Antropologia próba wyjaśnienia znaczenia terminu i rodzaje antropologii

Antropologia w dosłownym tłumaczeniu oznacza naukę o człowieku. Trudno ustalić ścisłą definicję pojęcia antropologii, gdyż w różnych okresach historycznych zakres i treść tego terminu nie zawsze obejmowały ten sam zespół nauk o człowieku. Termin ten pochodzi z greckiego anthropos – człowiek, logos – nauka . W podstawowym ujęciu antropologia jest interpretowany jako biologia populacyjna człowieka, zajmująca się przyczynami, stanem i konsekwencjami biologicznej zmienności wewnątrzgatunkowej człowieka . Nie należy jednakże zapominać, iż osobowością gatunkową człowieka, nie spotykaną u innych zwierząt, jest występowanie obok typowych cech biologicznych również specyficznie ludzkich – związanych z socjokulturowymi aspektami jego życia, które wyróżniają człowieka w świecie istot żywych, stąd antropologia, będąc nierozerwalnie związana z naukami biologicznymi, stoi bardzo blisko nauk społecznych, a sam termin jest obecnie używany w dwojakim znaczeniu . Antropologia polska, włoska. Hiszpańska, skandynawska ogranicza stosowanie tej nazwy do biologicznych (fizycznych) sfer istoty człowieka, podczas gdy w krajach anglosaskich, Francji, Belgii, Ameryce łacińskiej antropologia stanowi naukę, której przedmiotem zainteresowania jest przede wszystkim kultura i złożone struktury społeczne i polityczne, takie jak: wspólnoty, grupy etniczne, narodowościowe, a dopiero w dalszej kolejności uwzględniane są biologiczne właściwości człowieka . Współczesnym definicjom terminu antropologia nadaje się więc szerszy zakres. J. H. Greenberg określa antropologię jako najrozleglejszą dyscyplinę naukową, której przedmiotem jest rodzaj ludzki, począwszy od geograficznego rozprzestrzenienia grup ludzkich, poprzez zróżnicowanie językowe, systemy wierzeń, systemy społeczne . Antropologia jako nauka zajmuje się człowiekiem w aspekcie biologicznym, filozoficznym, społecznym, kulturowym i teleologicznym. Jest nauką interdyscyplinarną, cechuje ją wielość ujęć i interpretacji. Antropologowie zaprzeczają i podważają swoje własne interpretacje kultury. Naukowe podstawy antropologii rozwinięto w XIX wieku ale korzeniami sięga do starożytności. Niektórzy wywodzą naturę antropologii z ludzkiego plotkarstwa związanymi z wędrówkami Greków w basenie Morza Śródziemnego, którzy snuli opowieści o różnych ludach, odmiennych kulturach, wierzeniach, prawach, odmiennych sposobach organizowania społeczeństw i gospodarki. Te praźródła tkwią w pierwotnym ludzkim zdziwieniu z zetknięciu z obcymi . W próbie wartościowania i refleksji nad odmiennością w wysiłku zrozumienia innych przy zetknięciu się kultury greckiej z dawnymi kulturami bliskiego wschodu. Antropologia wyrosła z historii Europy i jest najbardziej europejską z europejskich nauk. Najstarsze źródła literatury zawierają już informacje dotyczące obyczajów życia codziennego, zawiera je „Iliada i Odyseja” powstała po 850 r. p.n.e. Najobszerniejsze informacje historyczno-etnograficzne i geograficzne, zawierają jednak dzieje Herodota. Anglicy nazywają go ojcem antropologii i historii. Historię antropologii można podzielić na okres zorganizowany i niezorganizowany. Okres zorganizowany – 1860 r. – pierwsze książki . Nie bez wpływu na antropologię był fakt wydania dzieła Darwina „O pochodzeniu gatunku” 1859 r., „Rodowód człowieka” 1871 r. Choć antropologia kultury nie wywodzi się z koncepcji Darwina to wywarła ona spektakularny wpływ na antropologię spekulatywną rozwijaną przez ewolucjonistów. Boas przyszedł do antropologii poprzez geografię fizyczną. Obalał myślenie ewolucjonistów co do źródeł i stadiów ewolucji. Obalał rasizm jako wyjaśnienie różnic kulturowych, przeczył determinizmowi. W przeciwieństwie