Wstęp
Baśń jeden z najważniejszych gatunków epiki ludowej. Treść baśni jest związana z wierzeniami magicznymi, występują w nich siły i zjawiska nadprzyrodzone, bohaterowie swobodnie przekraczają granice światów: realnego i fantastycznego. Czas i miejsce w baśni są nieokreślone (dawno, dawno temu, za siedmioma górami, za siedmioma lasami). W baśni pojawiają się pewne stałe wątki (wątki wędrowne), jak wędrówka bohatera w poszukiwaniu cudownego leku, wody życia, cudowne przeniesienie w inne miejsce, próby (walka, wyścig), przeszkody do pokonania. W baśniach znalazły wyraz dawne wierzenia i pewien system zasad moralnych, a także wiara w silne oddziaływanie sił nadprzyrodzonych. Moralność baśni zbliża się do prostych, surowych norm ludowych. Zasadniczy zestaw wątków baśniowych ukształtował się w średniowieczu, gdy elementy antyczne połączyły się z tradycją arabską (baśnie z cyklu Tysiąc i jedna noc) oraz ludową. Natomiast bajka jest gatunkiem literatury dydak-tycznej Jej zadaniem jest wskazywanie uniwersalnych prawd moralnych, stąd historyjka opowiedziana w utworze jest tylko ilustracją prawdy - najczęściej zawartej w końcowym morale. Bohaterami tekstu są zwierzęta, rośliny, przedmioty, rzadziej ludzie. Za twórcę bajek zwierzęcych uznaje się bajkopisarza greckiego Ezopa (VI w. p.n.e.) .Legendę o morderstwie Ezopa można tłumaczyć rzeczywistą sprzecznością przesłania jego bajek z wyznawaną w Delfach teologią – jego utwory krytykowały możnych, występowały w obronie skrzywdzonych. W bajce Ezopa występują jako bohaterowie zwierzęta i przedmioty. Zawiera ona zwykle jakąś moralną sentencję. Bajki Ezopa stały się wzorem dla całej literatury europejskiej: przerabiali je i naśladowali La Fontaine i Kryłów, a w literaturze polskiej Biernat z Lublina, Rej, Ignacy Krasicki, Adam Mickiewicz. Ezop od ponad dwóch tysięcy lat pomagają odróżniać dobro od zła. Od czasów starożytnej Grecji bajki zmieniano, poprawiano, uwspółcześniano, a jednak postacie, które stworzył Ezop, przetrwały, bawiąc nas i ucząc do dziś. Większość bajek obecnie jest tworzona właśnie na podstawie utworów Ezopa . Bajka jako gatunek literacki wywodzi się ze starożytności, jest to zwykle utwór niewielkich rozmiarów, żartobliwy, zawierający jakieś szczególne przesłanie (morał). Może mieć formę krótką i zwięzłą (bajka epigramatyczna) lub rozbudowaną, z elementami narracyjnymi.

Bohaterowie bajek to – prócz postaci ludzkich – zwierzęta oraz przedmioty, uosabiające jakąś charakterystyczną cechę (spryt, tchórzostwo, chciwość, rozwagę). Gatunek ten był szczególnie popularny w dobie oświecenia (XVIII w.) i ceniony ze względu na wartości dydaktyczne. Bajki Jeana de La Fontaine’a nie są tylko prostymi wierszykami dla dzieci, lecz poważną, skłaniającą do refleksji lekturą. Ze względu na skomplikowany, archaiczny język, brutalność zdarzeń, jak również dosadność moralnych nauk jest to lektura przeznaczona dla nieco starszego czytelnika. Warto zapoznać się z tym zbiorem nie tylko ze względu na wiedzę z niego płynącą (niektóre przykazy etyczne lekko się wszak zdezaktualizowały od XVII wieku), ale również na piękne wydanie, ozdobione świetnymi, zapadającymi w pamięć ilustracjami. Bajki francuskiego klasyka nie należą bowiem do lektur wyjątkowo łatwych, jak mogłaby sugerować ich klasyfikacja gatunkowa. Brawa należą się jednak wydawnictwu za przypomnienie tych utworów w najbardziej znanych tłumaczeniach, bez infantylnego uwspółcześniania. Piętrzą się więc w Bajkach archaizmy, dawno zapomniane formy czasownikowe, pokrętna jest najczęściej struktura zdań, a i rodzajów rymów zastosowano kilka. To wszystko powoduje, że podobnie jak bajki ezopowe, tak te La Fontaine’a są utworami przede wszystkim skierowanymi