2.1. Określenie Kodeks (z łac.) - akt prawny, zawierający zbiór przepisów regulujących daną dziedzinę stosunków społecznych. Kodeks etyczny jest utrwalonym na piśmie zespołem działań, których przestrzegania wymaga się od członków korporacji czy pracowników i norm postępowania (nakazów i zakazów) oraz wartości, standardów i zasad, jakimi się kierują. Etyka zawodowa jest zbiorem norm stanowiących konkretyzację ogólnych norm moralnych, określających szczegółowe ich konsekwencje dla typowych sytuacji, w jakich znaleźć się mogą osoby wykonujące dany zawód. Niektórzy termin “etyka zawodowa” odnoszą do “spisanych norm odpowiadających na pytanie, jak ze względów moralnych przedstawiciele danego zawodu powinni, a jak nie powinni postępować.” Jednak w potocznym użyciu oznacza wszelkie zasady tego typu, niezależnie od tego, czy zostały spisane czy też mają charakter niepisany. 2.2. Zawodowe kodeksy etyczne:  Powstają nowe zawody a istniejące ulegają szeregu zmian wynikających z form kształcenia, zmian technologicznych oraz internalizacją uprawnień zawodowych;  W wielu środowiskach pojawiła się potrzeba sformalizowania zestawu praw i obowiązków zawodowych; w Polsce zjawisko związane z problematyką kodeksów zawodowych rozwinęło się na przełomie XX i XXI wieku;  Etyka zawodowa to zbiór norm i reguł stanowiących moralne powinności przedstawicieli danego zawodu, który pilnuje ich przestrzegania oraz sankcje możliwe do stosowania wobec sprawcy niewłaściwego czy wręcz nagannego zachowania;  Kodeks etyczny danego zawodu to uporządkowany zbiór takich reguł czy przepisów procedury, które wyznaczają obowiązki moralne związane z czynnościami zawodowymi;  Kodeksowe normy deontologiczne to skonkretyzowane normy etyki ogólnej, dostosowane do specyfiki danego zawodu oraz nowe reguły normatywne istniejące w danym zawodzie;  Kodeks etyczny wylicza uprawnienia przedstawicieli danego zawodu i rozwiązuje sytuacje kryzysowe np., które wartości w danej sytuacji są priorytetowe, zasady reakcji na postępowanie wbrew przyjętym normom konkurencji, zaufania, jak rozwiązywać najważniejsze dylematy, które rodzą się w trakcie wykonywania czynności zawodowych;

2.3. Wymagania wobec kodeksów:  Kodeks powinien przede wszystkim normować, nie powinien, zatem zawierać opisu wartości i ideałów, którym korporacja służy.  Kodeks musi, w pierwszej kolejności, dbać o interes publiczny. Nie powinien zawierać przepisów, dla których uzasadnieniem jest wyłącznie zabezpieczenie interesów członków korporacji.  Kodeks musi być rzeczowy i uczciwy. Musi regulować istotne i specyficzne dla danego zawodu problemy, a nie ustalać normy, które i tak tkwią w powszechnej moralności.

Pierwszy wymóg budzi dość poważne wątpliwości. Kryje się za nim założenie, że kodeks etyki zawodowej jest przejawem moralności obowiązku, a nie moralności dążeń (aspiracji), że jego zadaniem jest wyznaczenie minimalnych standardów zachowania członków korporacji zawodowej, a nie wskazywanie ideałów, do których powinni dążyć. Takie założenie jest nieuzasadnione. Etyka zawodowa z założenia może stawiać swoim adresatom wyższe wymagania moralne, niż te, które są wyznaczone przez normy etyki ogólnej.

2.4. Struktura kodeksów  Wprowadzenie do kodeksu. Większość kodeksów posiada część wstępną, w której przedstawione są podstawowe zasady, jakimi organizacja (firma, korporacja lub ich związek) kieruje się w swym postępowaniu.  Działy, rozdziały, części kodeksów. Poza przedmowami czy wstępami, kodeksy dzielone są na części (rozdziały, podrozdziały itp.) poświęcone poszczególnym zagadnieniom lub uporządkowane wg. rodzajów interesariuszy firmy, bądź zbudowane wg. struktury mieszanej.  Treść kodeksów Kodeksy firm i stowarzyszeń zawodowych mają na celu pomaganie pracownikom lub członkom w etycznym postępowaniu. Zawierają w związku z tym wskazania, w jaki sposób ogólne moralne zasady stosują się do tego, czym firma bądź stowarzyszenie się zajmuje. 2.5. Kodeks etyczny a prawo Zasadą, jaką kierują się autorzy wszystkich kodeksów etyki zawodowej, jest niesprzeczność zawartych w nich norm etycznych z normami obowiązującego prawa. Postępowanie obywateli państwa objęte jest działaniem norm prawnych, natomiast specyfika wykonywanego zawodu może być uregulowana odrębnymi zestawami norm, czyli kodeksami zawodowymi. Te ostatnie obejmują w szczególności te działania, które nie zostały wyraźnie ujęte przez prawo