do spekulatywnych ewolucjonistów uważał, że by osiągnąć zrozumienie konieczne jest uwzględnienie kontekstu każdego badanego faktu czego wcześniej ewolucjoniści nie uwzględniali. Jednak Boas ograniczał się do bezpośredniego tła sytuacyjnego . Pomijał wszelkie odkrycia związane z psychologią, psychoanalizą, bagatelizował empatię w odkryciach. Z kolei inni badacze mocno zaufali psychologii i psychiatrii w swoich badaniach (Benedykt). Zaczęto zajmować się badaniem wzorów. W nurcie psychoanalitycznym pozostają prace badawcze Freuda, który wniósł wiek do rozwoju antropologii kultury (Totem, Tabu). Osobowość i kultura wiąże się z psychologicznym podejściem do antropologii. Stosunek kultury i osobowości nadal pozostaje z jednym najważniejszych problemów antropologii. Drugi punkt widzenia antropologii nie ulega wątpliwości, że bezpośrednimi przyczynami sprawczymi zjawisk społecznych i kulturowych są ludzie i ich wyjaśnianie odbywać się musi również w wymiarze psychologicznym jednak nie dla wszystkich jest to oczywiste. Istoty ludzkie ukształtowane są przez istniejącą kulturę, a istniejąca kultura zdeterminowana jest przez kulturę poprzednią na to nakładają się przypadki historyczne, w których rola indywidualnych czynników osobowościowych może być niewielka . W miarę rozwoju antropologii zmieniły się także sposoby klasyfikacji tej dziedziny nauk. Pierwszy jej podział z 1866 roku autorstwa Paula Broca nawiązuje do czasów wyodrębnienia się antropologii jako oddzielnej gałęzi wiedzy o człowieku, czyli polowy XIX wieku . Broc wyróżnił trzy podziały antropologii:

1. Antropologię zoologiczną – rozpatrującą człowieka jako formę zoologiczną na tle świata istot żywych;
2. Antropologię opisową, równoznaczną z ówczesnym pojęciem etnologii – obejmującą i klasyfikującą zmienność cech anatomicznych, intelektualnych, moralnych i społecznych;
3. Antropologie ogólną – zajmującą się metodami badań, kwestią utrzymania się typów, wpływem na nie środowiska, dziedzicznością u człowieka, itp. . Również Rudolf Martin w swoim podziale antropologii z początku wieku utrzymuje trojaki rozdział:
4. Antropologie opisową – obejmująca zagadnienia ogólnobiologiczne, takie jak: zmienność, dziedziczność, wpływ środowiska, zasady kształtowania się ras ludzkich i ich krzyżowania się;
5. Antropologia systematyczna, czyli specjalna – poświecona badaniu cech anatomicznych, fizjologicznych człowieka z równoczesnym uwzględnieniem sfery psychicznej, cech patologicznych i porównująca te właściwości z innymi naczelnymi;
6. Antropografia – opisująca poszczególne formy ludzkie zarówno współczesne jak i kopalne z uwzględnieniem antropogenezy . W krajach anglosaskich i Ameryce antropologia obejmuje całościową wiedzę o człowieku i dzieli ją na:
7. Antropologie fizyczną (biologiczną);
8. Antropologię kulturową – badającą kulturę materialną i duchowa człowieka;
9. Antropologię społeczna (socjalną) . Autorem powyższego podziału był w 1935 roku T.K. Pennimen. Według stosowanego obecnie podziału w Polsce, w antropologii fizycznej wydziela się cztery zasadnicze części (działy) są to:
10. Antropologia populacyjna ( ekologiczna) – której przedmiotem badań jest zjawisko różnic biologicznych zachodzących miedzy populacjami ludzkimi, w aspekcie historycznym, jak i w stanie obecnym; w badaniach uwzględnia się wyróżnienie i opis poszczególnych ras i odmian ludzkich, ich klasyfikacje i systematyki zoologicznej gatunku homo sapiens, następnie badanie procesów rasogenezy (obecnie genetyki populacyjnej) oraz badanie dziejów poszczególnych ras ludzkich, ich migracji i hybrydyzacji (mieszania się) w okresie ostatnich kilku tysiącleci (etnogeneza), rozpatruje się też zagadnienie człowieka jako biologicznego podłoża zjawisk społecznych .