do dorosłych. Dzieci łatwo mogą pobłądzić w skomplikowanych frazach, zniechęcone dodatkowo nieznanymi im formami wielu wyrazów. A i nawet dla człowieka wykształconego bajki mogą stanowić spore wyzwanie intelektualne. W alegorycznych utworach zawiera La Fontaine głęboką krytykę przywar i słabości ludzkich. W prawie wyłącznie zwierzęcych bohaterach odbijają się różne ludzkie charaktery, zwykle jednoznacznie negatywne. Francuski pisarz wyśmiewa między innymi pychę, głupotę, chciwość, naiwność. Równie często próbuje udowodnić, że w życiu wygrywają osobnicy najsilniejsi, najprzebieglejsi, wykorzystujący słabości innych, jak w Wilku i baranku, gdzie okrutny wilk bez przyczyny pożera niewinnego baranka, albo w Na dworze lwa, gdzie z kolei okrutny satrapa morduje tych, którzy odpowiadają pochlebnie lub szczerze na jego pytania. Stawia to pod znakiem zapytania walor edukacyjny tych bajek i każe się zastanowić, czy aby na pewno powinny je czytać nasze pociechy, jak przyjęło się uważać, czy raczej są one swoistym moralnym drogowskazem przeznaczonym wyłącznie dla doświadczonego życiowo czytelnika. Wybitny reprezentant polskiego oświecenia Ignacy Krasicki napisał wiele ciekawych utworów m.in. bajki, satyry. Ukazują one wady społeczeństwa polskiego pokazują jak ludzie powinni. Bajki Ignacego Krasickiego mają charakter dydaktyczny. Można w nich dostrzec treści moralizatorskie, ukazujące ludziom, jak powinni postępować. Bajka pt. Malarze oparta jest na kontraście. Bohaterami są: znakomity portrecista Piotr, ubogi, ale dobry człowiek oraz Jan, który posiadał mniejszy talent, ale za to opływał w dostatki. Piotr przedstawiał ludzi takimi, jakimi są na-prawdę, a Jan otrzymywał wysokie zapłaty za pokazywanie na portretach ludzi takimi, jakimi chcieli być. Utwór ten podejmuje problem ludzkiej próżności. Chcemy, by widziano nas lepszymi, niż jesteśmy naprawdę. Jak zgubna może być dla człowieka skłonność do słuchania pochlebstw ukazuje poeta w bajce pt. Kruk i lis. Kruk z serem w dziobie słuchał pochlebstw wygłaszanych przez lisa. Wystarczyło tylko kilka fałszywych zachwytów, aby lis przechytrzył kruka. Zasugerował, że jego głos musi być zachwycający. Kruk chcąc zaprezentować swój „talent” otworzył dziób, z którego wyleciał ser, a na to właśnie czekał lis. Człowiek, który ulegnie pochlebstwom osoby, która ma w tym jakiś interes może wiele stracić. Bajka Filozof jest ilustracją powiedzenia „jak trwoga to do Boga”. Krasicki przedstawia filozofa, który nie wierzy w Boga i odrzuca wszystko, czego nie można dowieść drogą poznania rozumowego. Jednak kiedy zaczęło źle dziać się w jego życiu zmienił zdanie i zaczął wierzyć, pokazując jak łatwo ludzie przechodzą ze skrajności w skrajność. Ludzką zarozumiałość i pychę ukazuje Krasicki w postaci szczura w bajce pt. „Szczur i kot”. Szczur siedząc na ołtarzu w czasie nabożeństwa przechwala się, jak wszyscy mu kadzą. Oczadzonego kadzidłami szczura porywa i dusi kot wykorzystując jego zbytnią pewność siebie. Ignacy Krasicki do społeczeństwa trafiał przez śmiech, bo jak sam mówił „i śmiech niekiedy może być nauką, jeśli się z przywar a nie z osób natrząsa”. W bajkach zawarł uniwersalne prawdy ukazując problemy na ogólnikowych przykładach, nie urażając przy tym nikogo konkretnego. się zachowywać oraz postępować. Adam Mickiewicz również pisał bajki, szczególnie w początkowym okresie swojej twórczości (lata 20. i pierwsza połowa lat 30. XIX w.). Można jednak wyróżnić dwa okresy, w których powstawały bajki. Pierwszy to lata 1822-24 (tzw. okres kowieńsko-wileński), drugi – lata 1832-34. Inspiracją do tworzenia bajek były przede wszystkim dzieła Jeana de La Fontaine’a, Ignacego Krasickiego oraz Ezopa (starożytny bajkopisarz).

