Praca - pojęcie Praca jest podstawowym rodzajem naszej działalności, którą traktujemy najczęściej, jako przymus (np. gdy nie odpowiada ona naszym dążeniom) lub towar, który możemy sprzedać. Jest ona procesem pozwalającym doskonalić samego siebie, środowisko, w którym działamy, wreszcie podstawową wartością w naszym życiu. Kontekst myślenia o pracy w każdej dziedzinie nauki/sztuki jest różny, choć istnieją elementy wspólne. I tak nieco inaczej pracę traktuje filozofia, socjologia, czy etyka, (które najprościej rzecz ujmując pracę traktują, jako świadomą i celową, wymagającą wysiłku działalność, zmierzającą do wytworzenia dóbr materialnych/duchowych). Z kolei psychologia, analizuje pracę z pkt widzenia indywidualnych cech jednostki (zainteresowań, zdolności, charakteru, potrzeb itp.), nauki biologiczne i medyczne – jako proces morfologiczno-fizjologiczny, czy nauki techniczne – jako proces technologiczny. Wg. społecznej nauki kościoła – praca stanowi podstawowy wymiar bytowania człowieka na ziemi. Biorąc po uwagę te wszystkie aspekty najczęściej praca jest ujmowana, jako: • świadoma i celowa działalność człowieka ukierunkowana na przetwarzanie dóbr przyrody i przystosowanie jej do potrzeb człowieka. • proces społeczny • czynnik rozwoju osobowości • wartość moralna

Praca – cechy • jest naturalną potrzeba, źródłem satysfakcji jednostek • jest wartością moralna i źródłem wielu innych wartości • jest formą przetrwania jednostek i grup • jest podstawą integracji społecznej • posiada znaczenie terapeutyczne • jest kluczowym czynnikiem dobrej jakości życia i zdrowia • może być obciążeniem i przyczyną cierpienia jednostek • nie zawsze ma wartość rynkową (praca nierynkowa, np. praca w domu) • jest podstawą dochodu, egzystencji i rozwoju pracujących i ich rodzin

Praca w różnych fazach rozwoju cywilizacyjnego

Pojęcie pracy i jej znaczenie w życiu człowieka zmieniało się wraz ze zmianą celów i warunków pracy, stosunków międzyludzkich, a także w zależności od czasu historycznego oraz kręgu kulturowego i cywilizacyjnego.

Amerykański socjolog Alvin Toffler wyróżnił 3 zasadnicze okresy rozwoju cywilizacji, które nazwał falami przemian. Pierwsza fala, którą określił rewolucją agrarną trwała tysiące lat, aż do wyczerpania w połowie XVI w. Druga fala – tworzenie się cywilizacji przemysłowej, trwała już tylko około 300 lat. Trzecia zaś, trwająca obecnie, ma charakter rewolucji technologicznej.

1. Rewolucja agrarna. -Istotą pracy była walka o przetrwanie (zbieractwo, myślistwo, rybołówstwo, pasterstwo, hodowla, rolnictwo). -a także podział pracy wg. płci, później zawodów (wytwarzanie sprzętu wojennego, odzieży, narzędzi). -istotną cechą rozwoju cywilizacji agrarnej było też stałe osadnictwo wiejskie. Rolnictwo wprowadziło zasadę przywiązania do ziemi, tworząc silne poczucie więzi lokalnej. -przełomem było wyodrębnienie się rzemiosła z rolnictwa nastąpił, zatem kolejny wielki podział pracy.

• z czasem postępował proces profesjonalizacji pracy – coraz to nowsze zawody, doskonalsze narzędzia. -średniowiecze jeszcze pozbawiało jednostkę możliwości indywidualnego rozwoju, jej los zależał, bowiem od przynależności do odpowiedniej warstwy społecznej. Praca miała swój modlitewny wymiar – traktowano ją, jako przymus, który służy utrzymaniu życia, strzeże przed nałogami, lenistwem, oznacza też wielbienie Boga. -dopiero reformacja doprowadziła do innego określenia relacji człowiek-praca. Zaczęto ją postrzegać, jako miarę wartości człowieka, celową i zorganizowaną działalność. -dla wybitnych myślicieli i uczonych praca była źródłem szczęścia, przyjemności, społecznego porządku, społecznym obowiązkiem.

