Podsystem pozamilitarny tworzy warunki niezbędne do przygotowania oraz działania sił zbrojnych, a także przetrwania ludności w czasie zagrożenia i wojny. W skład podsystemu pozamilitarnego wchodzą wszystkie (poza Siłami Zbrojnymi) ogniwa wykonawcze administracji publicznej, inne instytucje państwowe i przedsiębiorcy, na które są nakładane lub którym zleca się wykonywanie zadań obronnych w ramach powszechnie obowiązującego prawa. Pozamilitarne ogniwa systemu obronności państwa funkcjonują w ramach działów administracji rządowej oraz struktur terytorialnych systemu obronności państwa. Miejsce i rolę poszczególnych ogniw pozamilitarnych w systemie obronności państwa wyznaczają stojące przed nimi zadania na rzecz sił zbrojnych i obronności kraju. Najważniejsze zadania obronne w czasie pokoju realizują polityczne, gospodarcze i administracyjne struktury państwa. Dotyczy to w szczególności polityki zagranicznej, wywiadu, produkcji i zakupu uzbrojenia oraz sprzętu wojskowego, wewnętrznej ochrony ludności i struktur państwowych, obrony cywilnej oraz powszechnej edukacji obronnej społeczeństwa. Pozamilitarne ogniwa systemu obronności dzielą się na trzy grupy: informacyjne, ochronne i gospodarcze. W swojej pracy zajmę się opisem szczególnie funkcją ochronna Sił Zbrojnych w czasie pokoju na rzecz władz cywilnych i społeczeństwa. W XXI wieku nie tylko zagrożenie wojenne, ale również sytuacje kryzysowe powodują ,iż należy użyć znacznych sił, w tym także sił zbrojnych. Mogą być to sytuacje typu atak terrorystyczny, klęska żywiołowa taka jak powódź, huragan, śnieżyce, itp. Nigdy nie wiadomo kiedy i gdzie dojdzie do zdarzenia kryzysowego, nie można przewidzieć jaki będzie jego zasięg, czas czy nawet rodzaj. W obliczu klęski, wówczas gdy organy administracji oraz służby ratownicze nie są w stanie same zażegnać kryzys, wówczas do pomocy powoływane jest wojsko. To dowódcy odpowiadają za racjonalne użycie wydzielonych sił i środków oraz zarządzanie potencjałem ludzkim i przydzielonym sprzętem podczas kryzysu. Dziś trudno przewidzieć ataki terrorystyczne przez co zapotrzebowanie na pomoc wojska na rzecz ludności jest o wiele większa niż kilka lat temu. Trzeba przyznać, że wzrost zagrożenia terrorystycznego po ataku z 11 września 2001 roku dały znaczne impulsy przygotowaniu wojska do udzielenia pomocy sferze cywilnej. W sytuacji takiego zdarzenia ( ataku terrorystycznego) w zasadzie ani gmina ani żaden powiat nie są zdolne do samodzielnego rozwiązania problemu, jest więc konieczne aby działania cywilno- wojskowe zostały skoordynowane na potrzeby wzajemnej pomocy. Także siły zbrojne powinny wspierać działania władz i ludności swoimi wyspecjalizowanymi jednostkami, które istnieją już długo i maja doświadczenie w reagowaniu i zwalczaniu na klęski żywiołowe, choroby, awarie, skażenia, zakłócenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Przykładem takiego wsparcia może być pomoc wojsk chemicznych po powodzi w 2010 roku. Wojska te prowadziły dezynfekcję miejsc dotkniętych powodzią. Te oraz inne zdolności wojsk powinny zostać wykorzystane dla doskonalenia naszych możliwości w przeciwstawianiu się zagrożeniom o charakterze niemilitarnym. Oceniając zagrożenia jakim państwo polskie będzie musiało przeciwstawić się w najbliższych latach trzeba stwierdzić, że powinien ulec przewartościowaniu obowiązujący dotąd pogląd na sposoby zapewnienia bezpieczeństwa. Tradycyjny podział na bezpieczeństwo wewnętrzne, sfera odpowiedzialności resortu spraw wewnętrznych i zewnętrzne, będące domeną sił zbrojnych i ministerstwa obrony odchodzi w przeszłość. Obok zagrożeń typu wojennego pojawiły się zagrożenia określane mianem stanów kryzysowych. Mogą je powodować zarówno terrorystyczne zamachy zbrojne, konflikty tzw. asymetryczne, ale