Patriotyzm jest postawą charakteryzującą się pełnym oddaniem, szacunkiem i miłością do ojczyzny. Towarzyszy on państwu i narodowi od zarania dziejów. Jest to pojęcie o tyle płynne, że może być rozumiane inaczej w zależności od epoki. Dzieje się tak dlatego, że sama koncepcja postawy patriotycznej wyznaczana jest przez akceptowane społecznie wzory zachowań. Jak wiadomo wzory te były bardzo różne, co wyraźnie widać w przedstawionych tekstach. Ukazane w podanych fragmentach portrety generała Sowińskiego i Jana różnią się właśnie przez kontekst historycznoliteracki obu utworów. Ich zachowania mieszczą się w charakterystycznych dla swoich epok- romantyzmu i pozytywizmu- sposobie pojmowania patriotyzmu. Oba te modele, na przykładach przedstawionych postaci, opiszę w mojej pracy.

Pierwszy z fragmentów pochodzi z utworu „Sowiński w okopach Woli” pióra wieszcza, Juliusza Słowackiego. Poeta przedstawia w nim walkę generała Józefa Sowińskiego przeciwko Moskalom podczas obrony Reduty Wolskiej. Był to jednocześnie jeden z ostatnich aktów dogorywającego Powstania Listopadowego. Przedstawione przez Słowackiego wydarzenia miały miejsce na początku września 1831 r. Dzieło wieszcza jest utworem charakterystycznym dla epoki romantyzmu nie tylko przez swoją treść, ale także i przez formę- „Sowiński w okopach Woli” to ballada, której istotną cechą jest synkretyzm rodzajowy, polegający na połączeniu elementów epickich, lirycznych i dramatycznych.

Jak już wspomniałam w podanym fragmencie ukazane są ostatnie chwile walczącego na Reducie Wolskiej generała Józefa Sowińskiego. Generał, pomimo swojego kalectwa pozostał na polu walki. Ma on pełną świadomość tego, że tej bitwy nie może wygrać, wie, że broni straconej sprawy. Jednak jego honor nie pozwala mu się poddać. Walczy do końca, pełen męstwa, bohaterstwa i pogardy dla śmierci. Dla Sowińskiego najważniejszy jest honor i poświęcenie dla ojczyzny, dlatego odrzuca propozycję honorowej kapitulacji. Woli umrzeć, niż oddać swoją szpadę w ręce dowódcy Moskali. W dalszej części utworu dostrzegamy, że Sowiński sam siebie nie traktuje jak świętego czy męczennika. Uważa się jedynie za dobrego patriotę, który jest w stanie oddać swoje życie za ojczyznę w walce przeciwko jej wrogom. Ostatecznie generał ginie żołnierską śmiercią, unikając ujmy na honorze, jaką dla wojskowego jest kapitulacja przed wrogiem.

W utworze „Sowiński w okopach Woli” Słowacki dokładnie przedstawił katalog zachowań, który ludzie epoki romantyzmu uważali za patriotyczne. Model ten opiera się na założeniu czynnej walki za ojczyznę. Dla romantyka największym przejawem miłości do rodzinnego kraju jest oddanie za niego swojego życia. Postawa taka opiera się na pełnym poświęceniu, wyrzeczeniu się podstawowych dóbr. Śmierć taka miała umacniać uczucie tożsamości narodowej pokoleń następnych i budować poczucie dumy z bycia Polakiem.