2. Tworzenie się cywilizacji przemysłowej -zaczęto doceniać rolę pracy w sferze produkcji -wzrost wydajności pracy i dochodu narodowego -coraz wyraźniej zaczęto zwracać uwagę na przygotowanie ludzi do lepszej organizacji pracy (rozwój szkolnictwa) -zaczęto w pracy widzieć źródło rozwoju osobowości człowieka -jej jakość stała się miarą wartości człowieka, wyznacznikiem sensu życia

• rewolucja przemysłowa wiązała się jednak również z negatywnymi zjawiskami: ogromne przemieszczanie się i koncentracja ludności w dużych miastach -zmieniał się stosunek do pracy, która stała się powoli swoistym towarem -pojawiła się tzw. najemna siła robocza (wykonująca pracę za określoną płacę) -warunki pracy stawały się często bardzo trudne -doprowadziło to do powstania prawa pracy i pierwszych kart praw człowieka (wolności osobiste, wprowadzenie powszechnej edukacji, początek działalności zw. zawodowych, partii polit. itp.) -zamiany w okresie rewolucji przemysłowej doprowadziły do tego, że pracę zaczęto traktować, jako źródło egzystencji („praca jako towar”), a nie szansę rozwoju.

3. Rewolucja technologiczna Przechodzenie świata od cywilizacji przemysłowej do informacyjnej, które dokonuje się obecnie, przebiega w procesie ścierania się różnych systemów wartości, nowych koncepcji człowieka, wizji przyrody i historii. Zjawiskom tym towarzyszą zmiany widoczne w sferze gospodarki i usług, a mianowicie: • orientacja gospodarki na rynek globalny • ujednolicenie działalności przedsiębiorstw • standaryzacja przepisów i procedur (np. podatkowych, celnych) • unifikacja wyrobów i usług • standaryzacja różnych obszarów edukacji • coraz silniejsza konkurencja na rynku pracy zarówno w kraju, jak i w Europie i na świecie Następują istotne przemiany sensu pracy ludzkiej: • coraz większy nacisk kładzie się na pracę elastyczną, pozwalającą na szybkie reagowanie • zmieniają się sposoby komunikowania się ludzi ze sobą, a niektóre z nich (np. za pośrednictwem komputera) są pozbawione zarówno emocji, jak też wskaźników niewerbalnych • praca w coraz większym stopniu opiera się na kooperacji i współpracy • podejście do pracy staje się bardziej płynne (np. płynne godz. pracy, praca podzielona, praca w niepełnym wymiarze itp.) • coraz wyraźniejsze staje się dążenie jednostek do zwiększania satysfakcji z pracy • zmniejsza się systematycznie liczba zatrudnionych posiadających status stałego pracownika, zwiększa zaś odsetek tych, którzy są zatrudnieni w niepełnym wymiarze • kończy się zatem epoka tzw. karier liniowych, rozpoczynających się zdobyciem wykształcenia, zatrudnienia, stopniowym awansowaniem, aż do emerytury. Wynika stąd konieczność dostosowania edukacji zawodowej do wymogów zmian pracy. Zmiany te polegają na: • tendencji do integracji różnych nowych technologii • silnej presji na jakość oraz krótszy cykl „życia” produktów i usług • zwężanie wymagań dotyczących umiejętności pracownika • zmniejszanie się prac o charakterze rutynowym i wymagających niskiej kwalifikacji na rzecz zadań wymagających kwalifikacji istotnych w relacjach międzyludzkich (umiejętność pracy w zespole, kultura osobista, czy umiejętność radzenia sobie w nieprzewidzianych warunkach) • zwiększanie się elastyczności organizacji pracy, podniesienie rangi wszechstronności kwalifikacji pracowników • wyraźniejsze rozbieżności między podażą umiejętności, a popytem na nie

Te rozbieżności, widoczne także w Polsce, polegają bądź na niedostosowaniu umiejętności pracowników danego sektora gospodarki do wymaganych w tym sektorze umiejętności, bądź na niedoborach specjalistów w zawodach wymagających specyficznych umiejętności (np. pielęgniarek), bądź na braku miejsc pracy dla pracowników o kwalifikacjach nieadekwatnych do potrzeb rynku.