także groźne w skutkach klęski żywiołowe i różne katastrofy, np. awarie elektrowni jądrowych, rurociągów. Dlatego ważne jest, aby wojska wypracowały metody związane z zapewnieniem współcześnie nowoczesnego bezpieczeństwa terytorium kraju oraz zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom Polski przed zagrożeniami niemilitarnymi w czasie pokoju. Na razie ciężko jest określić wielkość i rodzaj potrzebnych do tego sił wojskowych. Nie trudno przecież zauważyć, że struktury sił zbrojnych w Polsce zostały zaprojektowane do walki zbrojnej, że użycie wojsk do zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego uznano za misję drugorzędną. Dlatego też ciężko jest określić potrzeby na zapewnienie bezpieczeństwa na rzecz ludności oraz władz gdyż siły zbrojne szczególnie szkolone zostały do walki zbrojnej. Jeśli więc siły zbrojne mają nie tylko gwarantować skuteczność polityki zagranicznej państwa, ale także właściwie wykonywać funkcje ochronne w państwie, to muszą wykonywać podwójną rolę- ochronę militarną oraz wojskowego wsparcia dla władz i społeczeństwa. Potrzeby wojskowego wsparcia na rzecz władz i ludności mogą przejawiać się na wiele sposobów. Należy pamiętać, że wojskowe wsparcie może obejmować bardzo wiele różnorodnych form pomocy: od bezpośredniego zaangażowania operacyjnego, przez pomoc techniczną, udzielanie wparcia w postaci pomocy żołnierzy,( np. podczas usuwania skutków silnego wiatru), po udzielanie wsparcia logistycznego oraz doradzanie. Można przytoczyć kilka przykładów wsparcia wojskowego na rzecz ludności. W wypadku powstania sytuacji kryzysowych przewiduje także użycie wojska w zdarzeniach związanych z: terroryzmem, odśnieżaniem, akcjami ratowniczo-gaśniczymi, awariami technicznymi, oczyszczaniem z niewybuchów, akcjami poszukiwawczo-ratowniczymi, czy działaniami przeciwepidemicznymi. Żołnierze mogą być skierowani do wsparcia działań Policji, jeżeli użycie uzbrojonych oddziałów i pododdziałów Policji okaże się niewystarczające. Dotyczy to sytuacji, w których wystąpiło zagrożenie bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenie porządku publicznego, w szczególności w przypadku zagrożenia przestępstwem o charakterze terrorystycznym. Wojsko pomaga ludności cywilnej najczęściej w sytuacjach kryzysowych, czego przykładem było skierowanie w 2010 roku ponad 2000 żołnierzy do walki z powodzią w województwie dolnośląskim i lubuskim. Wojsko wsparło dotkniętych kataklizmem mieszkańców i uratowało wiele miejscowości przed zalaniem. Do udziału w akcji skierowano specjalistyczny sprzęt, łodzie desantowe, transportery pływające, cysterny, maszyny inżynieryjne i śmigłowce. Żołnierze zajmowali się niemal wszystkimi pracami związanymi z usuwaniem skutków powodzi od akcji ratowania i ewakuacji ludności z zagrożonych miejsc, po naprawianie i odbudowę zniszczonej infrastruktury drogowo-mostowej. Współpraca wojska, obrony cywilnej oraz władz samorządowych jest konieczna dla zapewnienia poprawnej reakcji oraz koordynacji działań na wypadek klęski żywiołowej. Pomoc wojska może okazać się potrzebna w sytuacjach, gdy zasoby cywilne zostaną wyczerpane lub gdy okażą się niewystarczające, np. podczas reagowania w przypadku katastrofy, do likwidacji masowych strat i szkód z użyciem środków chemicznych lub biologicznych. Zaangażowanie sił zbrojnych we wsparciu władz i społeczeństwa należy rozważyć możliwość ich jednoczesnego zaangażowania w działania poza krajem. Użycie wojska poza granicami kraju może utrudnić wymagana gotowość sił zbrojnych do reagowania na zagrożenia niemilitarne. Może okazać się, że w razie skrajnego zagrożenia wojska Polskie będą musiały wykluczyć możliwość jednoczesnego użycia sił zbrojnych w zagranicznych operacjach. Szczególnie zagrożenie terroryzmem