Pojęcia wychowanie i sztuka posiadają wiele definicji. Jedne z nich zawiera encyklopedia PWN. Wychowanie to oddziaływanie na czyjąś osobowość, jej formowanie, zmienianie i kształtowanie; wyzwalanie w drugiej osobie bądź grupie społecznej pożądanych stanów, jak rozwój, samorealizacja czy wzrost samoświadomości; efekt powyższych działań lub procesów; można wydzielić wychowanie umysłowe, religijne, moralne, fizyczne, estetyczne czy seksualne; ze względu na wiek osoby wychowywanej wyróżnia się wychowanie dzieci ( pedologia), dorosłych (andragogika) i ludzi starszych (gerontologia lub geragogika). Natomiast sztuka jest terminem dwuznaczeniowym; 1) w starożytności, średniowieczu i renesansie nazwa obejmująca szeroki zakres ludzkiej działalności twórczej ( rzemiosło, architektura, medycyna, prawo i wychowanie); 2) dziedzina ludzkiej twórczości artystycznej wyróżniana ze względu na związane z nią wartości estetyczne ( zwłaszcza piękno- sztuki piękne), której dzieła stanowią trwały dorobek kultury; termin sztuka, jak i kryteria określające dzieło sztuki zmieniały historycznie swe znaczenie. Wychowanie przez wielu uważane jest za sztukę i podobnie jak dzieło sztuki najlepiej udaje się w warunkach spontaniczności, w trakcie spotkania osób. Dzieje się tak jeżeli nauczyciel żyje wartościami i dzięki temu w codziennym kontakcie są one odsłaniane przed uczniami. W takich okolicznościach nawet trudne wartości stają się dla uczniów zrozumiałe i pożądane. Wychowanie jest rodzajem sztuki, w której ważną rolę odgrywa wyczucie potrzeb chwili, okoliczności miejsca i czasu. W wychowaniu należy być blisko życia i podejmować realne problemy uczniów. Wartości istnieją albo w osobach i ich działaniu, albo wcale. Wiele jednak zależy od stosowanych metod. Podstawą szkolnego wychowania powinny być programy wychowawcze, realizowane według określonego scenariusza, harmonogramu i rozpisania na role. Zupełnie tak samo jak w spektaklu teatralnym. Obecnie w dobie wielkich reform w szkolnictwie, za niezmiernie korzystny należy uznać fakt, że istnieje jednoznaczna, publicznie deklarowana wola polityczna przywrócenia szkole właściwie rozumianej funkcji wychowawczej. Ma to pełne oparcie w obowiązującym dziś prawie- w konstytucji oraz w ustawach i rozporządzeniach. W całej masie czynników przemawiających za obliczem dobrej szkoły jedno powinno być jasne: szkoła nie może jedynie dostarczać młodym ludziom informacji z różnych dziedzin wiedzy; musi im także pomagać w poszukiwaniu we właściwym kierunku sensu życia. Na tym polega jej odpowiedzialność, zwłaszcza obecnie w dobie wielkich przemian kulturowych i społecznych, które zdają się czasem zagrażać nawet najbardziej podstawowym wartościom moralnym. Współczesna dobra szkoła to taka, która jest nie tylko miejscem do przekazywania i nabywania wiadomości, ale przede wszystkim miejscem, by spotykali się w nim ludzie dlatego, że tego sami pragną, wzbogacając przy tym własną osobowość. Spełniając to zadanie szkoła powinna stawać u boku rodziny, której podstawowym i niezbywalnym zadaniem jest wychowanie. Nauczyciele w swojej pracy wychowawczej powinni wspierać obowiązki rodziców w dziedzinie wychowania, a kierunek działalności wychowawczej nie może być sprzeczny z wolą rodziców. Dobra szkoła powinna zapewnić im prawo do współdziałania, współuczestnictwa w edukacji dzieci. Szkoła powinna tworzyć klimat zaufania, akceptacji i wolności, gdzie otwartość i dialog umożliwia porozumienie i swobodny przepływ informacji. Powinna tworzyć uczniom warunki umożliwiające uzyskanie poczucia własnej wartości oraz wiary we własne możliwości m.in. przez pozytywną informację zwrotną. Szkoła jako środowisko wychowawcze ma obowiązek stwarzać uczniom warunki do kształtowania zachowań sprzyjających zdrowiu i bezpieczeństwu, organizować różnorodne spotkania , uroczystości, wycieczki, akcje charytatywne dające możliwość przeżyć wewnętrznych. Dobra szkoła to taka, która buduje jasne prawa i obowiązki, zasady i reguły, nakazy i zakazy obowiązujące w życiu codziennym. Nauczyciel powinien udzielać pomocy w konstruktywnym rozwiązywaniu konfliktów, doskonalić kompetencje komunikacyjne tzn. umiejętności mówienia i uważnego, skutecznego słuchania, powinien wspierać prawidłowy rozwój emocjonalny, społeczny, w tym koleżeństwo i przyjaźń. Nauczyciel powinien wpływać na kształtowanie pożądanych cech osobowości uczniów oraz na ich twórcze nastawienie wobec otaczającej rzeczywistości. Poprzez traktowanie dzieci w sposób podmiotowy, szkoła wyzwala w uczniach potencjalne możliwości twórcze. Twórczy nauczyciel wspiera uczniów w rozwoju, nie pracuje szablonowo, pobudza innych do innowacji i sam je wprowadza. Twórczy nauczyciel wykorzystuje spontaniczną aktywność swoich