Wniosek: o ile w czasach rewolucji przemysłowej dominowała praca etatowa, o tyle obecnie znaczenie jej maleje, głównie ze wzg. na szybkie zmiany organizacji pracy oraz dążenie do ograniczenia jej kosztów. Rozwijają się nieetatowe i niestandardowe formy zatrudnienia – zatrudnienia okresowe (praca terminowa), praca zadaniowa – prace wysoko specjalistyczne, ale także nisko płatne prace proste (np. rozwożenie pizzy).

Na przestrzeni dziejów istota pracy uległy licznym zmianą, co można przedstawić następująco:

Praca fizyczna -> mechanizacja -> automatyzacja -> robotyzacja -> informatyzacja (intelektualizacja pracy). Mechanizacja –zastępowanie pracy ręcznej przez maszyn, wprowadzanie maszyn i urządzeń technicznych Automatyzacja –wprowadzanie do produkcji przemysłowej, komunikacji, transportu, oraz życia codziennego – środków technicznych i urządzeń automatycznych działających na zasadzie samoregulacji i pracujących bez udziału człowieka lub przy jego ograniczonym udziale. Robotyzacja – zastępowanie pracy człowieka pracą robotów. Informatyzacja – wprowadzanie systemów informatycznych zajmujących się np. obsługą klienta. Opieranie pracy na komputerze.

Wykształcenie, jako cecha stosunku pracy.

Pozycja społeczna oraz zawodowa człowieka w coraz większym stopniu zależą dziś od jego wykształcenia. Badania CBOS z 1992r. wykazały, iż zmienił się stosunek młodych do wykształcenia. Wykształcenie staje się inwestycją na przyszłość. Świadczy o tym wzrost odsetek tych, którzy chcą zdobyć wyższe wykształcenie, zmalała jednak liczba osób chcących zdobyć wykształcenie zasadnicze zawodowe. Ludzie większą uwagę przywiązują do niezależności, samodzielności, rozwoju intelektualnego i samodoskonalenia. Dominuje przekonanie Polaków, że warto się kształcić. Tym pozytywnym tendencją towarzyszy niestety zjawisko zwane wykluczeniem (uwarstwienie społeczne w zakresie szans na osiągnięcie jak najwyższego wykształcenia), które dotyka przede wszystkim młodzież. Kolejnym istotnym czynnikiem powodującym wzrost aktywności zawodowej młodzieży jest, kształtowane się na nowo etosu pracy w społeczeństwie polskim. Coraz więcej, bowiem młodzieży traktuje pracę, jako wartość, która nadaje sens ludzkiemu istnieniu, coraz częściej podkreśla znaczenie takich cech, jak: odpowiedzialność, obowiązkowość, rzetelność, niezależność, innowacyjność. Wniosek: Młodzież nabiera wiary we własny wysiłek edukacyjny. Wykształcenie staje się istotną cechą pracy. Om jest ono gruntowniejsze, tym więcej daje nadziei na sukces na rynku pracy. Na rynku pracy coraz bardziej zaczyna liczyć się potencjał intelektualny i osobowościowy człowieka. Zmienia się także system naboru pracowników. Firmy coraz częściej zlecają poszukiwanie pracowników bądź wyspecjalizowanym usługowym firmom rekrutacyjnym, bądź na drodze długiej selekcji. Zdarza się, że na jedno stanowisko pracy rekrutacja trwa kilka tygodni. Pracę dostają zatem najlepsi z najlepszych. W Raporcie nt. polityki edukacyjnej w Polsce (1995) stwierdzono, że kształcenie ponadpodstawowe jest nazbyt encyklopedyczne, niewystarczająco nastawione na poszukiwanie twórczych pomysłów. Podkreślano, że kształcenie zawodowe nie jest dostosowane do potrzeb gospodarki rynkowej i musi odejść od nadmiernej specjalizacji. Wielu absolwentów szkół zawodowych po ukończeniu szkoły wymaga dodatkowych szkoleń, gdyż oferty pracy odbiegają id ich faktycznych umiejętności.

Praca, jako obiekt badań społecznych.

Dyscyplina naukowa, która zajmuje się takimi badaniami to pedagogika pracy – bada ona różne aspekty pracy w wychowaniu człowieka.

