Rusyfikacja było to proces, którego celem było całkowite wynarodowienie Polaków poprzez: wprowadzenie obyczajów, języka rosyjskiego, religii prawosławnej oraz ujednolicenie aparatu administracyjno-państwowego z rosyjskim. Rusyfikacja przeprowadzana była po rozbiorach Polski, największe nasilenie miała miejsce po klęsce powstania styczniowego.

Przebieg rusyfikacji po powstaniu listopadowym

Upadek powstania listopadowego spowodował nasilenie represji wobec Polaków. Car Mikołaj I nominował na księcia warszawskiego i namiestnika Iwana Paskiewicza, który okupował wraz ze swym wojskiem Królestwo Polskie. Od tego momentu polskie urzędy cywilne i wojewódzkie podlegały pod rosyjskich naczelników. Na Królestwo Polskie nałożono kontrybucje oraz koszty utrzymania stacjonującej 100-tysięcznej armii carskiej. Armia polska została zlikwidowana, uczestników powstania wysłano w głąb Rosji, wcielając ich do armii rosyjskiej na 15 lat. Los powstańców podzielili pozbawieni opieki chłopcy w wieku młodzieńczym, którzy zasilili bataliony dziecięce. Skonfiskowano majątki ziemskie.

W ramach rusyfikacji dążono do zlikwidowania samodzielności Królestwa Polskiego poprzez:

• zniesienie przez Mikołaja I konstytucji z 1815 roku

• zamianę województw na gubernie

• wprowadzenie w 1832 Statutu Organicznego. Zakładał on ograniczenie autonomii Królestwa Polskiego. Zniesiono odrębną koronację cara na króla polskiego, wojsko polskie i Sejme. Pozwolono Rosjanom na piastowanie urzędów w Królestwie i zniesiono niezależność sądów.

• podporządkowanie szkolnictwa ministerstwu w Petersburgu,

• wprowadzenie stano wojennego, rosyjskiego systemu wag i miar, waluty,

• wybudowanie Cytadeli,

• zmniejszenie Rady Administracyjnej (wyłączono sprawy szkolnictwa),

• zniesienie w 1841 roku Rady Stanu.

Wszystko to miało na celu likwidację aparatu państwowego oraz zacieśnienie zależności Królestwa Polskiego od Rosji.

Polityka cara Mikołaja I pogłębiła feudalną zależność chłopa. Nastąpił zastój w przemyśle. Królestwo Polskie prawie całkowicie utraciło swoją autonomię. System mikołajewski przewidywał rusyfikację kultury i oświaty:

• zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie,

• skonfiskowano zbiory Biblioteki Publicznej,

• rozwiązano Towarzystwo Przyjaciół Nauk,

• zlikwidowano polskie gimnazja oraz zmniejszono liczbę szkół.

Represje po upadku powstania styczniowego

Kolejny okres represji wobec Polaków nastąpił po upadku powstania styczniowego (1863-1864). Celem władzy rosyjskiej stała się unifikacja Królestwa Polskiego z Rosją na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej, kulturowej. Powoli i systematycznie wypierano polskość z Królestwa Polskiego.

Uczestników powstania zsyłano na Syberię. Konfiskowano mienia. Wprowadzono kary pieniężne za noszenie żałoby narodowej i uczestniczenie w uroczystościach propolskich. Zakazano Polakom nabywania majątków ziemskich, mogli je tylko dziedziczyć. Dziewczyny polskie wydawano za Rosjan, a chłopców wcielano do korpusów wojskowych i rozwożono po terenie imperium

W 1867 zlikwidowano Radę Stanu i Radę Administracyjną - rozpoczął się proces unifikacji administracji polskiej z rosyjską. Zmieniono nazwę Królestwa Polskiego na Kraj Nadwiślański, a namiestnika zastąpił generał-gubernator (skupiono władzę cywilną i wojskową w jednym ręku, co było specyficzne dla stanu wojennego). Rosyjskie Ministerstwo Skarbu przejęło zwierzchnictwo nad Bankiem Polskim, który zresztą w roku 1885 zamknięto. Zwiększono liczbę guberni z pięciu do dziesięciu. Rosyjscy urzędnicy otrzymywali majątki zabrane Polakom.

Ważnym narzędziem rusyfikacji była surowa cenzura. Poddawano jej wszystkie książki i czasopisma wychodzące w zaborze rosyjskim. Obowiązywał nadzór policyjny nad działaczami oświatowymi, księgarniami i bibliotekami. W sądach i urzędach, szkołach nakazywano używać języka rosyjskiego. Polacy i katolicy nie mieli dostępu do stanowisk w administracji i instytucjach.

Aleksander Apuchtin wprowadził w szkołach na terenie Kraju Nadwiślańskiego system donosicielstwa wśród uczniów. Zlikwidowano Szkołę Główną (1869 r.), a na jej miejsce wprowadzono Uniwersytet Warszawski z językiem rosyjskim jako wykładowym. Generalnym celem rusyfikacji było dążenie do wzrostu analfabetyzmu u Polaków poprzez zmniejszanie liczby szkół.

Represje nie ominęły także Kościoła katolickiego. Konfiskowano zbiory kościelne, zamknięto 129 klasztorów. Księży zsyłano na Syberię bądź zabijano. W 1867 Kościół katolicki podporządkowano Kolegium Rzymskokatolickiemu w Petersburgu. W 1875 roku zlikwidowano Kościół unicki, a unitów (grekokatolików) przymusowo nawracano na prawosławie.