. 2.6. Zakres kodeksu Kodeks zawodowy może zawierać postanowienia, dotyczące działania nie tylko zawodowego, ale także „poza służbą”. Punktem wyjścia i założeniem, jakie stoi u podstaw formułowania zasad etyki zawodowej niektórych zawodów – także w stosunku do postępowania niezwiązanego z pełnieniem służby – jest to, że profesjonalistą jest się przez dwadzieścia cztery godziny na dobę, nie zaś jedynie w okresie wykonywania zajęć zawodowych. Kodeks zawodowy może zawierać postanowienia obejmujące nie tylko osoby aktualnie aktywne zawodowo, ale także w stanie spoczynku oraz kandydatów do zawodu (stażystów). 2.7. Celowość istnienia kodeksów Celowość stwarzania kodeksów etyki w ramach etyki środowiskowej poszczególnych grup zawodowych bywa różnie oceniana. Rysują się tutaj wyraźnie dwa skrajne poglądy.  Wedle jednego, skodyfikowanie zasad etyki jest zasadne i niezbędne, gdyż ułatwia osobom wykonującym dany zawód odnalezienie norm etycznych nakazujących bądź zakazujących im określonego postępowania. Zgodnie z tym ujęciem do zalet kodeksowej regulacji należy jednoznaczność określenia tego, co obowiązuje i co jest zakazane. Etyka w rozumieniu budujących takie programy etyczne oznacza zespół określonych i wyrażonych explicite norm korporacji zawodowej. Tego rodzaju podejście do zagadnień etycznych możemy nazwać inżynierskim. Opiera się ono na założeniu sięgającym czasów Oświecenia, że etyka stanowi swoistą wiedzę techniczną, czyli wyrażalną za pomocą instrukcji. Jej poznanie pozwala na zwiększenie racjonalności działania organizacji i jej członków. Inaczej mówiąc: ludzie robią źle, bo nie wiedzą, jak postępować dobrze.  Wedle drugiego poglądu, formułowanie kodeksów etyki zawodowej niesie ze sobą istotne niebezpieczeństwo. Wraz ze spisaniem tychże zasad wśród przedstawicieli danej grupy zawodowej może pojawić się założenie, że zbiór ten ma charakter wyczerpujący, a zatem jeżeli w kodeksie nie znalazł się dany zakaz ani nakaz etyczny, wówczas postępowanie w tym zakresie jest etycznie obojętne. Może to mieć fatalne skutki w przypadku, gdy kodeks zasad etyki zawodowej będzie zawierał istotne luki. Spisywanie zasad etycznych powoduje, że osoby nimi związane czują się wolne od konieczności dokonywania samodzielnego wartościowania danych zachowania, jako dążących do dobra, ślepo zawierzając poczuciu etyki twórców kodyfikacji. Także i ten skutek negatywnie oddziaływująca na ostateczną ocenę celowości kodyfikacji zasad etyki.

2.8. Przestrzeganie kodeksów Faktyczne przestrzeganie kodeksów wymaga pewnej dyscypliny. Wiąże się z tym zagadnienie związanego z sankcjami, bądź wolnego od nich kodeksu etycznego. Za bardziej humanistyczne uznaje się kodeksy bez sankcji. Dobrym środkiem do osiągnięcia wysokiego poziomu moralnego może być dążenie do przekonania sprawcy naruszenia normy moralnej określonej kodeksem postępowania o trafności krytyki i przyjęcie innego stanowiska, niż to, jakim się kierował w chwili wykonywania krytykowanego czynu. Celem takiego postępowania jest minimalizacja stygmatyzacji sprawcy oraz zmniejszenia możliwego poczucia niesprawiedliwości i urazy płynących z zagrożenia karą.

