodarczej spowodowało odsunięcie Rosji od Bałtyku, zaś obwód kaliningradzki Federacji Rosyjskiej stał się Eksklawą tkwiącą wewnątrz wspomnianych wspólnot. Natomiast przyjęcie Rumunii i Bułgarii do tych wspólnot ograniczyło pozycję Rosji na Morzu Czarnym oraz jej wyjście przez Bałkany na Morze Śródziemne. W tej sytuacji położenie geopolityczne Polski uległo również radykalnej zmianie, gdyż na północy graniczy ona bezpośrednio z obwodem kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej (rys. 6.) a na wschodzie z Białorusią, na terytorium, której znajdują się bazy i stacjonują wojska rosyjskie. Powstał, więc problem modyfikacji systemu obronnego, w tym zmiany dotychczasowej dyslokacji sił zbrojnych. Z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa nabrały znaczenia m.in. elementy infrastruktury transportu na hipotetycznych kierunkach zagrożeń z terytorium obwodu kaliningradzkiego i z terytorium Białorusi. Nakłada się na to dążenie Rosji do uzyskania połączeń transportowych z obwodem kaliningradzkim przez terytorium Polski (lub Litwy). Dodatkowymi elementami w tej sytuacji są: utrudnianie przez Rosję wyjścia z Zalewu Wiślanego na Bałtyk, konieczność zapewnienia Białorusi, jako państwu śródlądowemu, dostępu do portów bałtyckich (Np. w Gdańsku lub w Kaliningradzie). Ponadto jednym z priorytetowym zadań wynikających z rozszerzenia Unii Europejskiej na wschód jest konieczność uzyskania spójności transportowej państw nadbałtyckich, tj. Finlandii, Estonii, Łotwy i Litwy z państwami czarnomorskimi, tj. Rumunią i Bułgarią. Nakłada się na to potrzeba posiadania drogi samochodowej równoległej (rokadowej) do granicy wschodniej Sojuszu Północnoatlantyckiego, co w kontekście szerszym wynika z przynależności państw bałtyckich, Polski, Słowacji, Węgier, Rumunii i Bułgarii również do NATO Sytuację tę komplikuje jeszcze fakt, że polskie regiony wschodnie (województwo warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie i podkarpackie) są opóźnione w rozwoju społeczno-ekonomicznym, gdyż zarówno w okresie przed transformacją ustrojową, jak i po transformacji, znajdują się poza obszarem intensywnego rozwoju, co znacznie utrudnia procesy inwestycyjne w tych regionach. W okresie istnienia PRL ukształtował się trójkąt intensywnego rozwoju, którego podstawa opierała się o przedgórze sudecko-karpackie wierzchołek stanowiło Trójmiasto. Skutkiem tego województwa Polski północno-wschodniej znalazły się poza tym trójkątem Po transformacji ustrojowej, nowy trójkąt rozwojowy kraju opiera się o granicę polsko-niemiecką, a jego wierzchołek znajduje się w stolicy. W tej sytuacji „ściana wschodnia” także znalazła się poza tym obszarem. Występują tu, więc zarówno społeczne, jak i ekonomiczne obszary problemowe o małej liczbie podmiotów gospodarczych i niskich dochodach budżetów gmin (poniżej 75% średniej krajowej), a tym samym niskich wydatkach inwestycyjnych (poniżej 70% średniej krajowej). Konsekwencją tego jest depopulacja obszaru i „starzenie” społeczeństwa, co przekłada się negatywnie na bezpieczeństwo państwa. Analizując uwarunkowania wynikające z sąsiedztwa państw należących do NATO uwzględnić należy przyszłą koncepcję wspólnego bezpieczeństwa, która zakłada, że bezpieczeństwo każdego państwa jest bezpośrednią funkcją poczucia bezpieczeństwa pozostałych partnerów. Z tego względu system wspólnego bezpieczeństwa wyklucza traktowanie sąsiada jako wroga czy potencjalnego przeciwnika. Nakazuje natomiast dostrzegać w nim partnera w budowaniu wspólnego bezpieczeństwa. Niezależnie jednak od tych wspólnych przedsięwzięć w sferze bezpieczeństwa, każde państwo ma przede wszystkim cele własne, narodowe, które stara się realizować. Realizacja tych celów przez państwa duże, często przybiera formę nacisków na inne państwa, czasem stanowi to konsekwencję jego potęgi i ambicji mocarstwowych, zmierzających często do powiększenia strefy swoich wpływów. W przypadku państw nienależących do NATO sąsiedztwo z nimi powinno być postrzegane przez pryzmat ich strategii bezpieczeństwa. Sytuację geopolityczną Polski w kontekście europejskim w ciągu ostatnich dwustu lat oceniano, jako niekorzystną