W literaturze średniowiecznej wykreowano ideały osobowe, wzorce, postawy i zachowania ludzkie godne naśladowania. Jednym z nich jest ideał świętego. Asceta to człowiek, który dobrowolnie wyrzeka się wszystkich dóbr i przyjemności życia, poddaje się nieustannym ćwiczeniom swego ciała i duszy by, jak uważano dostąpić wspaniałego życia po śmierci. Zgodnie ze średniowiecznym duchem teocentryzmu wielu ludzi odmawiało sobie przyjemności i wygód życiowych, praktykując umartwianie ciała i doskonaląc się w rozmaitych cnotach. Starali się do minimum ograniczyć ziemskie rozkosze, aby zgodnie z ewangelicznym nakazem „gromadźcie sobie skarby w niebie” zaskarbić sobie przed Bogiem rozmaite zasługi. Ponieważ ciało człowieka było ułomne, ulegało pożądaniom i pokusom. Pragnący ich uniknąć asceci nie tylko rezygnowali z grzesznych przyjemności, ale wręcz wynajdowali rozmaite cielesne udręczenia, które mogliby sobie zadać. Wyrzekali się również towarzystwa innych ludzi z obawy, że zbyt częste przebywanie z istotami niedoskonałymi może być dla nich źródłem pokus. Starali się nieustannie obcować z Bogiem łącząc się z nim poprzez długotrwałe modlitwy, posty i rozważania. W żywotach świętych Kościoła katolickiego znajdujemy wielokrotnie wzmianki dotyczące podobnych praktyk. Przykładem może być święta Róża z Limy, o której podania mówią, że odżywiała się wyłącznie sałatą i odrobiną cytryny, a sypiała na gołej desce lub na kamiennej posadzce w celi, w dodatku nigdy dłużej nie spała niż trzy godziny na dobę. Literackim przykładem staropolskiej hagiografii czyli żywotów świętych mogą być takie teksty jak: “Legenda o świętym Aleksym”, “Pieśń o świętym Stanisławie”, “Pieśń o świętej Dorocie męczennicy”.
Legenda o św. Aleksym jest odbierana jako autentyczny opis ludzkiego cierpienia. W postaci Aleksego ukazane są wszystkie cechy charakterystyczne dla ascety, tj. ubóstwo, umartwianie się, modlitwa, kontemplacja, uwielbienie Boga, skromność, pokora oraz wyrzeczenie się wszelkich dóbr. Aleksy oprócz przestrzegania przykazań kierował się również średniowiecznymi hasłami: “Ora et Labora” - Módl się i pracuj oraz “Memento mori” - Pamiętaj o śmierci. Ówcześni czytelnicy mieli także świadomość głębokiego sensu cierpienia. Często utożsamiali się z tymi wzorcami, a swoim postępowaniem naśladowali zachowania najlepszych.
