Jak należało podejść do tematu?

Chociaż popularnością cieszył się temat z lektury „Przedwiośnie”, to jednak sporo maturzystów w maju 2013 wybrało temat dotyczący analizy porównawczej wiersza Baczyńskiego i fragmentu utworu Orzeszkowej. Czy wszystkim poszło tak dobrze jak chcieli? Chyba nie do końca, a jeśli już mowa o analizie porównawczej to trzeba się nauczyć kilku podstawowych narzędzi, bardzo przydatnych w trakcie pisania tego rodzaju prac.

1. Dlaczego te dwa teksty są ze sobą zestawione?

To jest rodzaj pytania kardynalnego i pierwsza okazja do tego by otrzymać punkty za rozwinięcie. Niby banalne, ale konieczne. Zawsze istnieje jakiś wspólny mianownik dla obu przykładów. W przypadku tekstów Baczyńskiego i Orzeszkowej może to być podobna tematyka (rola poświęcenia i walki za naród) albo fakt, że w obu tekstach pojawia się zabieg antropomorfizacji przyrody. Co to znaczy? Znaczy to, że przyroda jest ożywiona, np.; to drzewa opowiadają historię powstańców.

2. Kto to mówi?

W „Gloria victis” wypowiada się trzecioosobowy narrator i Wiatr, który rozmawia z drzewami oraz kwiatami.

W „Mazowszu” wypowiada się podmiot liryczny, żołnierz, poeta.

3. Jakie obrazy wyłaniają się z tych fragmentów?

W „Gloria victis” opowiadanie drzew przywołuje obrazy przeszłości. Drzewa wspominają powstańców walczących w powstaniu styczniowym. Mówią o ich bohaterstwie, poświęceniu i ofierze z własnego życia. Symboliczną wymowę ma wielka mogiła z jednym tylko malutkim krzyżykiem: „A tenże krzyżyk na pagórku, wśród liliowych dzwonków, Boże, jak mały, prosty, biedny!”. Symbolizuje to sakralizację (uświęcenie) niewinnej ofiary tych, którzy zginęli. Wspomniane jest także całkowite zapomnienie od ludzi. Ofiara powstańców stała się z tego powodu anonimowa: „– Jestże to mogiła bohaterów? – Bezimiennych – odpowiedział świerk.”

Z kolei w wierszu „Mazowsze” podmiot liryczny, który zwraca się bezpośrednio do natury, jako do skarbnicy pamięci: „Wisło, pamiętasz?” przywołuje jednak wiele obrazów z historii naszego kraju. Mówi o powstańcach listopadowych, styczniowych, mówi również o wybuchu wojny i o naprzemiennych losach narodu (wojna – pokój) : „Las się zabliźnił i piach przywalił. Pługi szły, drogi w wielkim mozole, zapominały. A potem kraju runęło niebo. Tłumy obdarte z serca i z ciała, i dymił ogniem każdy kęs chleba.” Jest więc w tym wierszu mowa i o bohaterach i o całym cyklu dziejów. Przerażać może jedynie obraz zagłady, któremu poeta nadał wyraz apokaliptyczny: „Krew czarna w supły związana – ciekła w wielkie mogiły, jak złe gałęzie wiły się trupy.”

4. Refleksje na temat pamięci

Temat wyraźnie nam narzuca wyłowienie i zinterpretowanie refleksji na temat pamięci z obu utworach. W „Gloria victis” te refleksje nie są optymistyczne. Tylko natura pamięta o poległych, bo ludzka pamięć zawiodła. Ludzie wolą czcić pamięć po zwycięzcach a nie po zwyciężonych. Mimo to powstańcy, choć przegrani, odnieśli moralne zwycięstwo nad wrogiem.

W „Mazowszu” przyrodzie przypisana jest wyjątkowa rola skarbnicy pamięci. Jednakże i ta pamięć naznaczona jest fatalnym piętnem. Losy pokoleń, także te tragiczne, ciągle się powtarzają. Każde pokolenie musi walczyć za ojczyznę. Mimo tego losu podmiot liryczny pragnie pozostać w pamięci potomnych.

5. Podsumowanie

Obowiązkowy punkt każdego wypracowania. Co napisać w podsumowaniu? Jeszcze raz wskazać krótko podobieństwa i różnice pomiędzy utworami. W czym są podobne? Przedstawiają temat pamięci o tych, którzy polegli w walkach za ojczyznę. Wspólną cechą jest antropomorfizacja przyrody i przypisanie jej roli skarbnicy narodowej pamięci. Co je różni? Oba utwory różni czas powstania (pozytywizm, poezja okresu wojny i okupacji), a także fakt, iż jeden fragment jest pisany prozą a drugi utwór to liryk.