Moja wiedza dotycząca kultury muzułmańskiej ograniczała się jedynie do styczności z wizerunkiem odrobinę romantycznym i poetyckim pokazywanym w literaturze i filmach o egzotycznych przygodach („ Baśnie tysiąca i jednej nocy”), z drugiej zaś strony do wizerunku przedstawianego przez media jako kulturę zagrożenia dla naszego ładu i porządku. Zagłębiając się w temat kultury islamu znalazłem pierwsze wzmianki o Polsce. Od czasów średniowiecza Polska pozostawała w żywych kontaktach ze Wschodem. Wynikało to z geopolitycznego położenia kraju –w samym środku Europy, na szlakach migracji ludów i starych drogach handlowych. Sygnały orientalne sięgające Polski miały swe źródła również na Zachodzie, w muzułmańskiej Hiszpanii i w krajach Maghrebu, a podróżnikom i geografom arabskim zawdzięczamy pierwsze informacje na temat Polskiej państwowości w X wieku. Rycerstwo polskie już z końcem wieku XIV, stanęło do walki z prężnym islamem. Sarmatyzm najobfitsze soki czerpał z kultur wschodnich, zwłaszcza z kręgu islamu. Pod pojęciem kultury islamu lub kultury muzułmańskiej należy rozumieć jedność Arabów, Persów, Turków i Tatarów oraz innych nacji, opartą na wspólnej religii, którą objawił w VII w. arabski prorok Mahomet. Podstawą tej kultury jest Koran, „Islam to Koran”, a Koran nie uczy swych wiernych niczego złego. Uczy sprawiedliwości i uczciwości, posłuszeństwa wobec Boga i daje przepis na godne życie w spokoju ducha i ciała.( Oczywiście spotykamy wiele różnych interpretacji Koranu.) Uczeni muzułmańscy mieli ogromne osiągnięcia w dziedzinie nauk takich jak: filozofia, matematyka, astronomia-astrologia, alchemia, medycyna nawet w literaturze nie można zapomnieć o śladach arabskich: poezja prowansalska, początki powieści, literatura pikeryjska. Podkreślić trzeba że, tworzymy z muzułmanami wspólnotę kulturowa w której wspólne wartości i tradycje, w tym religijne, od wieków się przeplatają. Chrześcijaństwo wyrosło jako kontrpropozycja wobec judaizmu, islam powstał na gruncie judaizmu i chrześcijaństwa. Islam i chrześcijaństwo wkraczały na arenę cywilizacji w odstępie kilku wieków, ale ich losy splatały się ze sobą. Mimo wrogości oba światy zawsze kulturowo współdziałały. Rozwój cywilizacji arabskiej ma ścisły związek z podbojami Arabów i powstaniem na podbitych terenach imperium arabskiego. Mocarstwo arabskie zostało stworzone na terenach gdzie była wysoko rozwinięta kultura oraz bogate tradycje cywilizacyjne np. Egipt, Mezopotamia. Każda kultura ma swoją wewnętrzna logikę rozwoju, w islamie ta logika wiązała się z szerokim horyzontem akceptacji dla wartości innych kultur. Arabowie nie niszczyli dorobku podbitych krajów, lecz przejmowali go i wzbogacali swoimi osiągnięciami. Dorobek innych kultur potrafili wykorzystać dla własnych potrzeb. Wchłaniając osiągnięcia innych narodów potrafili je upowszechniać, i stali się wobec tego pośrednikami miedzy różnymi cywilizacjami. W X w. najpotężniejszymi państwami Europy były Bizancjum i Kalifat Kordobański, właśnie Hiszpania arabska, zwana Andaluzją była miejscem gdzie w Europie kultury europejska i muzułmańska przenikały się przez 7 stuleci najintensywniej. Poprzez Hiszpanię to co cywilizacja muzułmańska osiągnęła zostało przekazane do Europy. Kultura muzułmańska oddziaływała twórczo na Europę przyczyniając się do tzw. renesansu XIII w. Uczeni islamu wnieśli duży wkład w rozwój astronomii sferycznej, co odzwierciedla terminologia przejęta z języka arabskiego: zenit, nadir, azymut. W krajach islamu funkcjonowały duże obserwatoria astronomiczne, wyposażone w instrumenty (astrolabium - przyrząd wykorzystywany aż