POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA UCZNIA W ŚRODOWISKU SZKOLNYM I Metodologiczne podstawy badań własnych

1. Cel i przedmiot badań Przeprowadzane badanie służy realizacji określonego celu. Według T. Pilch celem badania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej, pewnej, ogólnej i prostej o maksymalnej zawartości informacji. Zdaniem W. Dutkiewicz analizując cele badań zwraca uwagę także na funkcję badań pedagogicznych. Zauważa, że celem badań pedagogicznych jest poznanie naukowe istniejącej realnie, doświadczalnie rzeczywistości społecznej, opis jakiegoś zjawiska, instytucji lub jednostki. Oprócz funkcji poznawczej badania pedagogiczne spełniają także funkcje praktyczno-użyteczne. Funkcja poznawcza opiera się na dogłębnej inferencji konkretnych zjawisk, poznaniu ich zależności, związków i prawidłowości. Funkcje praktyczno- użyteczne służą wykorzystaniu zdobytego materiału badawczego w praktyce pedagogicznej, szkolnej, kulturalnej czy innej formie aktywności ludzkiej. Celem poznawczym, korzystając z powyższych wskazówek jest: • Zbadanie bezpieczeństwa uczniów w szkole podstawowej. Z. Skorny określa przedmiot badań naukowych jako zbiór zjawisk, przedmiotów lub osób. Badania psychologiczne i pedagogiczne dotyczą wybranej kategorii osób określonej mianem populacji . Przedmiotem tej pracy jest bezpieczeństwo uczniów w szkole podstawowej. Szkoła, tuż obok rodziny, stanowi kluczową instytucją wychowawczą, socjalizacji i rozwoju młodego człowieka. Szkoła podstawowa bowiem, to nie tylko szereg nowych obowiązków, ale także pierwsze kroki dziecka ku szerzej rozumianej samodzielności oraz właściwej współpracy w grupie koleżeńskiej. Ze względu na szczególną rolę doświadczeń ucznia na początkowym etapie edukacji szkolnej, ich znaczenia dla rozwoju wewnętrznej motywacji do nauki oraz budowania zaufania do dorosłych, warunki stworzone dzieciom w odniesieniu do klimatu oraz bezpieczeństwa na terenie szkoły wydają się nie do przecenienia. Pozytywne efekty działań na rzecz bezpieczeństwa oczekiwane są również na skutek nowelizowania przepisów oświatowych oraz realizacji rządowego projektu „Bezpieczna i przyjazna szkoła”. Publikowane wyniki ogólnopolskich badań na temat agresji i przemocy w szkołach, czynione na ich podstawie uogólnienia oraz wyprowadzane wnioski mogą być niewątpliwie pomocne w lepszym zrozumieniu podłoża oraz mechanizmów agresywnych zachowań dzieci i młodzieży. Jednak skala problemu oraz jego specyfika w poszczególnych placówkach oświatowych jest zróżnicowana i uwarunkowana szeregiem czynników natury psychologicznej i społecznej, a także regionalnej. W związku z tym celowym wydaje się przedstawienie w tej pracy przykładowych problemów związanych z bezpieczeństwem uczniów w jednej wybranej placówce oświaty.
