Sposoby manipulowania We współczesnym świecie na człowieka czyha wiele zagrożeń. Jednym z nich jest zjawisko manipulacji. Dlaczego? Otóż, owe zjawisko traktuje ludzi przedmiotowo, stosując podstęp, wpływa na ich zachowania i decyzje. Zagrożenie jest tym większe, ponieważ, większość społeczeństwa ma dostęp do mediów, a dzięki temu, perswazja stała się możliwa do wykorzystania na wysoką skalę. Aby dobrze zrozumieć techniki manipulacji, należy na początku zastanowić się, czym jest manipulacja. Według „Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem” W.Kopalińskiego, manipulacja (z łac. manipulus) jest to kształtowanie lub przekształcanie poglądów i postaw ludzi, dokonywane poza ich świadomością. Polega na przekazywaniu informacji o ustalonym fragmencie rzeczywistości, w taki sposób, by wywołały one na adresacie pożądane reakcje, zgodne z intencjami nadawcy komunikatu. Prof. J. Puzynina wyróżnia natomiast więcej rodzajów manipulacji : manipulacja historią, danymi i literaturą, osobami i na końcu -najważniejsze- językiem. Ponadto J. Puzynina wyodrębnia dwa dokładniejsze warianty: manipulację językiem „splot nieuczciwości popełnionych w opisie języka jako kodu, a służących określonym celom” oraz manipulację ludźmi za pomocą języka rozumiana jako wpływ na odbiorcę dzięki odpowiedniemu zastosowaniu środków językowych. Właśnie ta manipulacja jest najczęściej stosowana przez polityków, dziennikarzy i twórców reklam. Skoro temat manipulacji został przybliżony, teraz należy głębiej przyjrzeć się celom przyświecającym owemu zjawisku. Współcześnie głównym celem manipulacji medialnej jest nie tylko wprowadzenie odbiorcy w błąd, czyli nie tylko przekonanie go , że podawany fałsz jest prawdą. Dzisiejsze formy propagandy są wielokierunkowe i wielozadaniowe. Ich głównym celem jest możliwie trwałe przywiązanie odbiorcy do określonych postaw i poglądów wykreowanych przez propagandzistów. Kiedy człowiek jest manipulowany? Wtedy, gdy odbiorca jest tak mocno przywiązany do narzuconych mu mitów, że stają się one dla niego prawdą i zamkniętym kręgiem, wtedy, kiedy sam powiela lub broni tych mitów oraz wtedy, kiedy odrzuca prawdę, gdy takowa ma szansę zaistnieć, lub całkowicie nie dopuszcza możliwości istnienia jej. Istnieje wiele sposobów manipulacji odbiorcy. De facto podzielić można je na dwie grupy, manipulację w mediach i manipulację między ludźmi. Jednym z najbardziej powszechnych metod manipulacji, jest manipulacja w reklamach. Na początek, reklama- co to takiego? Reklama jest to informacja jednocześnie połączona z komunikatem perswazyjnym. Zazwyczaj ma na celu skłonienie do korzystania z określonych towarów czy usług, popierania danych spraw lub idei. Ponadto, reklama spełnia również wiele funkcji, są to między innymi: informacyjna (dostarcza wiadomości dotyczących danego produktu), estetyczna (uzależniona od gustu odbiorcy), kontaktowa (przyciąga i podtrzymuje uwagę odbiorcy), ekspresywna (prezentuje postawę nadawcy), rytualna (zgodna z konwencją gatunku lub wykraczająca poza jej granice), jednak nadrzędną wobec nich jest funkcja nakłaniająca ( konatywna, impresywna, perswazyjna). Aby osiągnąć wszystkie powyższe punkty, twórcy reklam stosują rozmaite sposoby manipulacji. Posiadają wiele technik nakłaniających ludzi do uwierzenia reklamie, bo przecież wypowiedź reklamowa jest tworzona tylko po to, aby przekonać nas do zakupu towaru lub skorzystania z usługi proponowanej przez nadawcę. Istotą komunikatu reklamowego jest fragmentacja, czyli prezentowanie tylko niektórych cech przedmiotu/oferty, takich, które nadawcy wydają się najbardziej korzystne, wynika z tego, że odbiorca dostaje