TADEUSZ KOŚCIUSZKO – „CZY POLACY MOGĄ SIĘ WYBIĆ NA NIEPODLEGŁOŚĆ” (wg. pierwszego wydania tytuł brzmiał „CZY POLACY WYBIĆ SIĘ MOGĄ NA NIEPODLEGŁOŚĆ”)

POSTAĆ AUTORA, ŻYCIE, DOKONANIA. Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko, herbu Roch III (ur. 4 lutego 1746, zm. 15 października 1817) – generał polski i amerykański, inżynier fortyfikator, walczył o niepodległość Polski i USA, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w Insurekcji 1794. Urodził się 4 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie na Polesiu jako czwarte dziecko miecznika brzeskiego Ludwika Tadeusza, pułkownika regimentu buławy polnej litewskiej i Tekli z Ratomskich. Ród Kościuszków wywodził się od dworzanina króla Zygmunta I, Konstantego, zwanego zdrobniale Kostiuszko. Tenże za nieznane bliżej zasługi otrzymał w 1509 r. na własność majątek Siechnowicze, który stał się gniazdem rodowym Kościuszków. W 1755 r. Tadeusz razem z starszym bratem Józefem rozpoczęli naukę w Kolegium Pijarów w Lubieszowie. W 1760 r. wrócili obaj do domu, ze względu na kłopoty rodzinne. Ponieważ dziedzicem niewielkiego rodzinnego majątku miał być Józef, Tadeusz wybrał karierę wojskowego. Ukończywszy kolegium w Lubieszowie, w roku 1766 wstąpił Kościuszko do nowoutworzonej przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego kształcącej kadry oficerskie Szkoły Rycerskiej. Mimo że ubogi i bez koneksji rodzinnych młody kadet szybko zwrócił na siebie uwagę swoich przełożonych awansując do stopnia chorążego. Uczestnicząc w zorganizowanym dla najlepszych słuchaczy specjalnym kursie inżynierskim otrzymał następnie patent kapitana. Wówczas to wyjechał do Francji, pragnąc dalej kształcić się w najlepszych paryskich szkołach wojskowych. Mimo braku pieniędzy na podjęcie regularnych studiów młody Kościuszko radził sobie chodząc na publiczne i prywatne wykłady profesorów, kupował skrypty i teoretyczne podręczniki oraz studiował w praktyce podparyskie twierdze obronne. Pięć lat pobytu za granicą dało młodzieńcowi szerokie perspektywy i zrozumienie dla potrzeby zmian i reform niezbędnych w Polsce. Jednak jego powrót do kraju w roku 1774 okazał się wielkim rozczarowaniem. Polska znajdowała się od dwóch lat pod rozbiorem rosyjsko – prusko - austriackimi, któremu nie mogła przeciwstawić się zredukowana do 10.000 żołnierzy armia polska. Nie było więc w niej miejsca również dla Kościuszki. Nie znalazł go także w rodzinnym domu, gdzie nieudolnie gospodarzył po śmierci rodziców starszy brat. Wyjechał w roku 1776 do Ameryki Północnej, do Stanów Zjednoczonych, gdzie wziął udział w wojnie o niepodległość. Jako że posiadał wykształcenie inżynieryjne został przez amerykański Kongres awansowany do stopnia pułkownika i otrzymał rozkaz umocnienia Fortu Ticonderoga. Wywiązawszy się ze swojego zadania Polak zajął się budowaniem w pobliżu Saratogi nad rzeką Hudson fortyfikacji, które zatrzymały ostatecznie armię brytyjską. Tam też 17 października 1777 roku podpisano jej kapitulację. Za szczególne męstwo pod Saratogą otrzymał Kościuszko amerykańskie obywatelstwo i stopień generała brygady. W roku 1784 powrócił do kraju, gdzie nic się nie zmieniło. Osiadł w swoim majątku, Siechnowicach, gdzie prowadził proste i surowe życie. Sytuacja zmieniła się jednak w roku 1791, kiedy to Sejm Czteroletni (1788 - 1791) wprowadził zmierzające do poprawy stanu wewnętrznego państwa reformy wojskowe, skarbowe i władzy wykonawczej. 3 maja została także uchwalona nowa Konstytucja, na mocy której polska stała się nowoczesną monarchią konstytucyjną. Powołana wówczas Komisja Wojskowa zaczęła rozbudowywać armię, w której brakowało jednak oficerów. Otwarło to przed Kościuszką szansę na karierę wojskową również w Rzeczypospolitej, nie tylko poza jej granicami. 