wywołuje zwiększone zapotrzebowanie na pomoc wojska, np. wojsk inżynieryjnych, wojsk przeciwchemicznych, wojsk logistycznych, żandarmerii wojskowej a także służby zdrowia. Jeden z elementów organizacji bezpieczeństwa państwa stanowi wojskowa pomoc udzielana władzom cywilnym i społeczeństwu, a w tym bezpieczeństwa narodowego w szczególności. Bezpieczeństwo narodowe jest zapewnieniem bezpieczeństwa państwa jako instytucji politycznej , jest ochroną żywych interesów politycznych oraz ekonomicznych, a także społeczeństwa, jego dóbr i środowiska, wobec zagrożeń, które w znaczący sposób ograniczają jego funkcjonowanie. Siły zbroje udzielają koniecznej pomocy społeczeństwu oraz władzom cywilnym ponieważ są głównym narzędziem bezpieczeństwa narodowego. Oblicze bezpieczeństwa kształtowane jest przez potrzebę integracji działań wojskowych z cywilnymi. W strategii bezpieczeństwa możemy odnaleźć zapisy podkreślające znaczenie sił zbrojnych w dziedzinie przeciwdziałania zagrożeniom niemilitarnym. W dokumencie tym stwierdza się, że „ Z charakteru nowych zagrożeń wynika konieczność rozwoju współpracy sił zbrojnych ze strukturami cywilnymi w zakresie reagowania na zagrożenia pozamilitarne oraz podejmowania operacji ratowniczych i antyterrorystycznych w kraju i poza jego granicami” ( Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczpospolitej Polskiej z 2003 roku). Dziedziny, którymi zajmują się wojskowe wsparcie władz cywilnych i społeczeństwa zaliczamy m.in.: ratownictwo, bezpieczeństwo i porządek publiczny, ochronę środowiska, ludności oraz dóbr kultury, ochronę granicy państwowej, edukację na rzecz bezpieczeństwa, zapewnienie funkcjonowania organów władzy i ważnych instytucji publicznych. Okoliczności w jakich wykorzystane mogą być siły wojskowe: klęski żywiołowej, awarii technicznej, ataku terrorystycznego, zbiorowego zakłócenia porządku publicznego, przedsięwzięć o charakterze masowym, strajków powszechnych, poważnej dezorganizacji funkcjonowania służb publicznych (np. pocztowych, służb zdrowia, służb komunalnych). Zasady użycia sił wojskowego wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa nie zostały jeszcze jasno określone jednak na podstawie obserwacji innych państw oraz pewne doświadczenie pozwoliło to określić reguł ( zasad) , którym powinien podlegać proces udzielania pomocy władzom cywilnym i społeczeństwu. Przytoczę tylko kilka z nich: -użycie sił jest realizowane w interesie publicznym; - o użyciu sił wojskowych decyduję tylko pilna potrzeba, gdy: działanie przekracza możliwości władz cywilnych; życie ludzkie jest zagrożone; sytuacja ma charakter kryzysowy; -działanie wojska nie może stanowić konkurencji dla instytucji cywilnych; -pomoc wojskowa udzielana jest gdy zachodzi obiektywna konieczność; - działanie wojska w ramach wsparcia nie może być organizowane pochopnie i narażać go na negatywną opinię społeczną; -brak regulacji prawnych nie zwalnia z obowiązku udzielania pomocy, gdy zachodzi potrzeba wyższej konieczności. Problematyka dotycząca zakresu jak i zadań wojskowego wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa wymaga dalszych badań. W Polsce wymagana jest o wiele szersza pomoc wojsk na rzecz społeczeństwa i władz niż przewidziane jest to w innych państwach. W zapisach o procedurach Sił Zbrojnych RP w przypadkach wystąpienia sytuacji kryzysowych przewidziano sytuacje związane z terroryzmem, atakami chemicznymi, biologicznymi, klęskami żywiołowymi, katastrofami technicznymi oraz zagrożeniami wywołanymi przez niekorzystne zjawiska społeczne i polityczne. Kolejnym aspektem jest pomoc wojskowa jako misja edukacyjna oraz patriotyczno wychowawcza. Organizowane są szkolenia , które maja na celu edukację w sprawach bezpieczeństwa wewnętrznego. W dzisiejszych czasach