Żydzi osiedlili się na terenach Polski w XIIIw. Żyli razem z innymi, pracując, a nawet angażując się w walki narodowowyzwoleńcze. Walczyli w czasie insurekcji Kościuszkowskiej, brali udział w zbrojnym oporze przeciwko działaniom zaborców. W 1831 w czasie powstania listopadowego żydzi uczestniczyli w walkach o obronę Warszawy. Dziś mało kto pamięta o zasługach Żydów dla sprawy narodowej np. w czasie powstania styczniowego Współtworzyli oni polska kulturę i gospodarkę. Ciekawostką jest fakt, że tradycyjna niedzielna potrawa jaką jest rosół wywodzi się z tradycji żydowskiej. Kultura Żydowska to przepisy religijne i obyczajowe, dzięki którym kulturze żydowskiej udało się zachować odrębność, styl bycia i strój. Mężczyźni nosili długie brody i pejsy, jarmurki (płaskie czapeczki noszone na czubku głowy). Ubierali się z czarne chałaty, a także w specjalne stroje na czas modlitwy; zamężne kobiety goliły głowyi zakładały perułki uboższe- czarne chustki. Nad realizację zasad wiary stali rabini. Młodzież męska kszałcila się w szkołach wyznaniowych- chederach ten system edukacji Eliza Orzeszkowa uważała za szkodliwy i izolujący Żydów od reszty społeczeństwa. Izolację pogłębiał fakt, że wielu Żydów mieszkających na ziemiach polskich posługiwało się językiem jidysz i nie znało w ogóle języka polskiego zupełnie innym przykładem był Kuba z „Mendla Gdańskiego, który uczył się w polskiej szkole. Od urodzenia wychowuje go dziadek, ponieważ jego matka umarła przy porodzie. Kiedy bohater zostaje zaatakowany przez chuligana, który zabrał mu czapkę i pogardliwie nazwał go „Żydem” od razu przybiegł do ukochanego dziadka po pomoc. Ten wytłumaczył mu, że to w Warszawie, gdzie urodził się chłopiec jest jego miejsce. Konopnicka rzeczniczka asymilacji Żydów, stworzyła w noweli postać mądrego Żyda. Mendel czuje się Polakiem, kocha ten kraj, odpłaca się mu ciężką pracą. Mendel nie może zrozumieć charakteru prześladowań, Po zajściu, mimo że pozornie wszystko wraca do normy, Mendel zmienia swoje nastanawienie. Maria Konopnicka krytykuje prześladowania mniejszości narodowych, które są zakorzenione w kulturze polskiej.

„Lalka” Bolesława Prusa zawiera ciekawy i niejednoznaczny obraz Żydów. Mamy tam nie tylko nachalnych chałaciarzy, ale też licznych przedstawicili żydowskiego bogatego mieszczaństwa i inteligencji. Wielu już się spolonizowało, jak Szuman, naukowiec, który nawet planował ożenić się z chrześcijanką, czy młody Henryk Szlangbaum. Ten ostatni, powstaniec styczniowy, nawet w pewnym momencie zmienił nazwisko na Szlangowski. Żydzi są przedsiebiorczy i wykorzystują każdą okazję do zarobienia (taki jest np. stary Szlangbaum). Polskie mieszczaństwo traktuje ich jako konkurentów, z niechęcią. („Wszystko Ci Żydzi zgarniają”). Arystokracja gardzi Żydami, ale niejednokrotnie ma u nich poważne długi (np. Tomasz Łęcki). Ocena Żydów jest w Lalce niejednoznaczna. Wokulski przyjaźni się z Szumanem, ceni aktywność Szlangbaumów. Z drugiej strony znajdziemy w powieści oskarżenie Żydów o przebiegłość, bezwzględność i arogancję.

Wśród rewolucjonistów zaprezentowanych przez Zygmunta Krasińskiego w negatywnym świetle pojawiają się Żydzi, których autor pogardliwie nazywa przechrztami. Opisuje ich jako morderców Chrystusa oraz zwolenników krwawej i tragicznej rewolucji, zamierzających obalić religię chrześcijańską i w jej miejsce wprowadzić judaizm. W „Nie-boskiej komedii” Żydzi kierują się najniższymi instynktami, uciekają się do przemocy, chcą zburzyć ład społeczny i są sprzymierzeńcami brutalnych rewolucjonistów. Takie ujęcie motywu Żyda odpowiada osobistym poglądom Zygmunta Krasińskiego, który był sceptyczny wobec tej narodowości i krytykował ją również w innych swoich dziełach. Może to wynikać z poglądów, jakie wpoił mu ojciec, zaciekły antysemita.

Innymi, wartymi uwagi, obrazami Żydów są postacie z czasów II wojny światowej, przedstawione w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej. Spośród opowiadań zawartych w Medalionach, wybrałam historię Dwojry Zielonej, 35-letniej Żydówki, która zniosła w czasie holokaustu wiele cierpień. Jej mąż został zabity w Małaszewiczach, a w sadystycznej zabawie Niemców straciła oko. Aby zdobyć jedzenie powybijała sobie złote zęby. Kiedy przebywała w Międzyrzeczu, była świadkiem regularnych wywozów Żydów do Treblinki. Udało się jej przetrwać, dzięki kryjówce na strychu, gdzie pewnego razu była zmuszona ukrywać się przez cztery tygodnie, żywiąc się cebulą, kaszą manną i surową kawą zbożową. Żyła w ciągłym strachu przed śmiercią.

„Oko straciłam pierwszego stycznia 43 roku. (…) Oni się bawili w Sylwestra. Zabili sześćdziesiąt pięć ludzi.”

