Walka narodowo-wyzwoleńcza w utworach romantycznych i pozytywistycznych „Patria” to z greckiego - ojczyzna. Patriota to człowiek, który kocha „kraj lat dziecinnych”, jest gotów o niego walczyć i zawsze poświęci dobro prywatne na rzecz macierzy. W epokach romantyzmu i pozytywizmu Polska nie istniała na mapie świata, była w niewoli, rozdarta między trzech zaborców. Polakom narzucono kulturę, administrację oraz obcy język. Społeczeństwo nie mogło się pogodzić z ustanowionymi siłą regułami, zaczęła się budzić chęć odzyskania niepodległości i dawnej świetności, rozpoczęły się próby odzyskania suwerenności. Ogromną rolę odegrała twórczość, głęboko zaangażowana w walkę narodowo-wyzwoleńczą. Epoka romantyzmu to okres wytężonej pracy na rzecz zachowania tożsamości narodowej. Poddawani polityce germanizacji i rusyfikacji Polacy, potrzebowali takich twórców jak Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki, którzy swoją twórczością wskrzeszali ducha Narodu, postrzegali Ojczyznę jako jedną z wartości najważniejszych. Ci wielcy patrioci, dla których dobro ojczyzny było najważniejsze, reprezentowali jednak różne wizje walki o wolność. Najsłynniejszymi dziełami Mickiewicza są: „Konrad Wallenrod”, „Dziady cz. III” oraz epopeja „Pan Tadeusz”. Przedstawiają one drogę jaką przeszedł poeta od propagowania walki niemoralnej, aż do cichej działalności emisariusza. W „Konradzie Wallenrodzie”, pierwszym utworze, w którym wypowiedział się w sprawie zmagań o niepodległość, przedstawił koncepcję walki narodowowyzwoleńczej, polegającą na pokonaniu wroga poprzez podstęp i zdradę, udowadniał, że nie liczą się żadne koszty, ani środki, które służą osiągnięciu upragnionego celu. Przekonywał, że dotychczasowe, nieskuteczne sposoby walki, zgodne z etyką rycerską, należy zastąpić sposobami skutecznymi, choć niekoniecznie zgodnymi z filozofią chrześcijańską. Czy lepiej odnieść zwycięstwo postępując niemoralnie czy też przegrać zachowawszy honor rycerski? Rozważania te zaprowadziły poetę do myśli florenckiego polityka Machiavellego, według której w walce „trzeba być lisem i lwem”, która stała się mottem jego utworu. Niestety, wobec carskiej cenzury nie sposób było na te pytanie odpowiedzieć, dlatego poeta zastosował maskę historyczną, obsadzając historię Wallenroda w epoce średniowiecza. Przedstawiając losy Litwina walczącego z Zakonem Krzyżackim, w rzeczywistości pokazywał jak Polacy powinni przeciwstawić się zaborcom. Konrad Wallenrod,, który „szczęścia w domu nie zaznał, bo go nie było w ojczyźnie”, to przykład wielkiego patrioty, dla którego najwyższym dobrem jest walka o odzyskanie niepodległości. Równie ważna, obok wzoru osobowego bohatera walczącego zbrojnie o niepodległość, jest rola poezji ludowej, o której w Pieśni Wajdeloty czytamy: " O pieśni gminna! ty arko przymierza / Między dawnymi a nowymi laty; / w tobie lud składa broń swego rycerza, / Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty!" W „Dziadach cz. III” mistrz pióra przedstawia kolejny sposób walki o wyzwolenie. Już nie trzeba walczyć zbrojnie, można również propagować kulturę narodową poprzez działalność konspiracyjną młodzieży, polegającą na prowadzeniu tajnego nauczania języka polskiego, ojczystej historii oraz propagowaniu zakazanej literatury. Pomimo licznych represji, młodzi, prezentujący postawę pełną patriotyzmu, są gotowi do najwyższych poświęceń w imię ratowania ojczyzny. Autor z niezwykłą siłą wyrazu przedstawia prześladowania, jakim władze carskie poddawały Polaków. Obraz cierpień niewinnych, młodych ludzi, przerażające okrucieństwo rosyjskich urzędników sprawiają, że Mickiewicz stawia cierpienia Polski na równi z męką Chrystusa, w imię hasła „Polska Chrystusem narodów”. Rozważając nad sensem cierpienia, wysuwa teorię mesjanizmu, która głosi, iż Polacy to naród wybrany, walczący w imię dobra i sprawiedliwości z carem - reprezentantem zła, wysłannikiem szatana, utożsamia naszą ojczyznę z Mesjaszem, który poprzez cierpienie i śmierć, a następnie zmartwychwstanie odkupi świat. Podkreśla wreszcie rolę