Pedagogia – zespół środków i metod wychowawczych stosowanych przez nauczycieli i wychowawców; nauczanie, wychowanie. Pedagogia to całość zabiegów wokół osoby wychowanka, to samo dzieło wychowywania, zespół czynności i umiejętności wychowawczych. Stąd pedagogia może być albo twórczym działaniem na dzieci i młodzież, płynący z talentu wychowawcy, albo rzemieślniczym naśladowaniem wzorów postępowania, zależnym od nabytej wprawy i rutyny. Termin „pedagogia” używano w języku polskim na początku XIX w. na oznaczenie wychowania dzieci; później jednak wprowadzono termin „pedagogika”, ustalając obok niego termin „wychowanie” i odrzucając „pedagogogię”. Pedagogika – wiedza teoretyczna i praktyczna dotycząca wychowania i nauczania; świadoma i celowa działalność wychowawcza. Pedagogika jest więc nauką, której przedmiot stanowi sprawa praktycznej pedagogii wszelkiego rodzaju (sztuki i techniki wychowania), czyli wychowawczego prowadzenia dzieci, młodzieży oraz oddziaływania na rozwój ludzi dorosłych. Pedagogika współczesna zachowuje swą historyczną nazwę (paidagogos – gr. = prowadzący chłopca), etymologicznie odnosząc się właściwie do wychowania dzieci. Obecnie jednak rozrosła się obejmując wszechstronny rozwój człowieka na przestrzeni całego życia (od dzieciństwa i młodości po dojrzałość i starość). Także w użyciu praktycznym występuje tradycyjna terminologia, posługująca się wyrazami przejętymi z języka potocznego, jak wychowanie, kształcenie i nauczanie. Pojęcia te są łatwe do użycia, ale trudne do zdefiniowania (ze względu na liczne skomplikowane stosunki międzyzakresowe). Tam, gdzie chodzi w wychowanie do odbioru czegoś lub wychowanie przez przeżywanie czegoś (np. muzyki), tam próbuje się używać wyrazu edukacja, np. edukacja filmowa. Z kolei termin pedagogizacja oznacza łączenie przedmiotów ogólnokształcących z problematyką pedagogiczną (działalność zmierzająca do szerzenia wiedzy i kultury pedagogicznej w społeczeństwie, zwłaszcza wśród rodziców); pedagogizacja studiów uniwersyteckich, pedagogizacja rodziców. Pojęcie edukacji ma wiele znaczeń i sensów:

• w słownikach traktuje się ją jako „wychowanie, głównie pod względem umysłowym, jako wykształcenie, naukę” bądź jednoznacznie jako „wychowanie, wykształcenie”. Słowo to w swoim rdzeniu zawiera „wyprowadzenie” (łac. ex-duco – „wyprowadzam”), to znaczy wyprowadzenie „z jakiegoś stanu gorszego do lepszego i wyższego” (w tym przypadku „wyprowadzenie dziecka ze stanu natury i barbarzyństwa do stanu kultury”). Biorąc pod uwagę kryterium genezy pojęć pedagogicznych, można wyróżnić pewne nazwy i znaczenie pierwotne, z których ukształtowała się nazwa i znaczenie współczesne. Przykłady tego typu pojęć: ex duco - w jęz. łac. „wyprowadzam” educare - w jęz. łac. „kształcić, wychowywać” edukacja - współcześnie rozumiana jako kształcenie, wychowanie, opieka wychowanie - w jęz. staropolskim znaczy zaopatrywanie, aprowizowanie (chowanie) wychowanie - we współczesnym rozumieniu oznacza pewien typ edukacji

EDUKACJA

Wychowanie Kształcenie Opieka

Kształtowanie postaw Nabywanie sprawności Rozpoznawanie potrzeb

EDUKACJA

Wychowanie Kształcenie Opieka (kształtowanie postaw) (nabywanie sprawności) (rozpoznawanie potrzeb)

intencjonalne ogólne sanitarna nieintencjonalne zawodowe zdrowotna

EDUKACJA

Przedmiotowa Podmiotowa (autoedukacj)

Kształcenie Samokształcenie Wychowanie Samowychowanie Nauczanie Uczenie się