Idea zjednoczonej Europy pojawiała się od wieków w koncepcjach filozofów i programach polityków Wyniki II wojny światowej –ogromne zniszczenie kontynentu - utrata hegemonii politycznej i ekonomicznej na rzecz dwóch nowo powstałych supermocarstw: USA i ZSRR - spowodowały, iż idee integracji europejskiej znów zyskały na aktualności. Motywy integracji to:

1. Dążenie do ukształtowania nowej europejskiej tożsamości; Europa wymagała zbudowania wspólnoty nowego rodzaju, jej zjednoczona i ogólnej demokracji.

2. Pragnienie bezpieczeństwa i pokoju; podzielona Europa nie była w stanie zapobiec dwóm wojnom światowym, miano nadzieję, że integracja doprowadzi do ukształtowania kontynentu jako wspólnoty pokojowej.

3. Pragnienie wolności i swobody poruszania; po latach wojny, okupacji i ludobójstwa oczekiwano swobodnego przepływu ludzi, idei, informacji, towarów i usług.

4. Pragnienie szybkiej odbudowy ekonomicznej i dobrobytu; wspólna Europa miała doprowadzić do szybkiej odbudowy zniszczeń wojennych i rynku wymiany handlowej

5. Nadzieja na odzyskanie poprzez integrację znaczącej pozycji politycznej, militarnej i ekonomicznej; dotychczasowe mocarstwa (Francja, Wielka Brytania, Niemcy) utraciły w wyniku wojny swoja pozycję na rzecz USA i ZSRR. Politycy europejscy oczekiwali, iż w wyniku zjednoczenia politycznego wspólna Europa odzyska utracone pozycje.

Pierwszy impuls do wznowienia dyskusji o integracji Europy dał Winston Churchill, który jesienią 1946 roku na inauguracji roku akademickiego Politechniki w Zurychu wezwał do utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy opartych na ścisłej współpracy francusko-niemieckiej. Z góry jednak wykluczył udział Wielkiej Brytanii w tym projekcie.

Rok później (1947) nastąpił pierwszy krok na drodze integracji ekonomicznej kontynentu - Holandia, Belgia i Luksemburg utworzyły Unię Celną. W kwietniu 1948 roku, 16 demokratycznych państw europejskich, oraz trzy strefy okupacyjne Niemiec (Trizonia), powołały Europejską Organizację Wspólnoty Gospodarczej (OEEC) w celu koordynacji pomocy amerykańskiej w ramach Planu Marshalla (około 13,5 miliarda dolarów), jednak państwa Europy Fewo (w tym Polska) w wyniku nacisków ZSRR, zrezygnowały z udziału w Planie Marshalla. Nadal aktywnie działał Coudenhove-Calergi - pionier jedności europejskiej. W wyniku jego działań zwołano w maju 1948 roku II Kongres Europejski w Hadze. Efektem jego obrad było podpisanie 5 maja 1949 roku traktatu londyńskiego, powołującego do życia Radę Europy.

W późnych latach czterdziestych nasiliły się dążenia do podjęcia działań zmierzających do integracji ekonomicznej, aby jednak w pełni zrealizować te zamierzenia konieczne było włączenie do procesu integracji europejskiej zachodnich stref okupacyjnych Niemiec z ich silnym zapleczem surowcowym i potencjalnie dużym rynkiem zbytu. Kluczowym pytaniem, szczególnie dla Francji, było jak włączyć Niemcy do powojennej odbudowy, jednocześnie uniemożliwiając im rozpętanie kolejnego konfliktu zbrojnego. Odpowiedzią na te pytanie stał się tzw. Plan Schumana ogłoszony 9 maja 1950 roku (Dzień Europy).

Jean Monnet (1888-1979). Zaproponował tzw. metodę sektorową integracji, czyli stopniowe łączenie wybranych dziedzin gospodarki wsparte utworzeniem instytucji wspólnotowych wyposażonych w rzeczywistą władzę. Tak zapoczątkowana integracja (w razie sukcesu) miała być rozszerzona na dziedziny życia ekonomicznego, politycznego i społecznego. Koncepcję wypracowaną przez Monneta przedstawił publicznie minister spraw zagranicznych Francji Robert Schuman (1886-1963). Uważał on, że podstawowe problemy krajów europejskich są wspólne. Bazą dla jedności europejskiej miało być pojednanie francusko-niemieckie poprzez takie włączenie Niemiec do współpracy ekonomicznej, aby “jakakolwiek wojna stała się niemożliwa…”.

Plan Schumana został z entuzjazmem przyjęty przez niemieckiego kanclerza Konrada Adenauera, Zaproszenie do współpracy przyjęły też Włochy i państwa Beneluxu (Holandia, Belgia i Luksemburg). Przedstawiciele tych sześciu krajów spotkali się w kwietniu 1951 roku w Paryżu, gdzie 18 kwietnia 1951 r. podpisano Traktat Paryski o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali..

Zachęcone sukcesem państwa członkowskie EWWiS postanowiły rozszerzyć współpracę o sferę obronności i wspólnej polityki zagranicznej. W maju 1952 roku, w oparciu o plan francuskiego premiera Rene Plevena, podpisano układ o Europejskiej Wspólnocie Obronnej. Zakładał on stworzenie wspólnej armii europejskiej pod jednolitym dowództwem europejskiego ministra obrony. We wrześniu 1952 roku powierzono Wspólnemu Zgromadzeniu EWWiS opracowanie projektu konstytucji Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Ta nowa wspólnota miała koordynować wspólną politykę w zakresie górnictwa węglowego, przemysłu stalowego, obronności i spraw zagranicznych. Ponadto miała zająć się rozwojem rynku w państwach członkowskich, podniesieniem standardu życia obywateli i zwiększeniem zatrudnienia.