wybitnych jednostek w walce przeciw carowi, uważa, że jedynie one mogą przynieść wyzwolenie. Główny bohater Gustaw odnajduje sens życia i doznaje przemiany duchowej, co jest symbolicznie ukazane w scenie w celi więziennej. Odrodzony Konrad chce jak mityczny Prometeusz podjąć samotną walkę z Bogiem, w celu odzyskania Ojczyzny, którą tak bardzo pragnie widzieć wolną i szczęśliwą. Zupełnie inną wizję prezentuje „Pan Tadeusz”. Słoneczną, rozjaśnioną sentymentem wobec minionych czasów Polski szlacheckiej, pisaną „ku pokrzepienia serc”. Patriotyzm tu - to miłość do dawnych obyczajów i pielęgnowanie tradycji, to pamięć o historii Ojczyzny, to działalność Jacka Soplicy i zryw napoleoński. Mickiewicz zawarł wizję narodu, który dążąc do niepodległości zniesie pańszczyznę i podziały stanowe. Podczas gdy „Konrad Wallenrod” i „Dziady cz. III” przedstawiają walkę wybitnych jednostek o wyzwolenie ojczyzny, „Pan Tadeusz” zrywa z tą zasadą i prezentuje obraz walczącego społeczeństwa. Poeta zrozumiał, że jedynie zjednoczenie społeczne może przynieść zwycięstwo w walce. W epopei przywołuje słynne postacie: Kościuszkę i Dąbrowskiego, a rolę emisariusza politycznego powierza księdzu Robakowi. To na nim spoczęła odpowiedzialność zjednoczenia szlachty zaściankowej. Bohater, podobnie jak Wallenrod, rezygnuje ze szczęścia osobistego. Agituje szlachtę i chłopów do wspólnej walki. Poeta świadomie podkreśla jak wielkie znaczenie w życiu człowieka odgrywa służba dla Ojczyzny. Żarliwy patriotyzm i poświęcenie się dla niej powoduje, że Jacka Soplicę stawiamy w rzędzie tych bohaterów literackich, którzy stanowią dla nas wzory osobowe, godne naśladowania. Na jego przykładzie widzimy przemianę całego pokolenia polskich rewolucjonistów, którzy po klęsce powstania listopadowego, zrozumieli jak wielkim błędem była idea samotnej walki szlachty, która nie zdecydowała się szukać poparcia i pomocy wśród polskiego ludu Przedstawieni przez Mickiewicza bohaterowie reprezentują różne postawy patriotyczne. Ksiądz Robak i jego droga od warchoła szlacheckiego do świadomego bojownika o wolność narodu, uwydatniają kształtowanie się nowego patriotyzmu polskiego. Tadeusz jest natomiast reprezentantem młodego pokolenia, szczerym patriotą i demokratą. Przedstawia sposób nowego myślenia, zgodnie z którym uwłaszczył chłopów i odbył służbę w wojsku. Epopeja „Pan Tadeusz” jest syntezą dotychczasowych poszukiwań odpowiedniego sposobu walki o niepodległość, daje nowy wzór walki z wrogiem, prezentuje działania mające na celu zjednoczenie sił narodu wokół wspólnego celu, jakim jest wyzwolenie ojczyzny i jest dla Polaków szkołą prawdziwego patriotyzmu. Polska – jako kraj oraz naród już od wieków była krytykowana przez poetów. Szczególnie nasiliło się to w okresie romantyzmu, kiedy ojczyzna była pod zaborami. Jednym z wieszczów poddających Polaków krytyce był Juliusz Słowacki. O ile Mickiewicz wykorzystał wydarzenia powstania listopadowego, aby dodać rodakom otuchy. Słowacki przeciwnie - obnażył wszystkie błędy dowódców oraz obalił teorie sformułowane przez Mickiewicza w „Dziadach cz. III”. W dramacie „Kordian” udzielił Polakom trudnej lekcji patriotyzmu, przedstawiając swoją wizję walki o niepodległość ojczyzny, daleką od mesjanizmu i ukazując, że jedynie jedność wszystkich warstw społecznych może przynieść zwycięstwo. Jest zwolennikiem zdecydowanej walki, która – jeśli będzie prowadzona wspólnymi siłami, będzie bezwzględna i wytrwała, zmieni polską rzeczywistość na lepsze, gdyż przyniesie upragnioną wolność. Zarzuca Bogu, że nie interesuje się losami Polski, nie rozumie tragedii narodu, gdyż poprzez swojego ziemskiego następcę – papieża, potępia ich wyzwoleńczą walkę, nakazują im cieszyć się z powodu objęcia w kraju władzy przez cara. Dokonuje też drastycznej oceny niedołężnych i konserwatywnych przywódców powstania, którzy nie wykorzystują szansy na odzyskanie wolności: Czartoryskiego, Skrzyneckiego, Chłopickiego i innych, opisuje swoje rozgoryczenie z powodu zaprzepaszczenia entuzjazmu i ogromnego potencjału młodych