12 października 1789 otrzymał podpisaną przez króla nominację na generała majora wojsk koronnych. Uzyskanie upragnionego patentu miało też przynieść kres trapiącym go od kilku lat kłopotom finansowym, otrzymywał teraz wysoką pensję dwunastu tysięcy złotych rocznie. Dążenia Polaków do wzmocnienia ojczyzny wywołały niepokój Rosji oraz Prus, a także części rodzimej magnaterii związanej z obcymi mocarstwami. Już w kwietniu 1792 spiskowcy magnaccy, Szczęsny, Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki przygotowali akt konfederacji, znoszącej postanowienia Konstytucji 3 maja. Gwarantem przywrócenia dawnych praw miała być caryca Katarzyna II. Akt konfederacji ogłoszony został 14 maja, w pogranicznej miejscowości Targowica, a w kilka dni później armia rosyjska, na prośbę targowiczan, przekroczyła granice Rzeczypospolitej. Od kilku już miesięcy trwały w Polsce przygotowania do spodziewanej interwencji. Kościuszko brał w nich aktywny udział, dokonując inspekcji i manewrów podległych sobie wojsk, obejmując przy tym dowództwo dywizji pod nieobecność księcia Józefa Poniatowskiego. Na początku maja 1792 r. dokonana została reorganizacja wojsk polskich. Wodzem armii koronnej, liczącej około 17 tysięcy żołnierzy, król mianował księcia Józefa Poniatowskiego. Dowódcą jednej z trzech dywizji, tworzących armię koronną, został Tadeusz Kościuszko. 18 maja wojska rosyjskie (w sile około 100 tysięcy żołnierzy) wkroczyły na terytorium Rzeczypospolitej, rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska 1792. Armia litewska, wskutek zdrady dowódcy ks. Ludwika Wirtemberskiego, nie stawiła najeźdźcom prawie żadnego oporu. Również armia koronna nie dysponowała wystarczającymi siłami dla powstrzymania korpusu wkraczającego na Ukrainę. Udało się jej tylko wycofać bez większych strat na linię Bugu. W trakcie odwrotu, doszło 18 czerwca do zwycięskiej bitwy pod Zieleńcami. Wprawdzie nie miała ona większego znaczenia dla przebiegu dalszych działań, wykazała jednak możliwość skutecznej walki z wrogiem. Dla uczczenia tego zwycięstwa ustanowiony został przez króla krzyż Virtuti Militari. Na pierwszej liście odznaczonych widnieje, między innymi, nazwisko generała majora Tadeusza Kościuszki. Kościuszko odznaczył się w bitwach pod Włodzimierzem (17 lipca), pod Dubienką (18 lipca 1792) i Zieleńcami, za co otrzymał order Virtuti Militari. Po walkach na linii Bugu, w których odparto około trzykrotnie silniejsze wojska rosyjskie, ukształtowała się opinia o wysokich umiejętnościach dowódczych Kościuszki, czego wyrazem była nominacja na generała lejtnanta podpisana 1 sierpnia 1792 r. Zanim nominacja ta dotarła do obozu pod Sieciechowem, gdzie rozlokowała się armia koronna, jak grom spadła na wszystkich wiadomość o przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej i polecenie wstrzymania wszelkich działań przeciwko wojskom rosyjskim. Większość działaczy politycznych szykowała się do opuszczenia kraju, wyjeżdżając głównie do Saksonii, tam bowiem w Lipsku i Dreźnie powstawał ośrodek emigracyjny przeciwników konfederacji targowickiej. Kościuszko coraz częściej także myślał o wyjeździe. 26 sierpnia Narodowe Zgromadzenie Prawodawcze rewolucyjnej Francji nadało mu zaszczytny tytuł Obywatela Francji. Było to wyrazem uznania dla jego działalności i walki o ideały wolności. W liście adresowanym do księżnej Czartoryskiej, w październiku 1792 r. informował, że wkrótce wyjeżdża do Lipska. Przebywali już tam Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj, kierujący sprzysiężeniem przeciwników targowicy i przygotowujący powstanie przeciwko zaborcom. Wiosną 1793 r. powstał drugi ośrodek spiskowy, skupiający działalność wcześniejszych niewielkich organizacji, tym razem już w kraju. Na jego czele stanął Ignacy Działyński. Utrzymywał on ścisłe kontakty z ośrodkiem emigracyjnym. W Lipsku Kościuszko mieszkał tylko przez dwa tygodnie, udając się następnie do Paryża. Starał się tam o uzyskanie pomocy Francji dla planowanego powstania, ale konkretnych zobowiązań nie uzyskał. Rozwój wydarzeń w kraju zdawał się sprzyjać mgliście jeszcze zarysowanej koncepcji wywołania insurekcji. 