Był wówczas pod znacznym wpływem literatury oświecenia, dla której bajka była jednym z narzędzi służących roz-powszechnianiu najnowszych idei. Wiele z tych utworów pisarza nie była w pełni oryginalna. Mickiewicz inspirował się w tym względzie twórczością pisarzy oświeceniowych, w tym Ignacego Krasickiego. Z dwu odmian tego gatunku: bajki epigramatycznej oraz bajki narracyjnej, upodobał sobie szczególnie tę drugą, wzorując się na dziełach francuskiego bajkopisarza Jeana de La Fontaine’a. Niektóre bajki Mickiewicza są jedynie polskimi adaptacjami utworów La Fontaine’a, na przykład: Koza, kózka i wilk. Koza, kózka i wilk Historia opowiedziana przez Mickiewicza w Kozie, kózce i wilku ma wyraźnie charakter ludyczny – służy rozbawieniu czytelnika. Komizm został osiągnięty poprzez zastosowanie umiejętnie dobranych środków językowych oraz opisanie zabawnej sytuacji. Autor dowcipnie posługuj się określeniami: koza ma na nazwisko „Ostrożonka”, co odzwierciedla jej wielką dbałość o bezpieczeństwo; imię kózki to „Bebe” (chyba najwłaściwsze dla tego gatunku zwierzęcia); wilk zaś, próbując przekonać swoją potencjalną ofiarę o dobrych zamiarach, odzywa się do niej „najkoziej”. Humoru całej opowieści dodaje odwrócenie powiedzenia „Mądra koza po szkodzie”. Tym razem koza okazuje się przezorna i niezwykle roztropna. Komizm utworu potęguje końcowa uwaga narratora odwołująca się do popularności francuskich powieści wśród płci pięknej. Twierdzi, że jeśli jego opowieść ma znaleźć powodzenie wśród czytelniczek, musi udawać, że przedstawiona historia pochodzi z literatury francuskiej. Żaby i ich króle Wymowa tej bajki skłania do podjęcia próby interpretacji uwzględniającej ówczesny kontekst polityczny. „Rzeczpospolita żabska” bardzo przypomina Rzeczpospolitą Obojga Narodów (Polskę połączoną ścisłą unią z Litwą) sprzed rozbiorów. Szlachta, tak jak żaby z bajki Mickiewicza, nie potrafiła wykorzystać wolności i swobód, które gwarantowali im kolejni królowie. Zamiast pracować dla dobra kraju, rozwijając jego siłę kulturalną, militarną i ekonomiczną, wolała urządzać huczne zabawy, toczyć niekończące się procesy o mało istotne sprawy oraz dbać o własne interesy. Z jednej strony wymuszała na kolejnych królach przywileje, z drugiej lekceważyła ich właśnie za to, iż nie potrafili przeciwstawić się szlacheckim żądaniom. Na osłabiony kraj napadli zaborcy. Dopiero wtedy Polacy i Litwini zaczęli wspominać zmarnowane szanse na uczynienie ojczyzny silnym i liczącym się w Europie państwem. Bajki są utworami typowo dydaktycznymi. Sytuacje w nich ukazane są dosadne i proste, aby jak najlepiej obrazować problem w nich zawarty i przedstawić pouczenie. Postacie w nich występujące są dobre albo złe, posiadają wyraziście pozytywne lub negatywne cechy. Czytelnik doskonale widzi, z którym bohaterem może się utożsamić, a z którym nie powinien. „Bajki”, nawet jeśli nie posiadają morału w tekście (wyraziście zaznaczonego), skonstruowane i napisane są tak, aby czytelnik sam mógł go dostrzec. Przyjaciele Utwór Przyjaciele porusza ważny temat przyjaźni. Mieszek i Leszek trzymali się razem do momentu, gdy wszystko było dobrze. Spędzali ze sobą dużo czasu i z pewnością zapewniali się o swojej lojalności. Kiedy jednak stanęli w obliczu prawdziwego niebezpieczeństwa, Leszek porzucił przyjaciela, martwiąc się tylko o własną skórę. Przyjaźń nie przeszła prawdziwej próby, dlatego Mieszek wypowiada słowa: „prawdziwych przyjaciół poznajemy w biedzie”. Jest to gorzki i ironiczny wyrzut, który miał uzmysłowić Leszkowi, że zawiódł przyjaciela.

Podsumowanie: Baśń to pierwsza literatura, z jaką styka się człowiek będąc jeszcze dzieckiem. Pierwsza opowieść budząca emocje, historia z krainy fikcji. Rodzice czytają dzieciom książki, wybierając często te, które sami pamiętają z dzieciństwa, przekazując dalej rozpoznawalne przez wszystkich symbole i toposy. Baśń jako jeden z podstawowych gatunków epiki ludowej utrwala w fantastycznej formie,ludowe poglądy na stosunki międzyludzkie, przedstawia ideały dobra i sprawiedliwości oraz kryteria ludzkich poczynań. Pracowitość, odwaga, a obok tego chciwość, skąpstwo, lenistwo, tchórzostwo przedstawione w dramatycznej akcji wzruszają odbiorcę i każą mu stanąć po stronie pozy. Nigdzie bowiem tak dobitnie nie jest przedstawiony problem dobra i zła.( Dobroć, dawnych wartości moralnych).Baśń dostarcza niezastąpionego materiału do tworzenia własnej osobowości, przedstawiając modele postępowania i przeżywania oraz wzory osobowe. Wzory te czytelnik akceptuje uczuciowo dzięki identyfikowaniu się z bohaterami dzieła. Identyfikacja ta umożliwia współczuwanie z bohaterem tak, jakby to były jego własne przeżycia, a także perspektywę własnego rozwoju i model postępowania do którego upodabnia się spontanicznie i z satysfakcją w swoim postępowaniu. Istotne jest, aby bohaterowie bajek obok cech pozytywnych godnych naśladowania mieli też słabości. czytelnik zadaje sobie pytania dotyczące własnej postawy , konstruując w ten sposób swój system moralny