obraz maksymalnie okrojony, zniekształcony, uzupełniony tylko o zalety produktu. W parze z tym idzie uniemożliwienie obiektywnego spojrzenia na sprawę, dlatego, że odbiorca nie dostaje żadnych informacji na temat ceny, warunków otrzymania kredytu czy potencjalnych wad produktu. Człowiek bombardowany jest samymi superlatywami produktu, lecz nie wie na jego temat nic konstruktywnego, wie tylko, że na rynku pojawiło się jakieś novum. Niemal w każdej reklamie występują „słowa-klucze”, takie jak: nowy, lepszy, wyjątkowy, pyszny… Każde z tych słów inaczej wpływa na odbiorcę. Słysząc słowo „nowe” wyobrażamy sobie cos lepszego niż dotychczas, cos co trzeba mieć, wykorzystać. Natomiast słowa „pyszny” czy „wyjątkowy” oddziałują na każdą osobę w inny sposób, zależny od gustu, jednakże obaj konsumenci, oglądając spot reklamowy, będą myśleli o czymś pysznym, lecz każdy na swój sposób. W reklamie liczy się również czas. Czas antenowy jest drogi, więc reklamy zazwyczaj są bardzo krótkie, ale przepełnione informacjami. Nadawcy chcą przekazać jak najwięcej, stosują więc formę fragmentacji, odbiorca chcąc nadążyć za informacjami, całą swoją uwagę skupia na ty co aktualnie widzi czy słyszy, zapominając jednocześnie o tym co usłyszał wcześniej. Chcąc nadążyć za tempem odbiorca nie skupia się na tym co mogło zostać pominięte, czy niedopowiedziane. Czas, jest więc kolejną metodą manipulacji. Kolejnym zabiegiem manipulacyjnym jest stosowanie informacji uniemożliwiających negację. Chodzi tutaj o podawanie komunikatów, że owy produkt jest jednym na rynku, który usuwa dane bakterie, czy tylko ta pasta jest w stanie wystarczająco wybielić zęby. Jest to bardzo korzystny zabieg dla manipulanta, dlatego, że nawet kiedy konsument twierdzi, że reklama kłamie, nie może w żaden sposób tego udowodnić. Ponadto, trudne i naukowe sformułowania występujące w reklamach, mimo że, odbiorca ich nie rozumie, paradoksalnie, wierzy im. Automatycznie nasuwają mu się myśli, że skoro produkt obarczony jest tyloma naukowymi informacjami, musi być innowacyjny, więc zarazem dużo lepszy niż konkurencyjne. Kolejnym przykładem przytoczonej manipulacji jest podawanie wyników badań. Stwarzają one pozory naukowości, na przykład: „98% kobiet twierdzi, że po użyciu szamponu, ich włosy stały się gęstsze i mocniejsze”, „99% dentystów poleca tą pastę”, „usuwa do 99% łupieżu” i wiele innych. Następną metodą manipulacji, jest metoda autorytetu. Wykorzystanie w reklamie wizerunku znanego aktora, czy specjalisty utwierdza widza/słuchacza w słuszności i skuteczności produktu. Nadawca ma na celu sprawić, by odbiorca stał się bardziej ufny, ponieważ, skoro specjalista od naprawy pralek uważa, że reklamowany produkt jest jedynym skutecznym, który zapobiega tworzeniu się kamienia, to odbiorca automatycznie zaczyna inaczej postrzegać owy produkt. Oczywiście nie można sprowadzać wszystkich do mas, nie każdy ulegnie tej manipulacji związanej z pralka, ponieważ już kiedyś wypróbował te produkt i nie pomógł, ale możemy być pewni, że ulegnie kolejnej. Twórcy reklam sadzą, że skoro fachowcy przedstawiają w samych superlatywach reklamowany produkt, to odbiorca nie tylko powinien im uwierzyć, ale również posłuchać rady i dokonać stosownego zakupu. Nadawcy wiedzą o sile autorytetu, wiedzą też, że o wiele lepszym chwytem będzie zastosowanie wizerunku osoby publicznej niż nikomu nieznanego „specjalisty”. Aktorzy, znani muzycy oraz inni sławni, sprawiają, że sympatia ludzi do produktu rośnie. Jeśli cenimy sobie np. Krzysztofa Krawczyka, to reklamowane przezeń radio, którego on, jak mówi w reklamie słucha i nie wyobraża sobie poranka bez danej audycji, to istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że i my zaczniemy to robić. To samo można zaobserwować w reklamach kosmetyków, gdzie wykorzystuje się wizerunki sławnych modelek, po obejrzeniu reklamy np. tuszu do rzęs, tworzy się nadzieja na to, że po kupnie będziemy wyglądały tak pięknie jak reklamująca go Linda Evangelista. Następnym w kolejce sposobem manipulacji jest nakłanianie. Chodzi głównie o dodanie chwytliwego i pozytywnie nacechowanego epitetu: „z najlepszego mleka”, „udoskonalona formuła”, „jeszcze więcej czekolady”… Obecnie w reklamach stara się nie używać słowa lepszy, reklamo twórcy zastępują go krótkimi hasłami, jak np. w reklamie ptasiego mleczka: „poczujesz się bliżej nieba”. Obecnie ludzie bardzo dbają o swoje zdrowie i chcą mieć produkty zdrowe i świeże. O tym również nie zapomnieli twórcy reklam, używają w swoich spotach takich wyrażeń jak: „naturalny, zdrowy serek”, „inspirację czerpiemy z natury”, „duże kawałki owoców”, „bez konserwantów i barwników”. Kolejną i jedną z ważniejszych technik manipulacji jest kierowanie reklamy do określonego środowiska: dzieci, młodzież, ludzie dorośli, miłośnicy sportu, muzyki, wędkarstwa… Reklamy kierowane do dzieci są kolorowe, głośne, pełne optymizmu, śmiechu. Zaobserwować w nich można dawkę magii, tekst jest prosty, tak by dzieci go zrozumiały: „pyszny sok”, „nowa, super lalka”, „barwiący lizak”. Reklamy dla młodzieży muszą być bardziej skomplikowane, gdyż wśród młodzieży bardzo wyraźna jest potrzeba akceptacji. Reklama ma na celu spełnienie tego. Robią to poprzez hasła zabarwione kolokwializmami, chcą być na równi z młodzieżą : „Wypasione ciuchy”, „Dzięki nowej ofercie naszej linii komórkowej, masz darmowe do 5 numerów”. Reklamy przeznaczone dla osób dorosłych, są zawsze pełne uśmiechniętej, szczęśliwej rodziny, siedzącej na zielonej trawce i jedzącej pyszny, zdrowy jogurt, czy pary, która w romantycznych okolicznościach, spożywa najlepszą, mrożoną pizzę. Rodzicom chodzi o to, by zapewnić jak najlepsze i najzdrowsze odżywiane swoim pociechom. A młodym parom o to, by zjeść szybko i w romantyczny sposób. Następnym sposobem jest komplementowanie odbiorcy. Odbiorca musi mieć świadomość, że komplement kierowany jest osobiście do niego, a nie do wszystkich. Twórcy reklamowi tworzą reklamę, jakby robili to tylko dla jednej osoby, dla kogoś znajomego: „Wyobraź sobie”, „Męczy Cię katar?”, „Skurcze nie dają Ci spać?”… Tego typu zdania są postrzegane przez odbiorców, jako treść tylko do nich. Umberto Eco zauważył kiedyś, że reklama jest skuteczna gdy, „jest przeznaczona dla nielicznych i gdy każdy znajdzie się w tym wąskim gronie wybrańców”. Owe zdanie świetnie oddaje istotę reklamy, z jednej strony ma działać na każdego konsumenta osobno, z drugiej- ma docierać do jak największej ilości osób. Istnieje więcej technik manipulacji, przedstawione powyżej, to według mnie najważniejsze i najpowszechniejsze. Reklama stała się narzędziem walki marketingowej. Poznanie technik, jakimi posługuje się reklamo twórca jest jedynym sposobem, by choć w najmniejszym stopniu zapobiec manipulacji. Drugim zjawiskiem, przez które jesteśmy poddawani manipulacji jest sposób przekazywania informacji. Zacznijmy od tego, że w Polsce istnieje wiele programów informacyjnych, zarówno te telewizyjne jak i radiowe i internetowe. Istnieją zdarzenia, że jedna informacja przekazana przez wszystkie te stacje, różni się od siebie. Każdy z mediów inaczej sobie to interpretuje, co za tym idzie odbiorca robi to samo. Czasem oglądając telewizję, potem słuchając radia, a następnie przeglądając Internet, możemy dowiedzieć się na temat jednego wydarzenia