13 stycznia 1793r. Prusy podpisały z Rosją porozumienie w sprawie drugiego rozbioru Polski. Zwołany 17 czerwca sejm grodzieński, z pewnymi oporami, ratyfikował układy rozbiorowe z dwoma państwami zaborczymi. Polska stała się krajem o powierzchni niewiele przekraczającej 200 tysięcy kilometrów kwadratowych, z liczbą ludności około 4 milionów. Gospodarka i społeczeństwo były zrujnowane ekonomicznie i moralnie. Takiego zakończenia nie przewidywali nawet najzagorzalsi zwolennicy konfederacji targowickiej. Większość obywateli zrozumiała prawdziwe zamiary zaborców, a to stwarzało sprzyjający klimat do podjęcia walki zbrojnej o niepodległość. Po powrocie z Paryża do Drezna w czerwcu 1793 r. Kościuszko opracował koncepcję organizacji powstania narodowego. W formie instrukcji trafiła ona do kraju, gdyż tu miały być przeprowadzone odpowiednie przygotowania. Krajowy ośrodek sprzysiężenia miał nieco odmienny plan działania. Przedstawiony on został Kościuszce we wrześniu 1793 r. w Podgórzu koło Krakowa. Generał stwierdził, iż przygotowania są słabo zaawansowane, a warunki wybuchu powstania jeszcze niezbyt sprzyjające i odroczył jego rozpoczęcie na czas bliżej nie określony. Tymczasem sytuacja w kraju rozwijała się w niepomyślnym kierunku. Zapadła, wymuszona na Radzie Nieustającej, decyzja o znacznej redukcji wojska polskiego. W pierwszych dniach marca rosyjskie władze okupacyjne wpadły na trop warszawskiej organizacji spiskowej. Kolejni emisariusze z kraju przenosili się do Lipska. W tej sytuacji Kościuszko zdecydował się na rozpoczęcie insurekcji mimo niewykonania jego instrukcji. Prawdopodobnie 15 marca wyruszył z Drezna do Krakowa. 24 marca 1794 na rynku krakowskim złożył narodowi uroczystą przysięgę i objął formalnie przywództwo insurekcji jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. Do jednej z największych i najważniejszych bitew tego okresu doszło pod Racławicami, gdzie Kościuszko zaatakował i rozbił oddziały generała Tomasowa. Szczególnym męstwem wykazali się wówczas polscy kosynierzy, wojsko chłopskie, których charakterystycznym elementem uzbrojenia była osadzona na sztorc kosa. Na wieść o owym zwycięstwie wybuchło także powstanie pod wodzą Jana Kilińskiego w Warszawie, a kilka dni późnej na Litwie. Jednak w obliczu potężnych armii zaborców zryw polskich patriotów miał nikłe szanse powodzenia. W październiku 1794 pod Maciejowicami wojska Tadeusza Kościuszki poniosły klęskę w starciu z rosyjską armią generała Aleksandra Suworowa. Kościuszko dostał się do niewoli, powstanie zaś powoli dogorywając upadło ostatecznie 9 listopada. 1796r. car Paweł I Romanow wypuścił Kościuszkę, który zgodził się złożyć przysięgę wiernopoddańczą, w zamian za co car wypuścił 20 000 Polaków. Kościuszko wyjechał do Stanów Zjednoczonych, jednak na krótko i w 1797 r. powrócił do Europy. W latach 1798-1815 r. mieszkał w Brevile pod Paryżem u Piotra Zeltnera i wziął udział w tworzeniu Legionów polskich. W 1799 r. (17 października i 6 listopada) spotykał się z Napoleonem. Kościuszko był przeciwnikiem wiązania sprawy polskiej z Napoleonem, któremu nie ufał. W 1799 brał udział w zakładaniu w kraju Towarzystwa Republikanów Polskich. W 1800 r. wydał broszurę „Czy Polacy mogą wybić się na niepodległość”. W 1808 r. opublikował książkę „Obroty artylerii konnej”. Prawdopodobnie w 1808 r. wyjechał do Solury (Solothurn) w Szwajcarii do Franciszka Zeltnera (wójta Solury) i zamieszkał w patrycjuszowskiej kamienicy przy Gurzelngasse nr 12. w tym domu spędził ostatnie lata swego życia i zmarł. Od roku 1936 znajduje się tam Muzeum Kościuszki. W 1815r. car Aleksander I Romanow, pragnąc uzyskać aprobatę dla stworzenia marionetkowego Królestwa Polskiego, zaprosił do Wiednia Kościuszkę. Ten na wiadomość, że planowane “Królestwo Polskie” ma mieć mniejsze terytorium od Księstwa Warszawskiego oświadczył, że to “jest pośmiech” i po bez skutecznej próbie listownego skontaktowania się z carem opuścił Wiedeń. Zmarł 15 października 1817 r. w Solurze w Szwajcarii. W 1818r zwłoki Tadeusza Kościuszki sprowadzone zostały do Polski i pochowane w krypcie św. Leonarda Katedry Wawelskiej. Serce Naczelnika spoczywa w urnie na Zamku Królewskim w Warszawie. Tadeusz Kościuszko jest także bohaterem narodowym Stanów Zjednoczonych Ameryki.

