Pojęcie działalności ubezpieczeniowej

Społeczeństwo oraz posiadane przez nie dobra narażone są na różnego rodzaju niebezpieczeństwa klęsk żywiołowych, wydarzeń losowych oraz wypadków, które mogą spowodować śmierć, uszczerbek na zdrowiu lub stratę majątku. W takiej sytuacji istnieje uzasadniona potrzeba tworzenia specjalnych funduszy przeznaczonych na pokrywanie powstałych szkód materialnych lub na łagodzenie następstw zdarzeń losowych. Najczęściej spotykaną formą tworzenia wspólnych zasobów pieniężnych jest ubezpieczenie. Jego istota polega na pobieraniu składek pieniężnych od dużej liczby osób nimi zainteresowanych. Utworzony z tych składek fundusz służy na pokrycie w pieniądzu określonych z góry rodzajów szkód losowych, oraz na wypłatę innych świadczeń na rzecz uczestników funduszu lub osób przez nich wskazanych.
Ubezpieczenie jest urządzeniem społeczno-gospodarczym zapewniającym w możliwie najszerszym stopniu pokrycie przyszłych potrzeb majątkowych, mogących powstać u poszczególnych jednostek w następstwie zajścia występujących z określoną prawidłowością zdarzeń losowych . Rozumiana w ten sposób istota ubezpieczeń przyjmuje za punkt widzenia interes konkretnej jednostki, która wskutek objęcia jej ochroną ubezpieczeniową może oczekiwać wyrównania doznanego uszczerbku majątkowego. Natomiast ubezpieczenia nie stanowią remedium na szkody w skali społecznej, bo w kategoriach całego majątku narodowego lub globalnego szkoda ma często charakter ostateczny i nie da się jej naprawić w ogóle, czego wyrazistym przykładem jest zniszczenie zasiewów przez grad lub zburzenie domu przez huragan . Pokrycie tych potrzeb następuje z funduszu tworzonego przez wiele jednostek, którym zagrażają tego samego rodzaju zdarzenia losowe. Fundusze ubezpieczeniowe powstają ze składek ubezpieczeniowych wnoszonych do zakładów ubezpieczeń. Zakłady ubezpieczeń przeznaczają fundusze na wypłatę świadczeń i odszkodowań na rzecz ubezpieczonych. Składka ubezpieczeniowa musi być wyliczona w takiej wysokości, aby wpływy od wszystkich ubezpieczonych starczyły na pokrycie odszkodowań oraz kosztów działalności zakładów, a także na prowadzenie przez zakłady ubezpieczeń działalności prewencyjnej . Problematykę prawną ubezpieczeń regulują w Polsce dość liczne i różne pod względem hierarchii akty normatywne. Przepisy prawne z tej dziedziny znajdujemy w ustawach poświęconych wyłącznie ubezpieczeniom, w kodeksach, rozporządzeniach i zarządzeniach. Do ważniejszych źródeł prawa ubezpieczeniowego należą:

• ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 124 z 2003 r., poz. 1151, z późn. zm.);
• ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. Nr 124 z 2003 r., poz.1153, z późn. zm.);
• ustawa z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz. U. Nr 157 z 2006 r., poz.1119, z późn. zm.);
• ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124 z 2003 r., poz. 1152, z późn. zm.);
• ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz. U. Nr 124 z 2003 r., poz. 1154, z późn. zm.);
• przepisy art. 805 – 834 k.c. odnoszące się bezpośrednio do umowy ubezpieczenia, a uzupełniająco w tym zakresie pozostałe przepisy kodeksu cywilnego;
• szereg wykonawczych aktów normatywnych, w tym rozporządzenia Ministra Finansów . Pojęcie działalności ubezpieczeniowej definiuje ustawa z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, która określa działalność ubezpieczeniową jako wykonywanie czynności ubezpieczeniowych związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych . Powyższa ustawa stwarza podstawy prawne do dostosowania polskiego systemu ubezpieczeniowego do wymogów unijnych. Obecne ustawodawstwo przewiduje dwie kategorie ubezpieczycieli: w formie spółki akcyjnej i towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Ustawa ta zakazuje prowadzenia jednemu ubezpieczycielowi jednocześnie ubezpieczeń na życie i majątkowo - osobowych. Polska posiada jeden z najbardziej nowoczesnych systemów ubezpieczeniowych w Europie Środkowej, a sama regulacja odpowiada w dużym stopniu systemowi obowiązującemu w państwach Unii Europejskiej . Ustawa o działalności ubezpieczeniowej odzwierciedla wiele rozwiązań dość wiernie wzorowanych na dyrektywach Komisji Unii Europejskiej. Skorzystano np. z koncepcji nadzoru finansowego, która ogranicza ingerencję organu nadzoru, gwarantując daleko posuniętą swobodę działań ubezpieczycieli. Nadzór ten polega na określeniu wymogów, jakim powinien się podporządkować ubezpieczyciel, aby mógł uzyskać zezwolenie na podjęcie działalności ubezpieczeniowej. Nadzór umożliwia okresowe sprawdzanie, czy ogłaszane przez ubezpieczyciela dane o jego sytuacji finansowej i wynikach działalności są zgodne z ustawowymi wymogami. W szczególności badane są wypłacalność ubezpieczyciela i stan posiadanych przez niego zasobów kapitałowych. Jest to zjawisko pozytywne, które zapewnia ochronę osób ubezpieczonych przed skutkami ewentualnej upadłości ubezpieczyciela. Pozytywnym zjawiskiem było również powołanie do życia Funduszu Gwarancyjnego, który chroni ubezpieczonych przed ewentualną możliwością braku otrzymania odszkodowania. Odwzorowano również zasadę rozdziału branż ubezpieczeniowych. Polega ona na tym, że jeden i ten sam zakład nie może zajmować się jednocześnie działalnością w zakresie ubezpieczeń na życie i pozostałych. System ten jest bardzo bezpieczny z punktu widzenia ubezpieczonych. Bardzo trafnym rozwiązaniem jest również powołanie do życia towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, które uwzględnia tzw. mały obrót ubezpieczeniowy o zasięgu lokalnym. Forma ta umożliwiła pewnym grupom społecznym i zawodowym zorganizowanie sobie ochrony ubezpieczeniowej na specyficznych zasadach współpracy poszczególnych grup zawodowych (lekarzy, rolników itp.). Ustawa o działalności ubezpieczeniowej umożliwiła prowadzenie ubezpieczeń spółkom bez udziału Skarbu Państwa i zagranicznym zakładom ubezpieczeń, po uzyskaniu zezwolenia Komisji Nadzoru. Ustawa ta przykłada dużą wagę do właściwej gospodarki finansowej ubezpieczycieli. Cechą systemu finansowego ubezpieczeń jest obowiązek gromadzenia kapitałów, funduszy i rezerw finansowych, które mają na celu zapewnienie prawidłowego, terminowego i realnego wykonywania przez ubezpieczycieli ich funkcji odszkodowawczych. Ustawa uelastyczniła gospodarkę finansową ubezpieczycieli, w szczególności umożliwiła prowadzenie przez nich aktywnej polityki lokacyjnej. Zakład ubezpieczeń jest obowiązany posiadać aktywa w wysokości nie niższej niż wartość rezerw techniczno-ubezpieczeniowych, a ponadto powinny być one w odpowiedni sposób zróżnicowane .