„Teraz żyję, a za godzinę, nie wiem, co będzie.”

Tym, co ją trzymało przy życiu, była nadzieja, że kiedy skończy się ten koszmar, będzie mogła opowiedzieć o tym, co ją spotkało. O tym, co uczyniono jej narodowi.

.„Ja chciałam żyć, (…) po to, żeby powiedzieć wszystko tak, jak pani teraz mówię. Niech świat wie, co oni robili. (…) Myślałam, że będę żyła ja tylko jedna. Myślałam, że nie będzie na świecie ani jednego Żyda.”

„Rozpostartymi palcami obu rąk przesłoniła swą twarz. I patrzyła chwile jednym okiem przez szpary miedzy palcami.”

Tragiczne przeżycia Dwojry, odcisnęły piętno na jej psychice. Wracając wspomnieniami do tych lat, wciąż odczuwała lęk tym, czego doświadczyła.

„El mole rachmim” Wiktor Gomulicki

Narrator w analizowanym utworze opisuje żydowską ceremonię zaślubin. Początkowo dostrzega on przede wszystkim brzydotę i pospolitość otoczenia tworzącego tło dla ślubu (na poręczach wietrzy się pościel, przy stajni gęgają gęsi, w powietrzu unosi się niemiły zapach skwarzonych ryb, gdzieś w kącie usychają akacje). Nie tylko przestrzeń, ale i ludzie odznaczają się pospolitością, prostotą. W związek małżeński wstępował waciarz z córką tandeciarki, w zebranym tłumie obserwator dostrzegł postacie znane mu z ulicy i targu: „tandeciarzy, faktorów, przekupniów, tragarzy”.

„Niebo od gwiazd błyszczało, jak szabaśnik złoty; Obłoków nie plamiła nawet chmurek wełna I noc była królewskiej wspaniałości pełna.”

W drugiej części wiersza zmienia się jednak perspektywa narratora. Dzieje się tak pod wpływem tytułowej pieśni („El mole rachmim” – „Boże pełen miłosierdzia” to pieśń śpiewana podczas ślubu za umarłych, wtedy, gdy jeden z narzeczonych jest sierotą). Opowiadający wsłuchuje się w śpiew Żyda „z łonem czułością wezbranym”. Zaczyna dostrzegać w zgromadzonych na zaślubinach Żydach godnych przedstawicieli  starożytnego, wielkiego narodu, ludzi, którzy są „dumni wielką przeszłością, bólem wielkim śmieli”, oni w oczach narratora „dziwnie wzrośli (…) i wyszlachetnieli”, „znikła (…) powszedniość z tych brodatych twarzy”.

Narrator podkreśla jednak nie tylko zwyczajność, ale przede wszystkim obcość kulturową i obyczajową zgromadzonego tłumu. On zwraca uwagę na wygląd pana młodego( „wyrostek, pół mąż, pół dziecko”), charakteryzuje miłosne zachowania Żydów „miłość u Żydów chwyta człowieka zdradziecko,/ z zamkniętymi oczyma wiedzie nad otchłanie”, sygnalizuje, że zebrani mówią w obcym języku („szwargotali…”).

Żydzi to wieczni tułacze bez własnego państwa, ofiary pogromów. Polska przestała być największym skupiskiem Żydów w Europie. Ten fascynujący świat już nie istnieje, ale świadectwem wielowiekowego współistnienia pozostala literatura. Można w niej znaleźć rózne obrazy Żydów od tych wzbudzających sympatię oraz szacunek po niechętne oparte na uprzedzeniach. W polskiej świadomości obraz Żyda jest stereotypowy. Kojarzeni są ze skrajnym materializmem ( „Żyd to byle pieniądze miał”, „Ty Żydzie”, „Biegasz jak Żyd po pustym sklepie”, „Żyd w sieni kasa w keiszeni”. Odmienność Żydów czyniła z nich często kozła ofiarnego i powodowała wielowiekowe uprzedzenie.

Ortodoksyjny Żyd, to taki, który rygorystycznie przestrzega zasad swojej wiary. To taki Żyd, któremu judaizm wyznacza sposób postępowania i sposób życia. Wiara dla Żydów jest najważniejszym celem i wyznacznikiem norm i zasad. Dotyczy każdej dziedziny życia. Każdy Żyd dla każdego Żyda powinien być przyjacielem i nie odmawiać pomocy. Najciekawszy jednak aspekt stanowi codzienne życie Żydów. Rozpoczynając od samego początku w 8 dniu po urodzeniu chłopiec powinien być obrzezany. Jest to niezbędny element przystąpienia do wspólnoty żydowskiej. Matka dziecka uważana jest za nieczystą 7 dni po urodzeniu chłopca i 14 po urodzeniu dziewczynki. Kiedy dziewczynka ma 14 lat a chłopiec 13 ich obowiązkiem jest przestrzeganie halachy- prawa żydowskiego. Halacha zawiera 613 przykazań w tym 248 nakazów i 365 zakazów. Ortodoksyjny Żyd nie może podziwiać urody kobiety, wąchać uch perfum, czy słuchać ich śpiewu. Najważniejszym żydowskim świętem jest szabat. Szabat rozpoczyna się w piątkowy wieczór a konkretnie wraz ze zmierzchem . Co ciekawe w czasie szabatu Żydzi nie mogą nie tylko pracować ale także wykonywać codziennych czynności. Nie mogą się męczyć, pracować na gospodarstwie, sprzątać, doić zwierząt, telefonować, a nawet włączać światła