EPOKA, PAŃSTWO, POLITYKA, TECHNIKA. W roku 1764r. władzę w Rzeczpospolitej objął Stanisław August Poniatowski, głównie popierany przez carycę rosyjską Katarzynę II Wielką, reprezentowaną w Polsce przez rodzinę Czartoryskich. Stronnictwo antyrosyjskie powołało w 1768r. w Barze konfederację przeciw królowi, Czartoryskim i Rosji. W wyniku walki konfederaci ponieśli klęskę w 1771r. W latach obejmujących okres życia Tadeusza Kościuszki wystąpiły bardzo znaczące w sensie negatywnym Rozbiory Polski - okres w dziejach Polski w latach 1772-1795, kiedy to I Rzeczpospolita była zmuszana przez Rosję, Królestwo Pruskie i Austrię do dokonania na ich rzecz cesji części swojego terytorium. Główne fazy rozbiorów to:I rozbiór Polski - 1772 (Rosja, Prusy, Austria); II rozbiór Polski - 1793 (Rosja, Prusy); III rozbiór Polski - 1795 (Rosja, Prusy, Austria) . W 1807 roku Polska uzyskała namiastkę niepodległości w formie utworzonego Księstwa Warszawskiego, w roku 1815 przekształcono je w całkowicie niesuwerenne Królestwo Polskie, formalnie związane unią personalną z Rosją. W Europie w 1756 r. rozpoczęła się wojna siedmioletnia (1756-1763) natomiast w latach 1798-1815 w wyniku trwających w Europie wojen napoleońskich nastąpiły bardzo znaczące zmiany terytorialne na niemal całym obszarze kontynentu. Nieudana kampania rosyjska i klęska francuzów w bitwie pod Lipskiem spowodowały abdykację Napoleona i załamanie się ładu epoki napoleońskiej. Już 9 września 1813 doszło do zawarcia rosyjsko – prusko - austriackiego porozumienia w którym sygnatariusze zobowiązali się do wspólnego prowadzenia wojny, likwidacji Związku Reńskiego, odbudowy pozycji Austrii oraz podziału Księstwa Warszawskiego. Kongres wiedeński – konferencja międzynarodowa przedstawicieli 14 największych państw europejskich, trwająca od 9 października 1814 r. do 16 czerwca 1815 r. w Wiedniu, zwołana w celu rewizji zmian terytorialnych i ustrojowych spowodowanych wybuchem Wielkiej Rewolucji Francuskiej i wojnami napoleońskimi oraz wypracowania nowych zasad ładu kontynentalnego Powstanie Stanów Zjednoczonych. Polityka prowadzona przez Wielką Brytanię, zwłaszcza w latach 60. i 70. XVIII wieku oraz szerzące się idee oświeceniowe dokonały gruntownej zmiany w społeczeństwie kolonistów. Przestawali być już poddanymi brytyjskimi i jawnie zaczęli dążyć do niezależności. Zachodzące w tym czasie procesy i wydarzenia tego okresu zwane są rewolucją amerykańską. 19 kwietnia 1775 roku doszło do pierwszej konfrontacji zbrojnej sił kolonistów z armią brytyjską – bitwy pod Lexington. Walki rozgorzały na większym obszarze. Dowództwo sił kolonialnych zostało powierzona Jerzemu Waszyngtonowi. W wojnie tej wyróżnili się między innymi Tadeusz Kościuszko, Kazimierz Pułaski, Marie Joseph de La Fayette. Obradujący od 1775 roku II Kongres Kontynentalny w dniu 4 lipca 1776 ogłosił Deklarację Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Oznaczało to formalne zerwanie związków angielskich kolonii w Ameryce Północnej z Wielką Brytanią. Ustrój powstającego państwa tworzył się w duchu oświeceniowym. Zdecydowano się na monteskiuszowską zasadę trójpodziału władz. W 1787 roku obowiązujące do tej pory Artykuły Konfederacji i Wieczystej Unii zastąpiła pierwsza w świecie konstytucja. Nowa ustawa zasadnicza regulowała relacje pomiędzy władzą centralną a stanami. Powstałe państwo było republiką federalną z prezydentem jako głową państwa i Kongresem jako władzą ustawodawczą. W dziedzinie techniki koniec XVIII w i początek XIX w oznacza powstanie znacznego postępu technicznego określanego jako rewolucja przemysłowa. Ważnym zjawiskiem dla rewolucji przemysłowej było, oprócz mechanizacji produkcji pozyskanie nowych źródeł energii w postaci węgla kamiennego, który służył do napędzania maszyn parowych. Pierwszy silnik parowy został skonstruowany w 1735 roku a pierwszą maszynę parową skonstruował James Watt w 1782 r. W 1784 powstała pierwsza fabryka przędzalnicza, w której użyto silniki parowe Watta. Ważnymi wynalazkami XVIII wieku były: kondensator elektryczny, piorunochron, balon i prasa hydrauliczna, które miały odegrać swą rolę w następnym etapie rewolucji przemysłowej. W Anglii a następnie w całej Europie i Ameryce Północnej zaczęły powstawać nowoczesne zakłady przemysłowe oparte na pracy maszyn i robotników: huty, fabryki włókiennicze, kopalnie. Podjęto budowę dróg i kanałów na wielką skalę, gdyż rozwijający się przemysł potrzebował sprawnego transportu. Transport kanałami usprawniło wynalezienie śluzy komorowej. Te usprawnienia jednak nie wystarczały i w latach 1801-1808 pojawił się nowy środek transportu wynaleziony przez Richarda Threvithicka- lokomotywa parowa poruszająca się po szynach, o napędzie opartym na parowym silniku wysokoprężnym. Przy pomocy George’a Stephensona nowy wynalazek upowszechnił się w Anglii- zaczęto budować linie kolejowe, zrazu na potrzeby przemysłu. W następnych latach sieć torów kolejowych zaczęła pokrywać obszary Europy i Ameryki. Po raz pierwszy w dziejach ludzkości pojawił się środek transportu niezależny od siły ludzkich czy zwierzęcych mięśni, osiągający na początku prędkość48 km/h. Już w 1807 roku Amerykanin Robert Fulton skonstruował statek o napędzie parowym.