zwłaszcza w kategoriach położenia przestrzennego pomiędzy dwoma znacznie silniejszymi sąsiadami – Niemcami i Rosją. Zmianę tej sytuacji przyniosły dopiero lata 90-te ubiegłego wieku, kiedy zaczęły następować istotne przemiany polityczne i gospodarcze w Europie, szczególnie zaś w Europie Środkowej. Pod koniec lat 90-tych ubiegłego wieku, przedstawiano trzy scenariusze potencjalnego rozwoju sytuacji geopolitycznej. W pierwszym scenariuszu, najbardziej korzystnym dla Polski, przewidywano bezapelacyjne zwycięstwo sił demokratycznych i wolnorynkowych. Rosja stałaby się krajem przyjaznym dla sąsiadów oraz narodów wchodzących w skład Federacji Rosyjskiej. Porzuciłaby politykę wielkomocarstwową, pomyślnie rozwijałaby się gospodarczo, podnosząc radykalnie poziom życia mieszkańców. Rozszerzałaby sferę oddziaływania w dziedzinie kultury i nauki na wschód i na zachód, stając się głównym czynnikiem stabilizacji politycznej na Zakaukaziu, w Azji Środkowej i na Dalekim Wschodzie. Tak postrzegana Rosja mogłaby stać się częścią zjednoczonej Europy i jednym z podstawowych składników cywilizacji euroatlantyckiej. Scenariusz ten niestety nigdy dotychczas się nie sprawdził. W kolejnym scenariuszu, najbardziej niebezpiecznym, przewidywano reaktywowanie państwa ideologicznego lub nacjonalistycznego oraz próbę szybkiego odbudowania pozycji wielkomocarstwowej. Taka Rosja dążyłaby do supremacji światowej i uzyskania pozycji równoważnej ze Stanami Zjednoczonymi. Podejmowałaby próby odzyskania dawnej strefy wpływów w Europie Środkowej. Stwarzałoby to bezpośrednie zagrożenie zwłaszcza dla Ukrainy, Litwy, Łotwy i Estonii a następnie Polski. Terytorium Polski stałoby się strefa ochronną (buforową) – barierą pomiędzy Wschodem a Zachodem, a ponadto obszarem koncentracji sił zbrojnych. Taki scenariusz stawał się coraz bardziej prawdopodobny w świetle dyskusji o lokalizacji elementów amerykańskiej tarczy antyrakietowej w Polsce i w Czechach oraz prowadzonej przez Rosję polityki energetycznej opartej nie na zasadach ekonomicznych, lecz politycznych – również w skali globalnej. Trzeci scenariusz, również niebezpieczny dla interesów geopolitycznych Polski, to stopniowe pogarszanie się sytuacji gospodarczej i pogarszanie warunków życia społeczeństwa Federacji Rosyjskiej. Dalsze narastanie chaosu społecznego, przestępczości, patologii społecznych, zahamowanie rozwoju demokratyzacji i zniechęcenia demokracją i gospodarką rynkowa. Narastanie konfliktów etnicznych i regionalnych, pełzający rozkład struktur państwowych. Przejście od rządów semi demokratycznych do rządów jawnie autokratycznych. Tym niemniej położenie Polski w przestrzeni geopolitycznej kontynentu europejskiego uległo przewartościowaniu i pojawiła się szansa zmniejszenia negatywnych obciążeń historycznych. Wielkie nadzieje na radykalne uwolnienie się Polski od zewnętrznych zależności, zwłaszcza od Rosji, zostały w znacznym stopniu spełnione. Pełne i efektywne członkowstwo w NATO oraz UE przyniosło zmianę tej niekorzystnej od stuleci sytuacji geopolitycznej. Jednakże główny geopolityczny dylemat Polski pozostaje niezmienny. Mianowicie czy polska przestrzeń ma grać rolę strefy buforowej osłaniającej UE i być obszarem styczności (osłony strategicznej) – na pierwszej linii NATO, przed negatywnymi oddziaływaniami Wschodu, czy też ma być pomostem wymiany kulturalnej i gospodarczej między Wschodem i Zachodem? Lub może aktywnym podmiotem realizującym wspólnie z Niemcami i Rosją politykę bezpieczeństwa w Europie Środkowej – regionie środkowoeuropejskim? W dalszym ciągu jednak, – co wyraźnie widać – zapewnienie Polsce bezpieczeństwa, tak jak w przeszłości, wiąże się współcześnie w znacznym stopniu z jej położeniem geopolitycznym. Położenie to w strukturze, UE, w warunkach narastających procesów konkurencyjności gospodarczej przybierających skalę globalną, uzyskuje nowe wartości, ale stwarza też nowe potencjalne zagrożenia Np. poprzez „peryferyzację” polskiej przestrzeni. Może to jednak ulec zmianie, gdy będzie realizowany wariant integracji przestrzeni eurazjatyckiej. Na początek choćby w wymiarze transkontynentalnych korytarzy transportowych.