do XVIII w. do mierzenia kątów, w astronomii, w geodezji.) Muhammad al-Battani stworzył tablice astronomiczne wykorzystywane przez astronomów europejskich. Najstarszym przedmiotem arabskim w rękach polskich jest astrolabium należące do astronomicznego instrumentarium Marcina Bylicy z Olkusza, które do Krakowa dostało się z Budy w 1494r i dotychczas jest ozdobą zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Arabowie mieli bardzo ważny wkład w proces rozwoju matematyki, oni to stworzyli dwie nowe dziedziny matematyki: algebrę i trygonometrię. Od zniekształconego nazwiska al-Chwarizm pochodzi nazwa algorytm, zaś od tytułu jego rozprawy o równaniach al-dżabar słowo alghebra. Choć nie oni wymyślili cyfry arabskie to do dziś się nimi posługujemy, muzułmanie przejęli z Indii pojęcie zera i przekazali do Europy. Najlepszym przykładem zespolenia wiedzy zaczerpniętej z wielu źródeł i jej rozwinięcia w system jest arabska medycyna. To właśnie medycynę zalicza się do najważniejszych osiągnięć naukowych cywilizacji muzułmańsko- arabskich. Społeczeństwo islamskie od europejskiego odróżniało mnóstwo kwestii, ale na życie codzienne ważny wpływ miały tradycje związane z wiarą, że właściwe odżywianie i higiena są istotnym elementem w kwestii zdrowia. Łaźnie (hammamy) stanowiły istotny element kultury islamskiej (nakaz ablucji przed modlitwą) dlatego w obręb meczetów wprowadzono bieżącą wodę, studnie i fontanny. Łaźnie do dziś są miejscem spotkań, co stanowi element zespalający społeczności, ale służy także zachowaniu higieny, tym samym zdrowia, a słynne na cały świat mydło z Aleppo (Syria) wyrabia się i wciąż eksportuje na cały świat już od 3000 lat. Wszystkie podstawowe dzieła medycyny greckiej i hellenistycznej przełożono na arabski. Kształcili się na nich lekarze muzułmańscy , jednocześnie przejmując od syryjskich medyków wiedze praktyczną. Koraniczny nakaz dawania jałmużny ubogim i potrzebującym oraz tradycja Proroka nakazująca opiekę nad chorymi i odwiedzania ich w celu niesienia im pomocy i pocieszenia, pozwolił nie tylko na rozwój medycyny, ale także szpitali, które były najważniejszym osiągnięciem społeczeństwa muzułmańskiego. Pierwszy szpital (bimaristan) powstał w VIII w. a założony był przez umajadzkiego władcę Al.-Walida I. W najważniejszym szpitalu bagdadzkim, założonym pod koniec X w. pracowało 25 lekarzy, wśród nich chirurdzy i okuliści. Szpitale finansowane były częściowo przez władców, częściowo z jałmużny, a także bogatsi pacjenci zmuszani byli do opłat za leczenia, co pozwalało na leczenie osób których nie było na nie stać. Szpitale te były dobrze zaopatrzone i zapewniały chorym komfort, dawały również azyl osobom chorym psychicznie (stosowano nowoczesne metody, np. muzykoterapię), w Europie w tym czasie ludzi chorych psychicznie albo się przepędzało, zamykało w tzw. „wieżach głupców”, bądź wsadzano na statki i wysyłano w podróż donikąd. Z czasem szpitale zaczęto traktować jako swego rodzaju szkoły medyczne, gdzie młodzi adepci mogli uczyć się wiedzy teoretycznej i praktycznej od doświadczonych lekarzy różnych specjalności. Ponadto lekarz chcący praktykować w szpitalu musiał zdać specjalny egzamin i otrzymać specjalne pozwolenie (idżaza) Szacuje się że Arabowie byli twórcami co najmniej 70 prac z zakresu medycyny, dziełem przyćmiewającym inne, był „Kanon Medycyny”, autorstwa Ibn Siny znanego w Europie jako Awicenna. Składał się on z 5 tomów i miał znacząca rolę w rozwoju medycyny w Europie , to dzieło było popularne na włoskich uniwersytetach jeszcze długo poza średniowieczem, w Padwie do połowy XVIII w. a w Bolonii do 