ŹRÓDŁA WIEDZY (METODOLOGIA). „Czy Polacy….” do druku przygotował i wstępem opatrzył Emanuel Halicz. Wydawnictwo MON. Warszawa 1967r. Kto jest autorem? Według Emanuela Halicza to Kościuszko był inicjatorem i twórcą koncepcji pracy. Jaką więc rolę odegrał Józef Pawlikowski? Moim zdaniem Pawlikowski jako sekretarz osobisty Kościuszki wyłożył idee kościuszkowskie i zajął się ich rozwinięciem, w końcu odredagowaniem pracy i stroną wydawniczą. Nie wykluczam też, że Pawlikowski posiadał poglądy innych wojskowych z otoczenia Kościuszki. Chociaż więc koncepcja pracy nie była jedynie wymysłem Pawlikowskiego on nadał jej ostateczną postać, on opracował całość i odredagował, dlatego też z formalnego punktu widzenia wszystko przemawia za tezą o autorstwie Pawlikowskiego. Autorstwo broszury zostało ustalone w roku 1905 przez Wacława Tokarza. Kim był autor? Józef PAWLIKOWSKI urodzony w marcu 1767 pod Piotrkowem; w rodzinie kowala - ponoć przedstawiciela zdeklasowanej szlachty. Studiował prawo w Szkole Głównej Koronnej w Krakowie, gdzie należał do Związku Filantropów. Pracował jako adwokat w Warszawie, będąc działaczem jakobińskiej lewicy; w latach 1793-1794 był jednym z najaktywniejszych spiskowców. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej emigrował do Belgii, a następnie do Francji. W Paryżu był sekretarzem Tadeusza Kościuszki; 22 VIII 1795 podpisał akt zawiązania Deputacji Polskiej. W okresie Królestwa Polskiego przebywał w Warszawie, następnie w Krakowie. W roku 1821 w Poznaniu wstąpił do Narodowego Towarzystwa Patriotycznego, uwięziony w 1826 roku zmarł w więzieniu w Warszawie na początku 1826 roku. Działacz jakobiński, pisarz polityczny; autor m.in. traktatów O poddanych polskich (1788) i Myśli polityczne dla Polski (1790).