2. Problemy badawcze Według definicji W. Zaczyńskiego problemy badawcze to: „pytania stające się słownym sformułowaniem dostrzeganych trudności, a jednocześnie dobrowolnie dobranymi zadaniami poznawczymi. Natomiast S. Nowak podaje, że problem badawczy to: „tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie” . Dla potrzeb niniejszej pracy przyjmuje definicję M. Łobockiego, według którego problemami badawczymi są „pytania, na które szukamy odpowiedzi na drodze badań naukowych” .W związku z przedmiotem i celem badań w niniejszej pracy rysuje się zasadniczy problem badawczy, na który autor pracy zamierza udzielić odpowiedzi: Jaka jest obecnie skala agresji w wybranej placówce oświatowej oraz czy podjęte działania przyniosły efekt w postaci wzrostu poziomu poczucia bezpieczeństwa w porównaniu z ubiegłym rokiem szkolnym? Zgodnie z dzisiejszą wiedzą psychologiczną i pedagogiczną na poczucie bezpieczeństwa bądź jego brak wpływają nie tylko bezpośrednie doznania fizyczne i psychiczne człowieka. Istotnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa może być również na przykład wystąpienie w roli świadka aktów przemocy, świadomość osamotnienia w problemie, czy niemożność uzyskania pomocy. W związku z wymienionymi aspektami tematu, analiza wyników badań dotyczyć będzie również następujących problemów szczegółowych, wyłonionych z problemu zasadniczego:
3. Jak często uczniowie stają się świadkami przemocy wobec kolegów i koleżanek?
4. Kto lub co wzbudza największy strach wśród uczniów?
5. Kiedy i gdzie uczniowie odczuwają największe zagrożenie?
6. Komu uczniowie mówią, iż byli świadkami lub ofiarami agresji? W analizie otrzymanych wyników pomocne będą niewątpliwie teoretyczne wskazówki metodologiczne. W naukach społecznych odnośnie metodologii po raz pierwszy wypowiadał się A. Comte, wspominając o tak zwanej teorii prowizorycznej, zakładającej pewne właściwości badanego obiektu, które w dalszym etapie winny być poddane weryfikacji. Myśl tę kontynuował Max Weber, głosząc koncepcję modeli idealnych, tworów sztucznych, zakładających pewne właściwości i relacje między tymi właściwościami. Modele te pozwalają organizować czynności badawcze, wysuwając określone hipotezy. Zgodnie z definicją przyjętą przez W. Zaczyńskiego „hipoteza robocza, będąc założeniem przypuszczalnych zależności, jakie zachodzą między wybranymi zmiennymi, jest w istocie propozycją odpowiedzi na pytanie zawarte w przyjętym problemie” .
7. Hipotezy badawcze Hipoteza badawcza stanowi wstępną, próbną odpowiedź na sformułowane wcześniej problemy badawcze. Ukazuje relacje zachodzące pomiędzy badanymi zmiennymi, a nawet określa ich właściwości. Poprawna metodologicznie hipoteza musi być weryfikowalna, a ponadto zakładane przypuszczenie musi być wysoce prawdopodobne. Co w praktyce oznacza, że hipotezę opiera się na dotychczasowym dorobku naukowym. Wśród zaleceń dotyczących formułowania hipotez warto również zwrócić uwagę na to, że opisywana jest w postaci twierdzącej. Hipoteza badawcza główna: • Przypuszczam, że uczniowie często stają się świadkami przemocy wobec kolegów i koleżanek Hipotezy badawcze szczegółowe: • Zakładam, że większy strach wśród uczniów wydają się wzbudzać rówieśnicy aniżeli nauczyciele, • Zakładam, że uczniowie odczuwają największe zagrożenie w toaletach szkolnych podczas przerw, • Zakładam, że uczniowie mówią rodzicom, iż byli świadkami lub ofiarami agresji.