1800r. Ar-Razi(Rhazes) stworzył podstawy pediatrii jako odrębnej dziedziny nauki, zajmował się higieną, epidemiologią, toksykologią. Medycy opisywali nowe nieznane choroby (trąd, odrę, ospę wietrzną). Do lecznictwa włączono farmakognozję ,Ibn al-Baitar w Księdze leków opisał 1400 sposobów leczenia z czego 400 nie było znane Grekom. Awicenna sformułował pogląd o zaraźliwym charakterze gruźlicy( podważył mniemanie że gruźlica jest karą za grzechy), kład wielki nacisk na psychikę chorego, doskonalono metody chirurgiczne i produkowano instrumenty medyczne (encyklopedią chirurgii jest At-Tasrif dzieło Az-Zahrawiego). Zapoczątkowali oni rozwój przemysłu farmakologicznego, produkowali różne maści, leki, pachnidła. Apteki wydające leki na podstawie recept sporządzonych przez lekarzy są elementem muzułmańskiego lecznictwa otwartego. W islamie rozwinął się system lecznictwa otwartego nie znany w Europie. Postęp dokonany w optyce jest jednym z głównych wkładów nauki arabskiej w fizykę, prace Ibn al.- Haythama pozwoliły zrozumieć odbicie i załamanie światła. Muzułmańscy lekarze wynaleźli okulary jako sposób łagodzenia wad wzroku, to w świecie muzułmańskim po raz pierwszy przedstawiono opis anatomiczny i fizjologiczny oka. Arabowie odkryli proces destylacji i krystalizacji. Nazwa „chemia” wywodzi się od arabskiego al-kimija a to słowo najprawdopodobniej pochodzi od armeńskiego kimija. W Bagdadzie założonej w 762 r stolicy imperium, stworzono Bajt al-Hikma ( Dom Mądrości) w którym gromadzono dzieła naukowe zdobyte w czasie podbojów. W 970 r powstała w Kordobie biblioteka licząca 440 000 ksiąg (a oprócz niej było jeszcze 69 bibliotek) Chrześcijanie zdobywając Toledo, Kordobę, Sevillę odnajdowali ogromne księgozbiory, które tłumaczyli z arabskiego na kastylijski a z niego na łacinę, by udostępnić je w Europie. Okazało się że duża część tych ksiąg to uznane za zaginione dzieła Platona, Euklidesa, Klaudiosa Ptolemaiosa . Arabowie dokonując przekładu na arabski ocalili je od zapomnienia. Tradycje Arabów w zakresie rolnictwa były znikome, na terenach zajętych przez nich utrzymywali oni rolnictwo a także przyczynili się do jego rozwoju. W Koranie raj, który Prorok odwiedził za życia opisany został jako kwiecisty ogród, pełen drzew owocowych i kwiatów. Przejęli oni system nawadniania od ludów Mezopotamii i Egiptu, na terenach irańskich zapoznali się z systemem kanałów podziemnych. Poznane techniki przenosili w inne rejony świata islamu, i udoskonalali je, rozwinęli system irygacyjny, gdyż woda oznaczała po prostu życie. Chodziło im o to aby najlepsze gatunki drzew , krzewów, roślin użytkowych i przemysłowych mogli uprawiać wszędzie, gdzie się znaleźli. W arabskiej Hiszpanii powstały liczne ośrodki badawcze zajmujące się hodowlą roślin ich przystosowaniem do nowych warunków. Autorów piszących o agronomii było kilku, niektóre dzieła zachowały się w oryginale lub w tłumaczeniu na hiszpański lub kataloński. Większość roślin kojarzona z Hiszpanią nie była tam rozpowszechniona, dopiero po przybyciu Arabów zaczęto je tam uprawiać, w ten sposób arabskie osiągnięcia agrokultury przyniosły rozwój rolnictwa w całej Europie. Do świetności doprowadzili sztukę ogrodnictwa dekoracyjnego. Arabowie nie tylko dbali o swe otoczenie, o pejzaże, drogi i gleby, ale zainicjowali uprawę i stosowanie w kuchni nowych roślin, warzyw i owoców. Powstało wiele nowych zawodów i profesji, wzrosło zapotrzebowanie na wyroby wytwarzane przez specjalistów –rzemieślników jak snycerstwo (broń toledańska), tkactwo jedwabiu, glazurnictwo. Swoista kultura artystyczna nie pozostała bez wpływu