Święty Aleksy prezentuje sobą wzór osobowy świętego ascety, całe swoje życie podporządkowując Bogu, spędzając czas na modlitwie i kontemplacji. Jego ziemskie życie jest tylko etapem w drodze ku Bogu. Asceta odrzuca świat, nawet najbliższych, koncentrując się jedynie na własnej świętości. Wyrzeka się uciech doczesnych, pobożnych. Umartwia się i rezygnuje z uroków życia w imię osiągnięcia świętości. Chce zasłużyć na szczęście wieczne i aureolę świętego. Oddaje się kościołowi i chce pomagać bliźniemu. Wyrzekł się on swojego pochodzenia, rodziny, a opuszczając dom musi znosić biedę i upokorzenia, które znosi z pokorą. Święty Aleksy urodził się w bogatej rodzinie w Rzymie. W wieku 24 lat poślubił cesarską córkę, jednak w czasie nocy poślubnej opuszcza ukochaną oraz dom rodzinny. Zabrał ze sobą dużą ilość pieniędzy jedynie po to, by rozdać ją ubogim. Udał się do innego miasta, gdzie nierozpoznany mógł “zamieszkać” w głodzie i chłodzie pod murami świątyni. Pewnej nocy obraz z ołtarza nakazał klucznikowi otworzyć kościół i wpuścić Aleksego do środka. Od tej pory święty zyskał chwałę. Chcąc od niej uciec, wypływa w podróż do Ziemi Świętej, lecz nigdy tam nie dociera. Niepomyślne wiatry skierowały okręt do Rzymu. Aleksy postanowił zamieszkać pod klatką schodową swojego rodzinnego domu, w miejscu, gdzie były wylewane pomyje. W ten sposób żył 16 lat. Chwilę przed śmiercią napisał list. Gdy Aleksy umarł, dzwony w całym Rzymie zaczęły bić i każdy chory, który podszedł do ciała, od razu zdrowiał. Nikt oprócz żony Aleksego nie był w stanie wyjąć listu z zaciśniętej dłoni. Z owego rękopisu ludzie dowiedzieli się kim był zmarły żebrak. O śmierci Aleksego wiedzieli tylko najbliżsi. Umarł świadomie i samotnie. Zgon jest dla niego etapem i przejściem do życia wiecznego. Legenda o świętym Aleksym", wysławiając jego cnoty i zalety, wskazuje go jako wzorzec do naśladowania.
Innym przykładem ascezy może być historia chrześcijan gdzie również można zaobserwować sytuacje, w której ludzie porzucają życie w dostatku, luksusach i spokoju na rzecz pewnej idei. Chrześcijanie prześladowani za swoją wiarę bezustannie trwali w niej nawet, jeżeli wiedzieli, że ich współwyznawcy giną śmiercią męczeńską w imię swojej wiary. Nie poddawali się zastraszeniom i dalej szli wcześniej obraną drogą rezygnując ze spokojnego życia. Musieli ukrywać się i żyć w strachu, aby przeżyć i podążać drogą, którą wyznaczała im ich wiara. Spotykali się z okrucieństwem, wielu musiało opuścić swoje domy i rodziny, aby móc szerzyć na świecie wiarę w Boga Jedynego. Niektórzy wybierali życie pustelnika by oszczędzić swojej rodzinie problemów związanych z ideą swojej wiary i aby nie narażać ich na niepotrzebną śmierć. Św. Franciszek z Asyżu także podążył drogą swojej idei. Zrzekł się przed biskupem Gwidonem całego swojego majątku, który odziedziczył po ojcu. Przyobleczony w ubogą tunikę w kształcie krzyża ogłosił się heroldem wielkiego Króla i przez lata prowadził życie pokutnicze i pustelnicze. Oddał się modlitwom i pełnił niskie posługi. Nawoływał ludzi do pokuty. Poświecił swoje życie i przywileje, aby nawracać ludzi. Przemierzał Włochy przekonując ludzi do swojej idei. Oddał się całkowicie temu, w co wierzył. Zmarł z powodu choroby, której nabawił się podczas swoich wędrówek gdzie nawoływał ludzi do swojej wiary.
Poświęcenie się idei wymaga wielu wyrzeczeń i oddania się prawdom, które niejednokrotnie zmuszają do porzucenia wcześniejszego życia, bardzo często wygodnego i dostatniego. Wielu pozostawiało to, co kochali najbardziej, aby zmienić swoje życie i poświecić się głoszeniu prawd dla nich najważniejszych i stojących na pierwszym miejscu w ich hierarchii wartości. Człowiek w średniowieczu nie uciekał przed cierpieniem, tak jak robili to i robią jego potomkowie. On szukał go, aby zbliżyć się w ten sposób do Boga. Wiedział, że jest stworzony właśnie po to, żeby cierpieć. Przez całą Europę sunęły korowody biczowników i pątników. Ideałem życia była asceza, a ideałem śmierci- śmierć za wiarę chrześcijańską.