Zakładając wysoki poziom świadomości kadry pedagogicznej badanej szkoły oraz współpracujących z nią rodziców w temacie bezpieczeństwa, należy przyjąć założenie, iż podjęte w okresie pomiędzy dwoma przeprowadzonymi badaniami działania, miały na celu zniwelowanie istniejących zagrożeń oraz wzmocnienie szeroko rozumianego poczucia bezpieczeństwa wśród uczniów. Zgodnie z intencją autorów wdrażanego w I okresie roku szkolnego 2012/13 programu wychowawczego należałoby oczekiwać zauważalnej poprawy subiektywnego poczucia bezpieczeństwa dzieci na terenie szkoły, osiągniętej głównie poprzez ograniczenie agresywnych zachowań w stosunku do rówieśników oraz polepszenie klimatu w niektórych zespołach klasowych, a co za tym idzie ogólnej atmosfery szkolnej.

4. Zmienne Głównymi zmiennymi w eksperymencie badawczym są zmienne niezależne oraz zmienne zależne. Zmienna niezależna jest tą zmienną, którą w badaniu manipulujemy . Zmienna zależna jest tą zmienną którą mierzymy, dokonujemy jej pomiaru, którą nie manipulujemy w badaniu, której wartość jest “zależna” od wartości zmiennej niezależnej. Tak więc zmienne niezależne będą pełniły funkcję determinantów, a zmienne zależne podlegać będą wpływom innych zjawisk. Zbigniew Skorny uważa, że zmienna to pewna kategoria zjawisk, których wielkość, intensywność, częstość występowania może ulegać zmianom zależnie od różnych okoliczności. W mojej pracy główna zmienna niezależna to: samopoczucie uczniów w środowisku szkolnym. Natomiast zmienna zależna liczba uczniów źle czujących się w szkole. Termin wskaźnik w „metodologicznym znaczeniu służy do określania pewnej cechy przedmiotu lub zjawiska pozostającej w takich związkach z inną jego cechą, że wystąpienie jej sygnalizuje obecność tej drugiej” T. Pilch twierdzi, że w badaniach „wskaźnik oznacza istnienie innej wielkości cechy lub zjawiska. W badaniach pedagogicznych wskaźniki maja charakter statystyczny, czyli wielkość proporcji występowania wskaźników w danej zbiorowości określa istnienie cech przez nie określonych” .

5. Metody, techniki i narzędzia badawcze W badaniach prowadzonych niniejszej pracy zastosowano podstawowe techniki badań socjologicznych -wywiad oraz ankietę, pozwalające na zebranie danych poddanych późniejszej analizie. Ich cechą wspólną jest dążenie do uzyskania informacji od innych poprzez potocznie nazywane „wypytywanie”, różnicę natomiast stanowi dystans pomiędzy przeprowadzającym badania a respondentem. Zgodnie z W. Zaczyńskim „wywiad jest metodą zdobywania informacji przez bezpośrednie stawianie pytań tym wybranym osobom, które mogą nam udzielić pewnej sumy informacji”. W literaturze można wyróżnić trzy zasadnicze warianty wyżej wspomnianej metody badawczej. Wywiad swobodny opiera się na braku konkretnego planu rozmowy, budowanej poprzez treść odpowiedzi respondenta oraz w wyniku wytworzonej atmosfery i sytuacji. Wywiad jako rozmowa naprowadzana charakteryzuje się ukierunkowaniem przez badacza na interesujące, wcześniej sformułowane przez niego problemy, które jednak nie przybrały ostatecznej sztywnej formy wyrażonej w konkretnych pytaniach. Ostatnim sposobem prowadzenia wywiadu jest rozmowa kierowana, opierając się na liście sformułowanych wcześniej pytań, przedstawianych osobie badanej. Badacz posługuje się wówczas kwestionariuszem wywiadu, na który nanosi uzyskane odpowiedzi . Wywiad można również podzielić ze względu na ilość respondentów na indywidualny oraz zbiorowy. Ten drugi, grupowy, stosowany jest w przypadku chęci uzyskania opinii określonej grupy społecznej jako holistycznej całości . W badaniach nad bezpieczeństwem w szkole podstawowej zastosowano wariant indywidualnej rozmowy tematycznej. Dzięki rozmowie z dyrektor szkoły jako z osobą odpowiedzialną w znacznej mierze za bezpieczeństwo, udało się uzyskać szereg cennych informacji na temat działań podejmowanych w tym obszarze w badanej szkole oraz poznać założenia, a także przedstawione w części opisowej niniejszej pracy efekty realizacji Planu Wychowawczego szkoły. Ponadto dostęp do wyników ankiety przeprowadzonej na grupie uczniów danej szkoły w roku szkolnym 2012/2013, na podstawie której mógł stworzyć lustrzaną ankietę sprawdzającą samopoczucie uczniów w kolejnym roku szkolnym.. Zgodnie z definicją proponowaną przez A. W. Maszke „ankieta jest techniką badawczą polegającą na zbieraniu informacji poprzez samodzielne udzielanie przez badanego odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu” . Ankieta opiera się na kwestionariuszu, jako podstawowym narzędziu badawczym, będącym arkuszem zawierającym szereg mniej lub bardziej zamkniętych odpowiedzi wybieranych przez badaczy w ich odczuciu jako najbardziej odpowiednich. W wielu publikacjach naukowych można odnaleźć różne propozycje podziału ankiet i rodzaje pytań. Najistotniejsze w pracy jest przedstawienie opcji zastosowanych w badaniu.