KONSTRUKCJA DZIEŁA. Broszura, której autorstwo przypisywano początkowo generałowi Kniaziewiczowi, następnie Kościuszce, Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość? napisana z inspiracji Tadeusza Kościuszki przez Józefa Pawlikowskiego, po raz pierwszy była wydana bezimiennie w Paryżu w roku 1800; na karcie tytułowej podano fikcyjne miejsce wydania: “w Prykopiu nad Donem” Nakład (przeznaczony do agitacji w kraju) został skonfiskowany przez władze francuskie na skutek donosu ze strony polskich kół umiarkowanych. Broszura wznowiona została w czasie powstania listopadowego, a następnie czterokrotnie na emigracji z inicjatywy Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, z czasem nabiera rangi polskiego katechizmu patriotycznego, głoszącego sławę racławickiego kosyniera. Na uwagę zasługuje realizm w ocenie rzeczywistości oraz zwięzłość i rzeczowość argumentacji, charakterystyczne także dla innych pism Pawlikowskiego. „Czy Polacy….” składa się z następujących części: Przedmowa autora. Wady Polaków, które im przeszkadzają do niepodległości politycznej. Czy naród polski ma sposoby do powstania i jakie? Stan moralny Polaków. Stan bogactw Polski. Dokończenie.

TEZY STRATEGICZNE.

„Holendrzy, Szwajcarzy, Amerykanie nigdy by nie byli narodem poważanym, gdyby przez własną energię nie wybili się spod przemocy” str. 75

„Sztuka wojenna zawisła od tylu hazardów, tak iż jej reguły wniwecz obróci ślepe zdarzenie, które pospolicie szczęściem nazywamy. Gdyby wojskowa nauka tak była niezawodną w swoich układach jak rachuby matematyczne, Holendrzy Hiszpanom, Szwajcarzy Austrii, Ameryka nie oparłaby się była Anglii” str. 77

„Nowe podejście, nowa broń, nowy gatunek wojska zrobi nieużytecznymi wszystkie obroty (des manoeuvres), w które nawykli żołnierze” str. 77

„Upadek Polaków nie nastąpił z położenia ich kraju lub niesposobności oparcia się nieprzyjacielowi, ale z niestałości ich umysłu i braku energii” str. 78

„Polacy mają wadę jeszcze ślepego naśladowania, co skutkiem jest małego myślenia i rozważania rzeczy. Ponieważ mamy jedną sprawę z Francuzami, chcemy koniecznie posiadać jednakowe zapasy, jednakowe wojsko, jednakowe pasje i zdaje nam się, iż bez tego nie dojdziemy swego celu. Ale trzeba nam się zastanowić, że kraj nasz jest odmienionym, inne jego położenie, inną mający obfitość, charakter narodu różny, a zatem inakszej potrzebuje obrony i gatunku wojny. Szukajmy, nie naśladując bez rozwagi innych, między sobą sposobów, znalezione umiejmy użyć, a pomyślny zapewne odbierzemy skutek.” str.81

„Wiemy, jak wiele zależy podczas wojny na dobrych szpiegach a to końcem, aby wiedzieć moc nieprzyjaciela i gdzie się znajduje, bo skoro o tym się nie upewni generał, nie może ułożyć planu atakowania swego przeciwnika” str.103

„W wojsko powinno być wszczepiane posłuszeństwo, karność, szanowanie własności obywatela i osoby. Żołnierz ma być obywatelem, a nie ślepym narzędziem lub jestestwem samowolnym. i wstępem do wielkiego charakteru” str.124

„Mniemają niektórzy, iż potrzeba pierwej oświecić lud, zanim mu dać wolność. Ja rozumiem przeciwnie, że chcąc oświecić lud, trzeba go uwolnić” str. 126