bardzo dużo, odmiennych informacji, które sami musimy sobie zinterpretować. Dlatego w mediach występują jeszcze większe zjawiska manipulacji, niż w reklamie. Powszechnym sposobem jest po prostu kłamstwo. Ma ono miejsce stosunkowo często, lecz wiąże się też z największym ryzykiem. Chociaż ludzie są czasem zbyt leniwi, by zweryfikować informacje, którą przed chwilą dostali wyłożoną na talerzu. Okłamując odbiorców, można liczyć na to, że nie skorzystają oni z innego źródła informacji, zwłaszcza, gdy dziennikarze posuną się do jego ośmieszenia. Powszechnie występującym zjawiskiem medialnej manipulacji jest również przemilczenie niektórych wiadomości. Utrzymuje się wtedy stereotyp: „Czego nie ma w mediach , to nie istnieje”. Lecz z drugiej strony, przy argumencie: „Tak jest, bo powiedzieli tak w telewizji”, uwydatnia się propagandowa rola telewizji. Zdarza się, że wiele informacji istotnych jest przez media przemilczane, gdyż mogłyby być one niewygodne dla ważnej i wpływowej grupy osób. Często dzieje się również tak, że media przemilczają wiadomości istotne i podają do ogólnej wiadomości zupełnie nieważne i niepotrzebne. W wiadomościach, czasem można zauważyć natłok wielu, zupełnie nieistotnych informacji. Robi się tak, ponieważ ludzie mają potrzebę informacji, w ten sposób dziennikarze odwracają ich uwagę od informacji istotnych. Bywa i tak, że mediach bardzo chcą przemilczeć pewną informację, ale jest ona na tyle istotna, że nie mogą tego zrobić. Dlatego, też wtedy robią wszystko, by ludziom wydała się ona mało ważna, osiągają to poprzez krótkie migawki, czy dodawanie teoretycznych i nieistotnych w tym czasie wiadomości. Jak już wcześniej zostało wspomniane ludzie potrzebują informacji, media robią wszystko by to pragnienie zaspokoić. Potem w wiadomościach pojawiają się dziesiątki informacji, tak by zaśmiecić umysł widza/słuchacza, aby nie było w nim miejsca na informacje ważne i istotne. Częstym sposobem jest również podawanie informacji wieloznacznych, takich jak na przykład: „Pazerny polityk?”. Jest to tytuł artykułu a w nim, bitwa między argumentami „za” i „przeciw”, z których de facto nic sensownego nie wynika. W umyśle czytelnika ma zakodować się tylko jedno-tytuł artykułu. Nie ma wiadomości bez filmu, bez zdjęć, również zdjęcia i owe filmiki poddawane SA takim zabiegom, aby jak najbardziej zmanipulować widza. W wiadomościach górują obrazy, dźwięki, a dopiero na samym końcu słowa. Również obrazy poddawane są najróżniejszym przeróbkom, tak, aby wywołały odpowiednie i pożądane przez nadawcę emocje u odbiorcy. W mediach występują również zasady „Zła wiadomość, to dobra wiadomość”, lub „Lepiej, żeby mówili źle niż w ogóle”. Dlatego, też w mediach często pokazywane są konflikty pomiędzy politykami, ich potknięcia i nieudane próby. Gdyby nic nie było pokazywane na temat danego polityka, ludzie twierdziliby, że on nic nie robi, a tak jeżeli pokazywany jest nawet z tej negatywnej strony, to nie jest o nim cicho. Zarówno w serwisach śniadaniowych jak i całodniowych dziennikarze zapraszają do studia „niezależnych” ekspertów, którzy zdradzają określony światopogląd, lub sympatie polityczne.
Sposobów manipulowania ludźmi przez media jest wiele. Powyżej przedstawione jest tylko kilka z nich. Teraz powinniśmy zająć się, poznawaniem technik obrony przed manipulacją, by móc próbować jej nie ulegać. Tylko widząc wroga, możemy się przed nim obronić Bibliografia: Jadwiga Puzynina “Język wartości”; Warszawa, 1992r. Władysław Kopaliński „Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem” ;Warszawa, 2000r. Przegląd technik manipulacji mediów www.reporterzy.info.pl Internet, telewizja