wychowanków, bezpośrednie doświadczanie, przeżycia i emocje, stwarza sytuacje do podejmowania różnych działań. Sztuka staje się nowym, atrakcyjnym „instrumentem” wychowawczym, który nie mieści się w żadnej z tradycyjnych kategorii wychowawczych i wykracza poza ramy tradycyjnych pedagogicznych instytucji. Jest środkiem wychowania, kształtuje postawy człowieka, ale równocześnie jest środkiem nauczania, ponieważ wzbogaca zasób wiedzy i mechanizmy poznawcze. Wychowanie przez sztukę jest coraz śmielej wprowadzane do szkół i do programów szkolnych. Nie mniej skutecznie i atrakcyjnie może być realizowane w ramach zajęć pozaszkolnych, przy tym niejako „zmusza” szkołę do współdziałania zarówno z instytucjami upowszechniającymi sztukę, takimi jak muzea, filharmonie czy teatry, jak i z placówkami organizującymi twórczą aktywność dzieci i młodzieży. Sztuka sprzyja przełamywaniu barier oddzielających szkołę od życia kulturalnego, stwarza nowe sytuacje wychowawcze o charakterze swobodnym i otwartym. Często młodzież właśnie w różnych dziedzinach sztuki jest bardziej wrażliwa i bardziej kompetentna od swoich wychowawców, narzuca im swoje własne zainteresowania i interpretacje, co nieraz może powodować napięcia i konflikty, bywa jednak również podstawą dla kształtowania się nowych form kontaktu między wychowawcą a wychowankami, stwarza atmosferę wspólnego przeżycia. Sztuka towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Staje się źródłem wciąż nowych doznań, wciąż odnawianej wiedzy o świecie i o sobie samym. Współczesnemu zurbanizowanemu człowiekowi żyjącemu w szybkim tempie, oderwanemu od przyrody - grozi to, że jego osobowość rozwinie się jednostronnie, że uwikłany w procesie technizacji życia przestanie rozwijać swoja wrażliwość uczuciową, ż e słabiej będzie dostrzegać piękno otaczającego świata. Świadomy, umiejętny kontakt ze sztuką nie tylko nie pozwoli mu dojść do takiego stanu, lecz rozwinie i rozszerzy zakres jego wrażliwości uczuciowej i zdolności dostrzegania piękna. Obok tekstu drukowanego i żywego słowa wykładowcy łączonego z pokazem i demonstracją, zjawia się ważne i ciekawe źródło samokształcenia i wychowania: teatr, film, muzea, wystawy. Teatr to sztuka trudna, ale oddziałująca na widza bardzo wielostronnie: przez słowo i głos aktora, dekoracje i światło, plastykę i muzykę. Bywanie w teatrze przyczynia się do rozwoju wrażliwości na walory ekspresywne tekstu literackiego i głosu ludzkiego oraz - dzięki wartościowemu w sensie artystycznym przekazywaniu tekstów przez aktorów - rozwija wrażliwość na poezję i prozę. Pogłębia wrażliwość plastyczną na światło, układy brył i barwy, może to wzbogacać wrażliwość słuchową na muzykę i efekty dźwiękowe występujące w sztuce. Rozszerza zakres doznawanych uczuć, zachęca do zastanawiania się nad postępowaniem ludzi, motywami ich działania, systemem wyznawanych przez nich wartości moralnych, nad sensem życia w ogóle. Obcowanie ze sztuką dramatu może nawet dopomóc w kształtowaniu własnego poglądu na życie. Kontakt z dobrymi przedstawieniami teatralnymi, ze sztuką teatru w ogóle przyczynia się więc niewątpliwie do wszechstronnego rozwoju naszej osobowości. Ponadto teatr umożliwia poszerzenie wiedzy o epoce odtwarzanej w utworze, który oglądamy na scenie, a także o epoce, w której on sam powstał. O dawnych epokach informują nas także muzea, które eksponują również wiele wartości i osiągnięć doby współczesnej. Niezależnie od korzyści w formie nabywania wiedzy, możemy doznawać w muzeach przeżyć estetycznych, jeżeli zwiedzamy galerie obrazów lub rzeźby czy też ekspozycje rzemiosła artystycznego. Na widok dzieła sztuki nieraz przestajemy się interesować codziennością i myśleć o przyszłości. Koncentrujemy się na przeżywaniu barw, kształtów, cieni i dźwięków. Wzruszenie estetyczne niejako strząsa z nas pył codziennych spraw, który nam przesłania niejednokrotnie oblicze świata. Podsumowując powyższe rozważania uważam, że sztuka spełnia swoistą rolę poznawczą i organizuje swoisty sposób myślenia, łącząc procesy rozumienia z osobistym doświadczeniem i przeżywaniem. Służy ludzkości, piękno jest potrzebne każdemu człowiekowi, jest podstawowym czynnikiem pełnego i harmonijnego rozwoju każdej jaźni i każdej warstwy społecznej. Piękne i trafne są słowa Emila Jaques-Dalcrose: “wychowanie jest sztuką, a sztuka - to najbardziej aktywny wychowawca”. Obcując ze sztuką stajemy się coraz bardziej wartościowymi ludźmi.

Bibliografia:

1. A. Krupa, Dwutomowa Encyklopedia PWN O- Z, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2003,
   strony 275 i 395.
2. W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1984.
3. I. Wojnar, Estetyka i wychowanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1964.