„W czasie rewolucji potrzeba czynić ofiary, trzeba przestawać na małym, jeżeli chcemy wolności, wrócą nam się potem milionowe korzyści” str.132

ROLA I WPŁYW DZIEŁA NA NAUKĘ I SZTUKĘ STRATEGII. „Czy Polacy….” stało się prawie dogmatem, katechizmem polskiego ruchu rewolucyjnego. Zaglądali do niej i obcy teoretycy walki wyzwoleńcze (partyzanckiej). Karol Stolzman dostrzega możliwość rozpoczęcia powstania metodą wojny partyzanckiej, w której weźmie udział cały naród uzbrojony w lada broń: „Piki, widły, kosy, toporki, maczugi są narzędziem, w które się w pierwszych chwilach powstania najłacniej zaopatrzyć można, a rana nimi zadana nie mniej okropną, nie mniej śmiertelną być może".
Nie zapomina jednak o innych rodzajach broni, jak o karabinach i artylerii, jeśli w pracy swej taktyce ich użycia poświęcił tyle miejsca. Pierwszy etap wojny partyzanckiej, polegający na szybkim manewrowaniu, forsownych marszach, zaskakiwaniu nieprzyjaciela, unikaniu nierównego boju jest stosunkowo klarownie przedstawiony. Ale obraz walki staje się mglisty w momencie, gdy autor przechodzi do omawiania taktyki w dalszych jej fazach. Zdaje sobie bowiem sprawę, że oddziały partyzanckie, operujące w różnych częściach kraju, mogą rozpocząć bój, ale siła ich uderzenia jest niewystarczająca dla osiągnięcia ostatecznego zwycięstwa Teoria walki partyzanckiej legła u podstaw wszystkich zrywów powstańczych XIX w., zwłaszcza zaś powstania styczniowego. Doświadczenia tego powstania potwierdziły słuszność wielu wskazań głoszonych w latach czterdziestych XIX w. przez Stolzmana, Kamieńskiego i Bema. Walka Polaków w XIX wieku wzbogaciła doświadczenia w zakresie metod i sposobów prowadzenia wojny wyzwoleńczej, zwłaszcza zaś w dziedzinie oparcia partyzantki o miejscowe rezerwy ludzkie, nadania walce charakteru planowego, powiązania działań partyzanckich z walką regularnych formacji. Francuski ruch oporu, szukając materiałów do instrukcji partyzanckiej dla maąuh, wykorzystał Wojnę ludową Kamieńskiego, a broszura wydana pt. Uinsurrection est un art jest właściwie tylko skrótem pracy Kamieńskiego. Co więcej, dorobek Polaków zainteresował też najwyższe władze hitlerowskie, jeśli w 1940 r. wydział badawczy niemieckiego sztabu generalnego opracował w oparciu o polską, a nawet obcą literaturę o powstaniu styczniowym specjalny dokument pt. Die polnische Methoden bei der Vorbereitung und Durchfiihrung des Aufstandes,gegen die Russen im Jabr, 1863, którego celem było wykorzystanie polskich doświadczeń dla zwalczania ruchu oporu na terenie Polski. Jak wynika z tego, co zreferowaliśmy wyżej, polska myśl partyzancka modyfikowana i stale wzbogacana naukami wypływającymi z walk narodowowyzwoleńczych zwłaszcza 40-60-tych lat XIX w. była niezmiernie pouczająca. Imponuje ona bogactwem rozwiązań oraz trafnością wielu bynajmniej nie szablonowych ujęć i prób rozwiązania skomplikowanych problemów wojny partyzanckiej. Punkt wyjścia rozważań wielu teoretyków i metoda stosowana w pracach w niektórych nawet podstawowych zagadnieniach była czasem odmienna. Jednakże założenia i cele były wspólne. U podstaw ich leżały z reguły zasady wyłożone w pracy „Czy Polacy…” Kościuszkowskie wskazania, jak: wiara we własne siły, ufność w lud, przeświadczenie, że wojna ludowa jest istotnym, a jak pisali niektórzy, jedynym środkiem umożliwiającym wybicie się na niepodległość.

ODNIESIENIE TEZ DZIEŁA DO POLSKI (PRZESZŁOŚĆ, WSPÓŁCZESNOŚĆ).

     Praca „Czy Polacy...” jest próbą odpowiedzi na pytanie postawione w tytule. W oparciu o doświadczenia rodzime i obce autor dochodzi do  wniosku, że naród pragnący niepodległości musi głównie ufać w swoje siły.     