Tak kompletny projekt integracyjny, zakładający daleko idące ograniczenie suwerenności państw członkowskich, wyprzedził swoja epokę. W sierpniu 1954 roku francuskie Zgromadzenie Narodowe odrzuciło układ o Europejskiej Wspólnocie Obronnej, kładąc tym samym kres dalszym pracom nad powołaniem Wspólnoty Politycznej. Na konferencji w Messynie w czerwcu 1955 roku ministrowie spraw zagranicznych EWWiS postanowili podjąć negocjacje na temat rozszerzenia integracji o dwa dalsze sektory gospodarki , chodziło o pokojowe wykorzystanie energii atomowej i o umocnienie Współpracy gospodarczej.

25 marca 1957 roku sześć państw członkowskich EWWiS (Francja, Niemcy, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg) podpisało Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Traktat o Europejskiej Wspólnocie Energii Atomowej (EURATOM) - weszły one w życie 1 stycznia 1958 roku. Traktat o EWG zawarty został na czas nieokreślony, co powoduje, że utworzenie Wspólnoty i scedowanie na nią praw suwerennych państw członkowskich, ma charakter nieodwołalny i nieograniczony czasowo.

Traktat przewidywał realizacje celów Wspólnoty poprzez:

• ustanowienie wspólnej polityki handlowej, Wspólnej Polityki Rolnej oraz wspólnej polityki transportowej;
• wprowadzenie zasad wolnej, niczym niezakłóconej konkurencji;
• utworzenie Europejskiego Funduszu Społecznego;
• powołanie Europejskiego Banku Inwestycyjnego.

Drugi z Traktatów Rzymskich regulował wyłącznie współpracę w zakresie jednego, specyficznego sektora gospodarki, a mianowicie produkcji i eksploatacji energii atomowej. Była to próba przeciwstawienia się przez Europę hegemonii wielkich mocarstw w tej dziedzinie. Przed EUROATOMEM postawiono zadanie zapewnienia szybkiego wzrostu przemysłu nuklearnego i ukształtowanie wspólnego, europejskiego rynku energii atomowej. Miało to nastąpić poprzez rozwój badań naukowych, ujednolicenie norm bezpieczeństwa Aby zapobiec niekontrolowanemu wzrostowi tzw. euro biurokracji wraz z podpisaniem Traktatów Rzymskich połączono Zgromadzenia Parlamentarne i Trybunały Sprawiedliwości wszystkich trzech Wspólnot, a pozostałe instytucje wspólnotowe zostały połączone na mocy Traktatu o Fuzji z kwietnia 1965 roku; od tej chwili mamy do czynienia z jednolitą dla Wspólnot Radą Ministrów i Komisją Europejską. Do lipca 1968 roku udało się powołać Unię Celną i wprowadzić wspólną, jednolitą, zewnętrzna taryfę celną.

Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte (nazywane czasem okresem eurosklerozy) przyniosły znaczne zahamowanie procesów integracyjnych. Wspólnoty skoncentrowane na budowie wspólnego rynku zapomniały o konieczności i rozszerzeniu integracji na kolejne dziedziny życia (np. wspólna polityka obronna czy zagraniczna). Aby pobudzić Wspólnoty do działania, od połowy lat siedemdziesiątych powstawały różnorakie komisje mające za zadanie przygotować koncepcje reform. Należy tu wspomnieć o trzech najważniejszych inicjatywach:

1. Raport Komisji Tindemansa z grudnia 1975 roku - postulował on przekształcenie Wspólnot Europejskich w Unię Europejską poprzez powołanie jednego ośrodka decyzyjnego
2. Inicjatywa Parlamentu Europejskiego - projekt “Układu o Ustanowieniu Unii Europejskiej” z lutego 1984 roku. Projekt zakładał:- powołanie Unii Europejskiej jako “dachu” dla Wspólnot Europejskich i Europejskiego Systemu Walutowego
3. Raport Komisji ds. Instytucjonalnych Rady Europejskiej z 1984 roku który postulował nadanie Parlamentowi Europejskiemu większej roli w procesie decyzyjnym, przywrócenie zasady głosowania większością kwalifikowaną na forum Rady Unii Europejskiej,ścisłe powiązanie Wspólnot Europejskich z Europejską Współpracą Polityczną i zamknięcie procesu budowy wspólnego rynku i rozbudowę Europejskiego Systemu Walutowego.

Jak wyraźnie widać wszystkie te propozycje zmierzały do powołania Unii Europejskiej. Istotnym krokiem na tej drodze było podpisanie w lutym 1986 roku Jednolitego Aktu Europejskiego (wszedł w życie 1 lipca 1987. W rok po podpisaniu Jednolitego Aktu Europejskiego, Rada Europejska na szczycie w Hanowerze podjęła decyzję o wzbogaceniu Wspólnego Rynku Wewnętrznego poprzez Unię Walutową i Monetarną, a w wyniku konfliktu zbrojnego w byłej Jugosławii postanowiono wzmocnić również wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa. Wszystkie te działania i procesy doprowadziły do podpisania 7 lutego 1992 roku w holenderskim Maastricht Traktatu o Unii Europejskiej. Artykuł pierwszy Traktatu stwierdzał: “…traktat wyznacza nowy etap w procesie tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy”. Od tego tez momentu możemy mówić o Unii Europejskiej w jej obecnym kształcie.