TABELA1 : Wynika z tego, że praca w latach 90 postrzegana była jako wartość naczelna. Było to wynikiem m.in. tego, że w latach 82-95 rosła siła związku wykształcenia i pozycji zawodowej z zarobkami, czy fakt, że zwiększała się cena rynkowa dyplomów wyższych uczelni.

Cechy pracy preferowane przez młodzież (raport „Młodzi 2005”): • dobrze płatna (84% wskazań) • interesująca (40%) • gwarantująca bezpieczeństwo zatrudnienia (29%) • dająca możliwość rozwoju, doskonalenia zawodowego (27%) • zapewniająca przyjemną atmosferę (20%) • zgodna z wyuczonym zawodem (19%) • dająca prestiż, uznanie innych (11%) • blisko miejsca zamieszkania (11%) • będąca wyzwaniem (8%) • lekka, niewymagająca wysiłku (6%) • pożyteczna dla innych (6%) • o ustalonych godzinach, niewymagająca dyspozycyjności (5%) • niewymagająca brania odpowiedzialności za innych (2%)

Edukacja zawodowa.

Zadaniem współczesnej edukacji zawodowej jest przygotowanie nie tylko do opanowania wiedzy zawodowej opisanej wiadomościami, umiejętnościami, nawykami i sprawnościami zawodowymi, ale także kształtowanie postaw, poglądów, zainteresowań pro zawodowych, myślenia koncepcyjnego, innowacyjnego, twórczego, a także stosunku do świata wartości, społeczeństwa, drugiego człowieka, samego siebie, świata kultury i przyrody. Celem współczesnej edukacji zawodowej jest kształtowanie pełni człowieczeństwa, a nie wykonawcy określonych zadań. Edukacja zawodowa powinna kształtować osobowość nie tylko zawodową, ale osobowość człowieka, jako podmiotu edukacyjnego. Humanistyczny wymiar edukacji zawodowej podkreśla Lucjan Turos (2006) nazywając proces ten autokreacją. Jego zdaniem, rozwój człowieka polega na aktywności, na pobudzaniu jego twórczych możliwości, a także nadaniu pracy twórczego charakteru. Efektem pracy twórczej są udoskonalone narzędzia i maszyny, które przynoszą korzyści ekonomiczne (np. skrócenie czasu pracy, zmiejszenie wysiłku fizycznego, poprawę warunków pracy). Maslow w teorii motywacji podkreśla, że nigdy nie zrozumiemy ludzkiego życia, jeśli nie weźmiemy pod uwagę jego najważniejszych dążeń. Rozwój, samorealizacja, dążenie do zdrowia, poszukiwanie tożsamości i autonomii, tęsknota za doskonałością, to powszechne dążenia ludzkie. Teorie motywacji i autokreacji traktują pracę jako wartość. Dlatego musi być ona sensowna, użyteczna, potrzebna, dokładna, szanowana, dostosowana do możliwości człowieka, rozwijająca, dowartościowująca. Powyższe cechy pracy kształtowane są w procesie edukacji zawodowej i nadają jej wymiar humanistyczny.

Wymiar humanistyczny to:

1. wychowanie do sterowania własnym losem, dzięki przyswojeniu uniwersalnych zasad życiowych i umiejętności wyboru wartości ciągle doskonalących osobowość
2. rozwinięcie motywacji pracy i kształtowanie postaw warunkujących właściwy stosunek do pracy oraz pełną identyfikacje z zawodem i ze środowiskiem pracy
3. wychowanie pracownika chcącego i umiejącego występować w roli podmiotowej
4. wychowanie pracownika chcącego zespalać interesy indywidualne i społeczne
5. wychowanie pracownika umiejącego żyć i pracować w warunkach gospodarki rynkowej, ryzyka zawodowego itp.
6. wychowanie członków wspólnoty europejskiej, tj. ludzi którzy rozumieją sens zjednoczenia Europy oraz potrzebę realizowania i umacniania jej
7. wychowanie człowieka jako wolnego obywatela państwa demokratycznego, rozumiejącego dokonujące się przeobrażenia w różnych dziedzinach życia i uczestniczącego w nich, znającego swoje prawa i obowiązki