ludzi. Przedstawiając scenę narady w podziemiach kościoła św. Jana wykpił podziały społeczne, brak porozumienia i zachowawczość walczących. W „Kordianie” obalił też stworzony przez Mickiewicza projekt jednostkowej walki. Bohater dramatu - Kordian kierując się do sypialni cara toczy wewnętrzną walkę ze Strachem i Imaginacją. W momencie, gdy Kordian pada zemdlony pod drzwiami cara, upada jednocześnie teoria Mickiewicza. Prowadzi również polemikę z mesjanizmem zawartym w „Dziadach”. W szpitalu wariatów Kordian poznaje dwóch obłąkanych podających się za Mesjaszów Przedstawiając ich, wykpił Mickiewicza i sformułował konkurencyjne hasło „Polska Winkelriedem narodów”, co oznaczało, że nasz kraj ma na sobie skupić uwagę mocarstw, tym samym umożliwiając innym uciśnionym narodom zrywy niepodległościowe. Zdegradował tym samym rolę Polski do czysto politycznej i historycznej, pozbawiając ją wymiaru religijnego i metafizycznego. Pozytywizm jest to okres w dziejach literatury polskiej, uformowany po roku 1863, czyli po upadku powstania styczniowego, zakończony około roku 1890. Klęska powstania styczniowego i dotkliwe carskie represje nasunęły potrzebę szukania koncepcji, które pozwoliłyby polskiemu społeczeństwu przetrwać i zachować podstawy bytu. Zmienił się typ bohatera literackiego. W miejsce bojownika spiskowca pojawił się człowiek trzeźwo oceniający rzeczywistość, oddany pracy, działalności gospodarczej i oświatowej. Ideałem epoki była praca użyteczna, przynosząca dobra materialne i duchowe jednostce, a zarazem całemu społeczeństwu. Pozytywiści programowo odrzucali ideę walki narodowowyzwoleńczej. Odkładali ją w bliżej nie określoną przyszłość, gdy zaistnieją sprzyjające warunki, do momentu kiedy cały naród będzie do niej przygotowany. Pomimo to wracali do problemu powstania styczniowego. Ze względu na cenzurę carską, bardzo represyjną, motywy powstańcze przekazywane były w sposób aluzyjny, zrozumiały jednak dla polskiego czytelnika. „Lalka” Bolesława Prusa jest jednym z utworów epoki pozytywizmu, który porusza sprawę powstania styczniowego. Główny bohater Stanisław Wokulski zmuszony zostaje do przerwania wymarzonych studiów w Szkole Głównej i wzięcia w nim udziału. Po klęsce zostaje zesłany na Syberię i dopiero po kilku latach wraca do Warszawy. W odzyskanie niepodległości gorąco wierzy syn byłego legionisty - stary subiekt Rzecki, uczestnik kampanii węgierskiej i powstania styczniowego, człowiek, który do końca życia pozostał wierny sobie i swoim ideałom. W jego osobie Prus zgromadził najważniejsze wartości moralne: uczciwość, niezłomny patriotyzm i optymistyczną wiarę w nadejście czasów wolności i sprawiedliwości. Sytuacja popowstaniowa ukazana została w utworze Elizy Orzeszkowej pt. „Nad Niemnem”. Autorka przedstawia rozległy obraz społeczeństwa polskiego na wsi po klęsce powstania styczniowego. Ukazuje wartości moralne i etyczne, wyznawane przez społeczeństwo, które pozwalają mu przetrwać represje rosyjskie. Legenda o Janie i Cecylii poucza Polaków, że praca dla kraju jest równie ważna jak walka z bronią w ręku o niepodległość. Mogiła powstańców z 1863 roku, w której znaleźli ostatni spoczynek między innymi Jerzy Bohatyrowicz i Andrzej Korczyński, jest symbolem jedności narodowej w walce o wolność Ojczyzny. Walka narodowowyzwoleńcza stanowiła naczelny motyw utworów pisanych w czasach powstań i niewoli .Literatura przez przeszło sto lat zagrzewała Polaków do walki o wolność. Pisarze i poeci rozważali w swoich dziełach przebieg i przyczyny klęski powstań narodowowyzwoleńczych, proponowali zmiany, które należy przeprowadzić, aby walka przyniosła upragniony efekt. Poprzez swoją twórczość dążyli do propagowania patriotyzmu wśród Polaków oraz przedstawiali sposoby walki o niepodległość i ocalenie wartości narodowych, nawet za cenę życia. Święcie wierzyli w słowa Jana Kochanowskiego , że „jeśli komu droga otwarta do nieba, tym, co służą Ojczyźnie” Upragniona wolność nadeszła, jednak dopiero po 123 latach. W 1918 roku, po zakończeniu I wojny światowej Polska znów wróciła na mapę Europy.