na sztukę europejską. Z meczetu korobańskiego architekci zaczerpnęli łuki wielolistne (katedra w Durham w Anglii), dwukolorowe łuki złożone z cegieł lub kamieni na przemian ciemnych i jasnych (katedra w Bazylei w Szwajcarii), przecinające się łuki na sklepieniu kopuły (kopuła w kościele w Turynie). Nie tylko architektura, ale i rzemiosło artystyczne wpłynęło na późniejszą sztukę europejską. Arabskim miniaturą i motywom zdobniczym wiele zawdzięcza średniowieczne iluminatorstwo. W renesansie oraz w XIX w. art noveau artyści przetwarzali motyw arabeski( to styl zdobienia z motywami roślinnymi i geometrycznymi). Bajeczna sztuka islamu pobudzała wyobraźnię niemal każdego artysty, który się z nią zetknął. Wpłynęła na wygląd dużych budowli, jak i małych dekoracji na wyrobach złotniczych, wnosząc do sztuki europejskiej element egzotyki. W Koranie spisanym już po śmierci Proroka, nie było wyraźnie mowy o zakazie sztuki figuralnej ale z tradycji muzułmańskiej (sunny) wywiedli ten zakaz późniejsi teologowie strasząc artystów ogniem piekielnym. Mimo tej pogróżki, której celem była walka z bałwochwalstwem, w różnych czasach i w różnych krajach powstawała także ta sztuka, była przeznaczona jedynie dla władców i wysokich kręgów dworskich, zwłaszcza malarstwo miniaturowe. Właśnie figuralne miniatury muzułmańskie zaliczają się do najwspanialszych artystycznych osiągnięć ludzkości. Swe niebywałe powodzenie sztuka zawdzięczała przenośnym dziełom sztuki, wytworom rzemiosła artystycznego, zwłaszcza tkaninom, ceramice i wyrobom z metalu. Meczety stały się przedsionkiem raju, ich ściany pokrywane były wielobarwną mozaiką, koronkowo rzeźbionym marmurem, stiukiem formowanym w arabeskę, a niekiedy nawet inkrustowane złotem i drogimi kamieniami, posadzki zaściełane najpiękniejszymi kobiercami, sprzęty zdobione snycerką, wykładane kością lub masą perłową. Wpływ kultury islamu w Europie zaznaczył się także w nazewnictwie. Do języków europejskich weszły na stałe takie słowa jak; alkohol, materac(matrah), sofa(suf), gitara(quitar), lutnia(al.-ud), soda, kamfora, eliksir itd. Arabowie wprowadzili do rolnictwa europejskiego ryż, kabaczki, trzcinę cukrową, bawełnę, konopie, morele, brzoskwinie, karczochy, szafran, itd. Nauczyli tez Europejczyków rymowanej poezji, rytmicznej muzyki, stosowania zastaw stołowych, różnorodności dań, deserów itd. Islam zachował dziedzictwo naukowe starożytności ,nie tylko je rozwinął ale wyciągnął z niego praktyczne wnioski. Wiedzę tą przekazał, przyczyniając się do powstania nowoczesnej cywilizacji zachodniej. Odegrał istotną rolę w rozwoju nowoczesnego świata, lecz nie wszystko co przyniósł islam było pozytywne, wiadomo że bizantyjska doktryna ikonoklazmu, tj. niszczenia obrazów religijnych wywodzi się z islamu. Europejczycy byli pod wrażeniem i wpływem islamu to od muzułmanów przejęli pojęcie „świętej wojny”, islamski fatalizm był śmiercionośny dla greckiego i rzymskiego racjonalizmu. W muzułmańskiej Hiszpanii a potem w Europie pojawiła się obsesja czarów i guseł. Prawo islamskie twierdziło że jedyną karą za herezję jest kara śmierci, idea taka była obca chrześcijanom, także tortury rzecz normalna w islamie, zaczęły być stosowane w europejskim prawie. Nie możemy w żadnym wypadku mówić, że świat zachodni jest odbiciem muzułmańskiego, tradycje cywilizacji muzułmańskiej stanowią w nim tylko jeden z wielu elementów. Wiedza przejęta ze świata muzułmańskiego została przez Europejczyków zasadniczo przekształcona. Kultura muzułmańska jest odmienna od naszej, co nie znaczy gorsza i pozbawiona wartości, a na pewno warta jest lepszego poznania.