groźba wojny oddala się, dlatego można użyć wojsk w innych celach niż zbrojne, np. realizowane na rzecz ludności cywilnej, dóbr i środowiska, utrzymania porządku, udzielania pomocy humanitarnej. W nieustannych badaniach dotycząca zakresu jak i zadań wojskowego wsparcia władz cywilnych i społeczeństwa umożliwiły określenie dziedzin w jakich wojsko może i powinno udzielić wsparcia władzom oraz społeczeństwu. Są to między innymi: ochrona ludności, ochrona dóbr kultury, ochrona środowiska, pomoc humanitarna, ochrona granicy państwa, bezpieczeństwo i porządek publiczny. Każdy zdaje sobie sprawę z zadań wojska. Pierwszą i najważniejszą rolą jest obrona terytorium, jednak wiele osób zdaje sobie sprawę z wielozadaniowości sił zbrojnych. Dobrym przykładem jest opisana wcześniej pomoc przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych w tym przypadku powodzi, bądź realizację przedsięwzięć w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego. Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej oraz Konstytucja są podstawą przygotowania i wykorzystania Sił Zbrojnych w kreowaniu bezpieczeństwa. Jednak te akty prawne były utworzone w okresie kiedy wojsko miało pełnić przede wszystkim role obronne, obrony terytorium. Teraz należy brać pod uwagę również inne akty prawne, w których jest mowa o użyciu i wsparciu ze strony wojska, m.in. ustawa o klęsce żywiołowej, ustawa o ochronie przeciwpożarowej, ustawę o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Jednak w ustawach tych jest określony zakres wsparcia wojskowego w zarysie. Jest to formułowane tylko ogólnikowa dlatego by ustawa przetrwała wiele lat, była długoterminowa. Wobec tego, iż nie było dokładnie określonych zadań wojska ww. ustawy nałożyły obowiązek szczegółowego unormowania udziału wojska w działaniach niemilitarnych. Rada Ministrów określiło szczegółowe zadania, które należą do dowódców okręgów wojskowych w zakresie zwalczania klęsk żywiołowych i ich skutków, akcji poszukiwawczych, oczyszczania terenów z materiałów wybuchowych oraz ratowania ludzkiego życia. Do ich zadań należy m.in.: 1)planowanie, organizowanie i koordynowanie współpracy z terenowymi organami dowodzenia i jednostkami wojskowymi oraz z właściwymi organami administracji publicznej, ze służbami ratowniczymi, a także wspólne różnorakie szkolenia obronne przewidziane w planach szczebla centralnego i okręgowego. 2) planowanie użycia jednostek wojskowych oraz rozmieszczenia ich na obszarze okręgu w czasie wystąpienia sytuacji kryzysowych w akcjach ratunkowych na rzecz poszkodowanej ludności. 3) określenie jaka ilość sił i środków będzie potrzebna podczas klęski żywiołowej, akcji ratowniczych, likwidacji skutków katastrof, likwidacji skutków awarii oraz pomoc przy usuwaniu skutków po zamachach terrorystycznych. Owe rozporządzenie Rady Ministrów przewiduję również inna pomoc ze strony wojska oraz wojskowego wsparcia. Ma się ona objawiać przez współpracę sił zbrojnych z innymi organami w sprawach związanych z obronnością państwa. Siły zbrojne powinny także z innymi organami i podmiotami wymieniać się swoim doświadczeniem i informacjami rozpoznawczymi w terenie, przeszkodach naturalnych gdyby w razie jakiejś sytuacji kryzysowej łatwiej było im współdziałać. Określa także formy współpracy przy niesieniu pomocy poszkodowanym. Celem dostosowania sił zbrojnych do realizacji zadań wparcia wojskowego władz cywilnych i społeczeństwa jest zapewnienie im możliwości podejmowania natychmiast skutecznych działań pomocowych w sytuacjach szczególnych zagrożeń obejmujących różne dziedziny, o których wspominałam już wcześniej m.in. ratowania życia ludzi oraz mienia, ochrona środowiska, ochrona porządku publicznego, zabezpieczenia logistyczne poszkodowanych oraz służb ratowniczych.