6. Organizacja i przebieg badań Rozpoczynając prace badawczą zapoznałem się z literaturą przedmiotu jednocześnie opracowując teoretyczne podstawy badań własnych. Kolejnym był dobór metody, techniki oraz sporządzenie narzędzia badawczego – kwestionariusza ankiety. Badania były prowadzone we wrześniu 2013 rok

7. Charakterystyka wybranej grupy oraz obszaru badań Badaniem zostało przeprowadzone na uczniach Szkoły podstawowej w Tokarni po pierwszym półroczu 2012/2013 roku.

8. Analiza i interpretacja zebranego materiału empirycznego Zainteresowanie problemami współczesnej szkoły, sprowokowało autora pracy do przeprowadzenia własnych badań oscylujących wokół zagadnienia bezpieczeństwa. Dotarcie do ankiet przeprowadzanych w konkretnej placówce we wcześniejszych latach, stanowiło początkowy etap stricte badawczy, którego dalsze fazy oparły się o wcześniej zdobytą wiedzę i dane niezbędne do trafnego porównania rezultatów badań, przeprowadzonych przez autora po pierwszym półroczu 2012/2013. Różnorodność ogólnopolskich analiz stała się również przyczynkiem do przeprowadzenia własnych samodzielnych obserwacji i wyciągnięcia obiektywnych wniosków. Zgodnie z powszechną opinią, jak i niezależnymi badaniami, poziom agresji u dzieci i młodzieży w Polsce wzrasta, a co się z tym nierozerwalnie łączy bezpieczeństwo uczniów w ich subiektywnym odczuciu maleje. Mając na uwadze nie zawsze adekwatne do faktów statystyki, autor badań postanowił sam przekonać się o trafności prezentowanych w licznych publikacjach informacji. Zakończenie rozważań stanowią zebrane i uporządkowane poniżej dane empiryczne. Ich odczyt ułatwia nieskomplikowane graficzne zestawienie wyników badań z dwóch ostatnich lat. Należy przypomnieć, iż użyte w legendzie oznaczenie wyników badań z roku szkolnego 2012/2013 dotyczy w rzeczywistości wyłącznie pierwszego semestru owego roku. Skrócone informacje nie wynikają z niedbałości, ale z troski o czytelność prezentowanych danych. “Czy dobrze czujesz się w szkole?” “Czy dobrze czujesz się w szkole?” 6% - Nie 41% - Zdecydowanie tak 46% - Raczej tak 7% - Brak zdania Prawie połowa ankietowanych twierdzi, że czuje się w szkole zdecydowanie dobrze, co stanowi identyczną wartość w porównaniu rokiem ubiegłym. Znacznie zmniejszyła się liczba uczniów, którzy nie czują się w szkole dobrze. Tylko nieliczni z badanych wskazują na brak dobrego samopoczucia na terenie szkoły(6%). W realiach szkolnych wynik ten należy uznać za zdecydowanie dobry. Badani, którzy udzielili pozytywnych odpowiedzi, motywowali je następująco: „dużo koleżanek i kolegów”, „dobrze wyposażona szkoła”, „miła atmosfera”, „mili uczniowie i nauczyciele”, „ciekawe lekcje”, „nikt mi nie dokucza, nie bije, nie wyzywa”, „lubią mnie”, „można się spotkać z przyjaciółmi”, „lubię się uczyć”. W większości tych wypowiedzi akcentowane były zarówno dobre kontakty ankietowanych z rówieśnikami, jak i ich satysfakcjonujące relacje z nauczycielami. Pytani uczniowie podkreślali też wysoki poziom prowadzonych zajęć oraz dobrą bazę materialną szkoły. Z kolei odpowiedzi negatywne podparte były poniższymi przykładowymi opiniami: „są osoby, które biją, wyzywają, biegają”, „są wymuszenia, poniżanie, wyśmiewanie”, „starsi zaczepiają młodszych”, „uczniowie z klasy VI grożą, że mnie zbiją”. W zasadzie wszystkie przytaczane przez badanych argumenty na „nie” dotyczyły relacji z rówieśnikami, co dowodzi, iż główną przeszkodą w pozytywnym nastawieniu do szkoły jest lęk przed naruszającymi poczucie bezpieczeństwa zachowaniami koleżanek i kolegów. Większość użytych w argumentacji sformułowań sytuowała ankietowanych w roli obserwatorów niepożądanych zjawisk, zdecydowana mniejszość zaś w roli ofiar agresji.