7. KODEKS ETYCZNO - ADMINISTRACYJNY Coraz częściej w naszym kraju mówi się o wielkiej potrzebie tworzenia etyk zawodowych dla poszczególnych grup zawodowych. Każda etyka zawodowa ułatwia wykonywanie określonego zawodu, wpływa na jego prestiż, pomaga w rozwiązywaniu konfliktów, przyśpiesza podejmowanie decyzji, daje wskazówki obyczajowe i dotyczące perfekcjonizmu zawodowego, zakreśla i uzasadnia granice odstępstwa od norm powszechnych, nakazuje w pewnych wypadkach traktować obowiązki ogólnie uznane za nadzwyczajne, jako podstawowe 3.1 Poziom etyczny instytucji publicznej jest wypadkową wielu czynników. Wyróżniamy z nich czynniki zewnętrzne i wewnętrzne Do zewnętrznych należy: System polityczny i aktualna sytuacja polityczna, Poziom gospodarczy, Poziom i jakość prawa, Obowiązujący zestaw norm i obyczajów przyjętych w danym społeczeństwie. Do wewnętrznych należy: Kulturę organizacyjną, Misję instytucji, Politykę wewnętrzną, Poziom moralny urzędników.

3.2. Specjalności etyczne Każde specjalności od etyki zawodowej wypracowali kilka podstawowych narzędzi, pozwalających organizacjom podnieść swój poziom etyczny, a tym samym wpłynąć na ukształtowanie swego wizerunku, jako organizacji etycznej. Do nich należą:  szkolenie pracowników,  system selekcji i rekrutacji,  przyjęcie strategii działania w zakresie etyki,  instytucja doradcy do spraw etyki,  budowanie i umacnianie kultury etycznej,  kodeksy etyczne,  przywództwo etyczne,  komitety etyczne oraz techniki działań indywidualnych. Kodeksy jest to najprostszy sposób przekazywania informacji pracownikom o obowiązujących w danej organizacji normach i akceptowanych sposobach postępowania w kluczowych dla niej obszarach. Jest to katalog standardów i zachowania etycznego, określających sposób postępowania i zachowania pracowników samorządowych oraz wybieralnych przedstawicieli władz lokalnych. Kodeks etyczny służy również w budowaniu efektywnej i przejrzystej administracji publicznej poprzez kształtowanie właściwych relacji urzędników z obywatelami. Postanowienia Kodeksu Etyki Służby Cywilnej wzięto pod uwagę zarówno przepisy Konstytucji RP, jak i postanowienia ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej oraz konieczność ich pełnej realizacji w praktyce działania korpusu służby cywilnej, w celu ustanowienia standardów postępowania, których winni przestrzegać urzędnicy i pracownicy służby cywilnej oraz wspomagania ich w prawidłowym wypełnianiu tych standardów, w zgodzie z oczekiwaniami społecznymi i obywatelskimi. Podstawę dla uchwalenia projektu tego kodeksu stanowiła także Rekomendacja Komitetu Rady Ministrów Rady Europy nr R/2000/10 z dnia 11 maja 2000 r. w sprawie kodeksu postępowania urzędników w służbie publicznej. Kodeks etyki opracowany na podstawie naukowych podstaw rozumienia etyki oraz indywidualnych doświadczeń pracowników administracji, pomyślany jest, jako drogowskaz ułatwiający decyzję przy trudnych decyzjach. Ma spełniać dwie podstawowe funkcje: Informacyjną,
Edukacyjną,. 3.3. Normy etyczne Normy etyczne wiążą pracownika administracji publicznej niezależnie od tego, czy są ujęte w normach prawa stanowionego czy nie. Gdy normy etyczne są ujęte w normach prawa stanowionego, jest obowiązek prawny ich przestrzegania. Naruszenie norm etycznych ujętych w normy prawa stanowionego pociąga odpowiedzialność prawną pracownika administracji publicznej. Wśród norm etycznych pracownika administracji publicznej można wymienić:  Pracę na stanowisku publicznym traktuj, jako służbę ludziom, nie zaś, jako panowanie nad ludźmi. Jest to najwyższy nakaz etyczny;  Przestrzegaj obowiązującego prawa stanowionego i prawa moralnego;  Kieruj się w swym postępowaniu zasadą realizowania na stanowisku publicznym dobra wspólnego;  Szanuj przyrodzoną godność wszystkich ludzi i sam zachowuj się godnie zarówno w miejscu pracy jak i poza miejscem pracy;  Nie sprzeniewierzaj