Nauki ujęte w „Czy Polacy….” miały doniosłe znaczenie dla dalszego rozwoju polskiego procesu historycznego. Leżały u podstaw poczynań powstańczych zwłaszcza w 1846, 1848 i 1863 roku. Miały moc mobilizującą naród do walki wyzwoleńczej. Walki te przyczyniały się do kruszenia systemu feudalnego oraz do rozwoju świadomości narodowej w szerokich masach ludowych i torowały drogę nowoczesnej społeczności polskiej. Nie sposób jednak nie zauważyć tego, że idee te i praktyki okazały się w zetknięciu z rzeczywistością zawodne, a narodowowyzwoleńcze walki w XIX wieku kończyły się niepowodzeniami. Dlaczego tak się stało? Nie miejsce w tym opracowaniu na szersza analizę, ale warto pewne wnioski zasygnalizować. Pomijam już ten moment, że między ideą a praktyką istniała jak zwykle dość istotna rozbieżność. Gdyby nawet, podejmując bój z zaborcami, udało się zorganizować potężny, powszechny i konsekwentnie ludowy ruch partyzancki, do czego nawoływał autor to i wówczas nie dysponując dostatecznymi środkami umożliwiającymi w toku walki stworzenie podstaw armii regularnej, jedynie zdolnej do sprostania w otwartym polu armiom państw zaborczych, bez pomocy z zewnątrz w sytuacji międzynarodowej, w której żadne z mocarstw zachodnich nie było skłonne spieszyć Polsce z militarną pomocą, a naturalny sojusznik walczącej Polski, tj. siły ludowo- rewolucyjne w Europie były słabe nawet przy największym bohaterstwie i poświęceniu nie można było uzyskać zwycięskiego dla kraju rozstrzygnięcia. Walka narodowowyzwoleńcza podjęta przez naród polski w XIX wieku w trudnej i wielce skomplikowanej sytuacji przyczyniła się wprawdzie do przyspieszenia procesu dojrzewania narodu, zmuszała państwa zaborcze do bardziej korzystnego regulowania niektórych zagadnień, jak np. sprawy uwłaszczenia chłopów (czynili to zaborcy dlatego, ponieważ chodziło im głównie o to, aby osłabić rozmach polskich powstań narodowych) do niektórych ustępstw wobec Polaków ale nie mogła osiągnąć głównego celu, jaki przyświecał bojownikom tych walk, a mianowicie wybicia się Polski na niepodległość. Jednakże znaczenie polskich powstań narodowych było dla życia narodu i dalszego jego rozwoju ogromne i odżywcze. Analizując treść pracy „Czy Polacy….” można wyodrębnić następujące wnioski gwarantujące niepodległość: Utrzymanie sojuszy korzystnych i realnych dla pomocy w walce (przemiany rewolucyjne we Francji), Wykorzystanie znajomości terenu, obszarów leśnych (prowadzenie działań wojennych na „swoim terenie”), Prowadzenie działań nękających linie komunikacyjne i zaopatrzeniowe, Wykorzystanie sytuacji politycznej i militarnej regionu na swoją korzyść, Wykorzystywanie cech narodowych do uzyskania przewagi (tradycje kawaleryjskie, kosynierzy), Motywowanie do walki całego społeczeństwa (wolność społeczna dla chłopstwa), Niewyolbrzymianie znaczenia przewagi liczebnej przeciwnika (zdobywanie poparcia wewnętrznego i zewnętrznego po kolejnych sukcesach), Wykorzystanie wzrostu doświadczenia wraz z upływem czasu trwania walki (wprowadzanie nowatorskich sposobów walki, użycie kosynierów), Rozbudzanie dążeń wyzwoleńczych w państwach ościennych (Śląsk, Wielkopolska, Litwa, Węgry), Wykorzystanie wzrostu siły wraz z powiększającym się obszarem działań, Przestawienie gospodarki państwa na działalność wojenną, Ukrywanie zapasów żywności przed wojskami przeciwnika, Rozłożenie obciążenia finansowego kosztami wojny na całe społeczeństwo (emisja pieniądza papierowego), Wykorzystanie zaangażowania nieprzyjaciela w innych konfliktach (Konflikt Prusy – Francja), Utrzymanie trwałego i silnego kierownictwa Obroną (Dyktatura). Nauki i doświadczenia wypływające z tej pracy są w większości (a na pewno te napisane pogrubioną czcionką) aktualne współcześnie.