11. Antropologia ontogenetyczna zajmująca się badaniem rozwoju osobniczego (inaczej ontogenezy) człowieka, głownie w okresie dzieciństwa i młodzieńczości; przedmiotem szczegółowego zainteresowania tego działu są : prawidłowości przebiegu rozwoju sprawności, wyjaśnianie mechanizmów procesu wzrastania, kostnienia, kształtowania się postawy ciała, rozwoju sprawności ruchowej, dojrzewania płciowego; wielokrotnie powtarzanie obserwacji badań tych samych osób lub losowo dobranych populacji umożliwia określenie tempa wzrostu, kolejności pojawiania się rozmaitych procesów ontogenetycznych oraz zachodzących miedzy nimi korelacji .
12. Antropologia filogenetyczna której przedmiotem zainteresowania jest pochodzenie człowieka, jego przeszłość rodowa (filogeneza) oraz związki człowieka ze światem zwierzęcym; podstawowymi gałęziami tej antropologii jest paleoantropologia, anatomia, filozofia i psychologia porównawcza naczelnych, etologia .
13. Antropologia stosowana – nazwa obejmuje te działy nauki, których przedmiotem zainteresowania są biologiczne właściwości człowieka i jego działania; metody antropologii są wykorzystywane dla celów identyfikacji osobniczej (antropologia kryminalna i medyczno – sądowa), śledzenia postępów terapeutycznych (antropologia kliniczna), diagnozowania dla ergonomicznej optymalizacji środowiska (ergonomia) czy charakterystyki grup sportowych (antropologia sportu). Niezależnie od przytoczonego wyżej podziału antropologia graniczy, a nawet w wielu przypadkach zazębia się z wielu na pozór różnymi dyscyplinami naukowymi. Pozostaje też z nimi w swoistym sprzężeniu zwrotnym – dostarcza im często własnych metod badań, wskazując na ich teoretyczne i praktyczne znaczenia, z drugiej zaś strony – czerpie z innych dziedzin różnorodne dane teoretyczne, a zwłaszcza materiały do badań własnych . Antropologa jako nauka, która zajmuje się grupami ludzkimi jest nauką społeczną. Jest też z samej definicji nauką o człowieku, zatem utożsamiana jest też z naukami humanistycznymi, jednocześnie antropologia poprzez antropologię fizyczną wiąże się z naukami przyrodniczymi. Jeden z najprostszych podziałów dzielących antropologię na kulturową i fizyczną. Inni wyróżniają też etnografię i etnologię. Antropologia fizyczna zajmuje się takimi problemami jak: ewolucja człowieka począwszy od form zwierzęcych czy obecny podział na grupy rasowe, różnice anatomiczne i fizjologiczne. Bada przemiany anatomiczne i fizjologiczne spowodowane przez pojawienie się życia społecznego, języka i systemów wartości. Etnografia wiąże się z obserwacją i opisem konkretnych społeczności, jest typową pracą w terenie. Właściwym typem badań są te monografie dotyczące organizacji konkretnej społeczności, badacz gromadzi dane dzięki osobistemu doświadczeniu. Niektórzy etnografie traktują jako naukę o materialnym aspekcie kultury. Etnologia w porównaniu z etnografią jest nauką która zmierza ku syntezie o ile etnografia tylko opisuje to co badacz widzi, etnologia zmierza ku uogólnieniom. Synteza na gruncie etnologii rozwija się w trzech różnych