9. ZAKOŃCZENIE

Omówione powyżej wyniki badań ankietowych w Szkole Podstawowej w Tokarni składają się na dość spójny obraz stanu bezpieczeństwa uczniów w tej placówce oświatowej .Subiektywne odczucia podopiecznych wyrażone w ankiecie potwierdzają uzyskaną od kierownictwa szkoły pozytywną ocenę skuteczności działań podjętych w tym zakresie. Na przestrzeni kolejnych lat wdrażania zaplanowanych przedsięwzięć udało się zmniejszyć procent uczniów nie czujących się w szkole bezpiecznie. Niewątpliwie za duży sukces wychowawczy całego grona pedagogicznego należy uznać znaczący spadek liczby osób sygnalizujących brak dobrego samopoczucia w szkole. Interpretacja wyników badań ankietowych przeprowadzonych wśród uczniów po I okresie roku szkolnego 2012/13 oraz analiza uzyskanych informacji dotyczących lat ubiegłych nie potwierdziły, zdaniem autora pracy, obiegowej opinii na temat rosnącej skali agresji w szkołach. Potwierdzeniem efektywności działań na rzecz ograniczenia agresji na terenie szkoły może być także zdecydowany spadek liczby dzieci „nie mających zdania” na temat tego, czy byli świadkami przemocy. Dane te dowodzą, zdaniem autora pracy, dużego wzrostu świadomości uczniów na temat przyczyn i przejawów zachowań agresywnych. Sukcesem zakończyły się działania ukierunkowane na poprawę klimatu w zespołach klasowych. Wciąż nierozwiązanym problemem pozostaje jednak duża skala agresji słownej uczniów związana z brakiem umiejętności rozpoznawania uczuć oraz pokojowego rozwiązywania konfliktów u dzieci w tym wieku. Zaczepianie, wyzywanie i obrażanie jest dla wielu uczniów naturalnym sposobem wyładowania nagromadzonych emocji i zachowania te nie są postrzegane jako naruszanie prawa innego człowieka do godności osobistej. W szkole nie udało się ograniczyć niebezpiecznych zachowań niektórych uczniów podczas przerw. Jako niezadowalający określono wpływ monitoringu na poprawę sytuacji w tym zakresie. Pomimo niewątpliwej funkcji prewencyjnej, jego funkcjonowanie nie spowodowało wyeliminowania takich niekorzystnych zjawisk jak na przykład bieganie, czy zaczepianie. Nie okazał się on również szczególnie pomocny podczas prób wyjaśniania zaistniałych sytuacji konfliktowych oraz przypadków łamania norm szkolnych. Powolne, ale dostrzegalne pozytywne zmiany w zachowaniu uczniów należy wiązać również z widocznym wzrostem inicjatywy i aktywności w organizowaniu przedsięwzięć wychowawczych ze strony nauczycieli i po części rodziców, a także coraz częstszym włączaniu do realizacji różnych zamierzeń uczniów sprawiających trudności wychowawcze. Eliminowanie złych nawyków i zastępowanie ich pożądanymi formami zachowań społecznych jest procesem żmudnym i długotrwałym. Wiedza teoretyczna oraz aktywność badawcza podczas przeprowadzania badania przyczyniły się do lepszego zrozumienia złożoności problemów związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom na terenie szkoły oraz uzmysłowienia sobie ogromu zadań w tym obszarze na progu rozpoczęcia pracy pedagogicznej. Przeprowadzone w Szkole Podstawowej w Tokarni badania reprezentatywnej grupy uczniów oraz analiza porównawcza otrzymanych od kierownictwa szkoły i uzyskanych drogą ankietowania wyników mogą przyczynić się do lepszego zdiagnozowania istniejącej sytuacji wychowawczej placówki oraz rozpoznania uczniowskich potrzeb w zakresie samopoczucia i bezpieczeństwa w szkole. Wyniki pracy i spostrzeżenia mogą okazać się pomocne przy poszukiwaniu skutecznych rozwiązań organizacyjnych związanych ze statutowym obowiązkiem zapewnienia dzieciom bezpieczeństwa podczas zajęć organizowanych przez szkołę. Niniejsza praca ma szansę przyczynić się również do zwiększenia efektywności przedsięwzięć dydaktycznych i wychowawczych planów na nadchodzące lata .