Narrator i narracja

W powieści realistycznej występuje wszechwiedzący narrator, wypowiadający się w trzeciej osobie. Prus, wzbogacając utwór o Pamiętnik starego subiekta, posłużył się dwugłosem narracyjnym, jednak główny tok wydarzeń przedstawia trzecioosobowy narrator wszechwiedzący. Informuje on bezpośrednio o prezentowanych wydarzeniach z pozycji znawcy życia, z epickim dystansem, a także pośrednio, przytaczając słowa bohaterów i ich opinie o innych. Dąży do ukrycia się za światem przedstawionym, unika wartościowania czynów postaci. Opisywana przez niego właściwa akcja zamyka się w obrębie niecałych dwóch lat, roku 1878 i 1879, jednak posiada on także wiedzę na temat wydarzeń z przeszłości. Narrator wszechstronnie prezentuje postaci i wydarzenia. Nieustannie towarzyszy Wokulskiemu i niekiedy oddaje jego uczucia tak, jak gdyby znajdował się wewnątrz jego świadomości (np. przytacza nie wypowiedziane przez niego myśli, w efekcie czego czytelnik ma wrażenie, że bohater się zwierza).

W powieści realistycznej zwykle brak subiektywnej pierwszoosobowej narracji. Prus złamał tę zasadę, wprowadzając Pamiętnik starego subiekta i drugiego narratora, Ignacego Rzeckiego. Bohater ten, w przeciwieństwie do wszechwiedzącego opowiadacza, znajduje się wewnątrz przedstawionego świata, jest jednym z jego bohaterów, co sprawia, że nie musi wypowiadać obiektywnych sądów. Często relacjonuje wydarzenia, w których sam brał udział, albo o których usłyszał od innych, wyraża swoje subiektywne opinie (np. niechęć wobec Izabeli), niekiedy myli fakty lub dokonuje błędnych ocen sytuacji. Jego wspomnienia z dzieciństwa, przypadającego na lata 30. XIX w., wzbogacają Lalkę o półwieczną perspektywę historyczną. Pamiętnik starego subiekta pełni następujące funkcje:

• wprowadza drugie spojrzenie na powieściowe wydarzenia;

• rozszerza czas akcji utworu;

• ukazuje przeszłość Wokulskiego;

• ożywia prowadzoną z dystansem narrację trzecioosobową.