WADY OŚWIADCZENIA WOLI

Wady oświadczenia (prawo cywilne) woli to szczególne stany faktyczne, przewidziane przez ustawodawcę, które skutkują pozbawieniem oświadczenia woli skutecznością prawną. Wskazują, w jakich okolicznościach pewne stany psychiki lub wiedzy człowieka, towarzyszące składaniu oświadczenia woli, uwzględniane są przez system prawny, określają wpływ na ważność czynności prawnych. W polskim systemie prawnym koncepcja wad oświadczenia woli bierze pod uwagę nie tylko stan psychiki i wiedzy osób składających oświadczenie woli, ale także interesy i dobrą wiarę osób, do których oświadczenie woli jest skierowane. Kodeks cywilny wskazuje następujące wady oświadczenia woli:

1. Brak świadomości albo swobody,
2. Pozorność
3. Błąd
4. Podstęp
5. Groźba Brak świadomości lub swobody polega na złożeniu oświadczenia woli w przez osobę w takim stanie psychicznym, który uniemożliwia świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to głównie choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego, nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych (nadużycie alkoholu czy wysoka gorączka). Brakiem świadomości nie jest dla przykładu trudna sytuacja finansowa, która może skutkować w zawarciu niekorzystnej dla siebie umowy.

Kolejną wadą oświadczenia woli jest pozorność polegająca na złożeniu oświadczenia woli, które ma na celu ukrycie innej czynności prawnej. Można ją podzielić na dwa rodzaje. Pierwszym z nich jest pozorność absolutna. W jej przypadku strony są zgodne co to tego, że składane oświadczenie w ogóle nie ma wywołać żadnych skutków prawnych, na przykład dłużnik przenoszący własność rzeczy na inną osobę, oczywiście za jej zgodą aby uniemożliwić wierzycielom przeprowadzenie egzekucji tej rzeczy. Drugim rodzajem jest pozorność relatywna, nieco odmienna od tej przedstawionej powyżej, ma na celu wywołanie skutku prawnego przez strony, natomiast odmienny od czynności prawnej. Przykładem jest zawarcie umowy darowizny, która pozornie ma charakter umowy sprzedaży. Symulowana jest jedna czynność prawna w celu ukrycia innej odbywającej się w rzeczywistości. Przykładem pozorności zwykłej jest fikcyjna umowa sprzedaży nieruchomości, którą strony zawierają przed notariuszem, miedzy sobą umawiając się, że nie wywoła ona żadnych skutków prawnych. Umowa taka, w zamierzeniu stron, ma służyć np. ukryciu majątku sprzedającego przed wierzycielami. Błąd oświadczeń woli – mylne wyobrażenie u osoby składającej oświadczenie. Może mieć dwojaki charakter. Polega na mylnym wyobrażeniu o rzeczywistym stanie rzeczy lub o treści złożonego oświadczenia. Aby uchylić się od skutków takiego oświadczenie, błąd musi być istotny. Ogólnie można określić iż z błędem mamy do czynienia w momencie gdy osoba zawierająca umowę wiedząc jaki jest stan rzeczywisty nie zrobiłaby tego lub zawarłaby ją w inny sposób. Na przykład osoba kupująca obraz zakłada, że jest to oryginała a okazuje się repliką.

Podstęp jest to w istocie błąd, jednakże wywołany w sposób celowy i świadomy przez drugą stronę czynności prawnej (bądź przez osobę trzecią) w celu skłonienia do złożenia oświadczenia woli o treści pożądanej przez osobę dokonującej podstępu. W związku z tym, że dokonanie czynności pod wpływem podstępu, jest znacznie większą ingerencją w zasadę autonomii i wolnej woli podmiotu prawa do dokonywania czynności prawnych niż zwykły błąd. Uchylić się można bowiem od oświadczenia woli, nawet jeśli podstęp drugiej strony czynności prawnej nie dotyczył treści tej czynności i nie był istotny. Szczególnym przypadkiem jest sytuacja, w której podstęp został wywołany przez osobę trzecią, a więc nie będącą stroną czynności prawnej zawartej pod wpływem podstępu. Podstępem będzie również tylko celowe wprowadzenie w błąd poprzez, zazwyczaj fałszywych informacji, ale również świadome przemilczenie pewnych istotnych dla czynności informacji, gdy osoba miała obowiązek ich udzielenia.

Od skutków prawnych oświadczenia woli można uchylić się również w tych przypadkach, gdy zostało ono złożone pod wpływem groźby bezprawnej- zarówno drugiej strony czynności jak i groźby osoby trzeciej. Groźba, czyli zapowiedź wyrządzenia komuś jakiejś krzywdy, szkody fizycznej bądź materialnej, kary, zemsty itd., w przypadku gdy osoba ta nie złoży oświadczenia woli o treści pożądanej przez osobę grożącą. Ustawa zawiera warunek, by groźba była bezprawna. Termin ten sprawia spore problemy interpretacyjne- przyjmuje się jednak, iż groźbą bezprawną będzie nie tylko zapowiedź wyrządzenia czynu zabronionego (uregulowanego w kodeksie karnym i prawie wykroczeń) ale również zapowiedź podjęcia wszelkich działań w celu skłonienia kogoś do dokonania czynności prawnej. Groźba musi być dodatkowo poważna, a więc każdorazowo w oparciu o okoliczności sprawy, należy zbadać czy składający takie oświadczenia woli, faktycznie mógł się obawiać iż jemu samemu bądź jakiekolwiek innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo- zarówno osobiste jak i majątkowe. Groźba może pochodzić także od osoby trzeciej, nie związanej z dokonywaną czynnością prawną. To uregulowanie jest jednak dużo bardziej rygorystyczne, bowiem druga osoba nie musi wcale wiedzieć o groźbie osoby trzeciej, by takie oświadczenie woli można było uchylić. Dla przykładu jeśli wierzyciel grozi dłużnikowi egzekucją sądową w przypadku niezapłacenia długu groźba nie jest bezprawna, natomiast gdy wierzyciel w tej samej sytuacji grozi, że zawiadomi prokuraturę o wiadomym przestępstwie, to samo jego zachowanie jest prawnie dozwolone aczkolwiek nie może być użyte jako środek presji celem wymuszenia długu.