się urzędowi, który piastujesz;  Nie demoralizuj innych własnym postępowaniem;  Eliminuj despotyzm i bezwzględność w kontaktach z ludźmi;  Przyczyniaj się do wzrostu zaufania obywateli do państwa;  Traktuj wszystkich sprawiedliwie nie dyskryminując nikogo z jakiejkolwiek przyczyny;  W żadnej formie i w żadnych okolicznościach nie nadużywaj piastowanego stanowiska publicznego dla własnych lub cudzych, partykularnych korzyści, bądź bezinteresownych i bezstronny;  Powierzony urząd publiczny sprawuj wedle swej najlepszej wiedzy i woli, z należytą uczciwością, sumiennością i gorliwością. 3.4. Kodeks etyczny Kodeks etyczny jest zbiorem wartości i zasad etycznych, wyznaczających standardy postępowania urzędników publicznych na rzecz realizacji szeroko rozumianego interesu publicznego. Z analiz zapisów możemy wywnioskować, że wartościami służby publicznej, powszechnie przyjmowanymi w analizowanych kodeksach są: bezstronność, prawość, praworządność, rzetelność, lojalność, przejrzystość, skuteczność, równość, odpowiedzialność, sprawiedliwość, neutralność polityczna. Nowa koncepcja urzędnika łamie myślenie dokładnego, lecz bezdusznego pracownika, sumiennie wykonującego powierzone jemu obowiązki. Musi on zadbać o właściwy klimat stosunków wewnątrz urzędu oraz w kontaktach z klientami. Przymiotem określającym współczesnego pracownika administracji rządowej jest też zdolność do rozpoznania własnych błędów i umiejętność ich naprawy. Właściwe obsłużenie petenta jest dowodem profesjonalizmu, a profesjonalizm bez etyki nie istnieje. Urzędnik musi pamiętać, że jego naj istotniejszym celem wykonywanych przez niego czynności oraz podejmowanych decyzji jest ochrona interesów petenta, w stosunku, do którego ma pełnić taką samą rolę służebną, ale zawsze zgodnie z właściwie pojętym interesem ogólnym, w granicach prawa. Nie może on nadużyć zaufania petentów, ale w interesie petenta, nie wolno mu też przekraczać obowiązujących procedur. Celem podstawowym etyki urzędniczej jest sprzyjanie dobremu wykonywaniu służby wobec społeczeństwa. Właściwe obsłużenie petenta jest przecież dowodem profesjonalizmu, a profesjonalizm bez etyki nie istnieje. Normy i oceny moralne wewnątrz grupy urzędniczej powinny przyczyniać się do integrowania społeczności lokalnej, sprzyjać lepszemu wykonywaniu służebnej funkcji wobec petentów traktowanych nie, jako antagoniści, ale właśnie, jako partnerzy. Władza publiczna musi być służebna w stosunku do praw obywateli i prawa w ogóle. Powinna chronić uzasadnione interesy każdego obywatela. Urzędnicy, szczególnie najwyższych szczebli, powinni stanowić wzór postępowania etycznego, który autor nazywa modelem „moralnego agenta”. Wdrażanie kultury odpowiedzialności, współuczestnictwa obywateli i kreatywności w służbie cywilnej najczęściej związane jest z nową koncepcją administrowania, którą nazywa się „zarządzaniem etycznym”. Koncepcja ta znana jest z włączania do procesów zarządzania publicznego elementów zarządzania wartościowego. Przy realizacji tej koncepcji najczęściej stosuje się dwie uzupełniające się metody. Jedną z nich stanowi przyswojenie standardów zawartych w kodeksach etycznych przez urzędników i na tej podstawie podnoszenie ich wrażliwości na problemy związane z ochroną interesu publicznego. Drugą metodą zapewnienia nowej kultury administrowania jest upowszechnienie uniwersalnych wartości, tzw. dobrych praktyk administracyjnych. Współcześni autorzy książek o etyce twierdzą, iż podstawą osiągania przez ludzi i organizacje sukcesu jest uczciwość, szczerość, nie posługiwanie się podstępem. Rozmaite uchybienia etyczne w pracy urzędników, nawet te „błahe”, jak np. niegrzeczne traktowanie interesantów, udzielenie nierzetelnych informacji itp. rodzić się mogą także z konfliktu ról, jakie pełni urzędnik. Wyróżnić można, bowiem co najmniej trzy płaszczyzny działania urzędnika: urzędnik – petent, urzędnik – przełożony (pracodawca), urzędnik – podwładny. I tak np. przełożony wymaga od urzędnika szybkości i sprawności w obsługiwaniu petentów, podczas, gdy petent oczekuje profesjonalnej i rzeczowej obsługi, choć niekoniecznie szybkiej; pracodawca oczekuje, że urzędnik poświęcać będzie swój czas zawodowy nie tylko na obsługę petentów, ale i na szkolenia, dokształcanie, nadzorowanie podległych pracowników, podczas gdy dla petenta rzetelny urzędnik to taki, który maksimum czasu poświęca właśnie jemu. Już z tego przykładowego wyliczenia wynika, że praca urzędnika w jej etycznym wymiarze polega na umiejętnym godzeniu tych sprzecznych nieraz dążeń i wymagań. Zespół zasad i norm określających, jak z moralnego punktu widzenia powinni zachowywać się przedstawiciele danego zawodu zwykło powszechnie nazywać się etyką zawodową. Jej rodowód sięga, jak to wykazałem w poprzednim rozdziale, czasów Platona i Arystotelesa. Uporządkowany logicznie zestaw takich norm nazywa się kodeksem deontologicznym danego zawodu. Kodeksy tworzy się przez konkretyzację i uszczegółowienie norm etyki ogólnej, funkcjonującej w danym społeczeństwie, dostosowując ją do specyfiki danego zawodu. Potrzeba tworzenia etyki zawodowej odnosi się przede wszystkim do zawodów wyróżnionych, których przedstawiciele, na co dzień mają do czynienia z wartościami szczególnie cenionymi społecznie, takimi jak np. zdrowie i życie, wolność czy kształtowanie osobowości. Obecnie tworzone są także etyki tych grup zawodowych, których działalność zyskała szersze znaczenie społeczne lub w których kwestia kwalifikacji moralnych człowieka jest, co najmniej tak ważna, jak sprawa kwalifikacji zawodowych. Do tego grona należy zaliczyć profesję specjalistów — menedżerów. Warto sobie zadać pytanie: Czy dodatkowe kodeksy etyki zawodowej są potrzebne? Jeżeli ktoś nie jest człowiekiem uczciwym i przyzwoitym, to żadna etyka zawodowa mu nie pomoże. Warto jednak zwrócić uwagę, że za normami moralności ogólnej stoją sankcje (wyrzuty sumienia, odpowiedzialność przed Bogiem, sądem), etyka zawodowa tak skutecznych sankcji natomiast nie posiada. Dlatego też warto i trzeba konsekwentnie tworzyć kodeksy etyki zawodowej, które będą znakami na drodze naszych zachowania. Reasumując, „trudno w życiu liczyć na indywidualne sumienie i ludzką wrażliwość. Istnieje w dzisiejszych czasach silna społeczna potrzeba gwarancji zawodowej rzetelności i uczciwości ze strony lekarzy, menedżerów, przedsiębiorców, pracodawców, itp. Etyka zawodowa powinna wypełniać te luki, które istnieją w prawie formalnym. Jest to proces historycznie uzasadniony, gdyż pierwszymi kodyfikowanymi systemami etycznymi, były właśnie takie etyki zawodowe jak lekarska (Hipokrates) czy adwokacka (Cycero). Można, więc powiedzieć, że etyka zawodowa istniała przed etyką ogólną i jest jej nieodłącznym uzupełnieniem.” Warto dodać, że branżowe kodeksy postępowania etycznego zawierają wskazówki zarówno obyczajowe jak i te dotyczące perfekcjonizmu zawodowego. Kodeks etyczny zakłada, bowiem wiele ewentualności pojawiających się w kontaktach pomiędzy uczestnikami obrotu gospodarczego.

Literatura

Zarządzenie nr 14 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 października 2002 r. w sprawie ustanowienia Kodeksu Etyki Służby Cywilnej, M.P. nr 46, poz. 683. Administracja publiczna pod redakcją J. Bocia, Kolonia Limited, Wrocław 2003 Kałużna H., Kałużny S., Urzędnik w służbie publicznej, „Gazeta Samorządu i Administracji” 2002, nr 1 Kudrycka B., Zmiany w pozycji i statusie urzędników administracji publicznej. Nowe wyzwania i trendy, „Służba Cywilna” 2002, nr 4 Sułek M., Świniarski J., Etyka jako filozofia dobrego działania zawodowego, Warszawa 2001 Środa M., Etyka zawodowa, „Wiedza i życie” 1995, nr 12 Krajewski W., Etyka w służbie publicznej. Uregulowania prawne dotyczące etyki w służbie publicznej w Polsce, „Służba Cywilna” 2000/2001, nr 1