kierunkach:  geograficznych (scala wiadomości dotyczące sąsiadujących ze sobą grup)  historyczny (odtwarza przeszłość jednej lub więcej populacji)  systemowy (skupia uwagę na określonym typie obyczajów lub instytucji Etnologia jest zatem nauką porównawczą i sumuje wiedzę o rozmaitych kulturach. Antropologia społeczna i kulturowa związane są z drugim stopniem syntezy. Buduje swoje teorie na podstawie wniosków etnografii i etnologii, dąży do uzyskania wiedzy dającej się zastosować do całokształtu rozwoju ludzkości, do prawomocnych sformułowań dla wszelkich społeczeństw ludzkich. Antropologia społeczna zakorzeniła się w Anglii, zaś antropologia kulturowa w USA . Nowicka dzieli antropologię kulturową na:  antropologia społeczności pierwotnych  antropologię społeczności chłopskich  antropologia społeczności miejskich  antropologia historyczna Antropologia kulturowa według Janusza Gajdy obejmuje historię kultury, studia nad procesami kulturowymi, istotę i analizę kultury i osobowości, etos kultur, studia poszczególnych regionów i dziedzin kultury . W zastosowaniach pierwotnych wyrażenie ,,kultura” oznaczało ,,uprawę roli”, dość wcześnie jednak zaczęło być stosowane metaforycznie do innych dziedzin, np. przez Cycerona , który pisał o ,,kulturze duszy” – animi kultura, którą rozumiano jako uszlachetnianie ludzkiego umysłu zasadniczo poprzez filozofię. Rozumienie terminu kultura było w dużym stopniu kontynuacją tego wszystkiego, co starożytni Grecy nazywali paideia, która także była wszechstronną ,,uprawą” i racjonalnym wychowaniem człowieka, w aspekcie indywidualnym i społecznym. W średniowieczu zmieniono rozumienie wyrażenia ,,kultura” i związano je z religijną czcią i religijnym kultem. Odtąd też powstały obiegowe terminy: cultura Christi, cultura dolorum, kultura christianae religionis – które wiązały się z religijna czcią samego Chrystusa, Jego męki, czy w ogóle z religią chrześcijańską. W okresie renesansu usiłowano powrócić do starożytnego rozumienia wyrażenia kultura i poczęto je używać na oznaczenie umysłowej i duchowej doskonałości lub doskonalenia człowieka.

Bibliografia

1. A. Malinowski, J. Strzałko (red.), Antropologia, Warszawa – Poznań 1985, PWN
2. J. Charzewski, H. Piechaczek, T. Łaska-Mierzejewska, Antropologia, AWF Warszawa 2004.
3. A. Malinowski (red.), Antropologia fizyczna, Warszawa – Poznań 1980, PWN
4. A. Barnard, Antropologia: zarys teorii i historii, Poznań 2008,
5. A. Malinowski, Wstęp do antropologii i ekologii człowieka, Łódź 1999
6. Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku, Warszawa 2008, PWN
7. J. Gajda ,Antropologia kulturowa. Część 2. Kultura obyczajowa początku XXI wieku Oficyna Wydawnicza Impuls, 2008
8. Ch. Hann, Antropologia społeczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008
9. E. Nowicka, Antropologia jako nauka, (w:) tejże, Świat człowieka. Świat kultury, Warszawa 1991,
10. E. Głażewska, Płeć i antropologia. Kulturowa koncepcja płci w ujęciu Margaret Mead, Toruń 2005
11. A. Paluch, Mistrzowie antropologii społecznej, Warszawa, PWN, 1990