3.Watki biblijne w literaturze późniejszych epok. ( 3 przykłady wątków i motywów)

• ,Biblia jako jedna z podstaw kultury europejskiej, stanowi zbiór tekstów, do których autorzy kolejnych epok odwołują się bardzo często: średniowiecze: wszelkie misteria tego okresu oparte są na motywach biblijnych; “Bogurodzica”, która stanowi również dokument historii naszego języka oparta jest na motywie z Biblii: jest prośbą do Matki Boskiej; jest też wiele odwołań do religijności wypływającej przecież z Biblii: “Pieśń o Rolandzie”, a dokładniej cały skomplikowany rytuał śmierci; renesans: Kochanowski odwołuje się do Boga, jako wszechstwórcy w swoim “Czego chcesz od nas Panie” oraz w “Psałterzu Dawidów” parafrazuje biblijne psalmy; w Baroku również pisano psalmy, a ze względu na religijną skłonność do pokuty za grzechy, rozpowszechniły się psalmy pokutne; w oświeceniu patrzono na Biblię z punktu widzenia racjonalizmu (poznanie rozumowe, przez doświadczenie), deizmu (Bóg stworzył, ale dalej nie ma wpływu) oraz ateizmu (negacji istnienia Boga); natomiast sentymentalizm patrzy na Biblię jako utwór przekazujący niezmienne zasady etyczne, na których powinno być oparte życie ludzkie; wdziano w niej również obraz mentalności człowieka pierwotnego nieskażonego cywilizacją; romantyzm gruntownie zmienia pogląd na Biblię: pojawiają się odwołania do mesjanizmu narodowego (III cz. “Dziadów” pokazuje obraz walki narodowowyzwoleńczej jako walkę dobra ze złem, “Kordian”); pozytywizm jest kolejnym odejściem od Biblii i koncentracji na racjonalizmie, ale odwołania są: “Quo vadis” Sienkiewicza modernizm: biblia powraca, jednak pojawia się koncentracja na złu zawartemu w niej, co związane jest z poczuciem kryzysu i schyłkowości cywilizacji: motywy katastroficzne: “Dies Irae” Kasprowicza (prezentowany jest dzień sądu ostatecznego, a Bóg występuje w roli bezlitosnego, który wymierza karę, choć ona sam jest przyczyną winy);

4.Wątki mitologiczne w literaturze późniejszych epok.

Mit jest to sfabularyzowana opowieść wyrażająca wierzenia danej społeczności. Przekazywany ustnie przybierał różne warianty. W formie pisanej stracił związek z religią i stał się częścią literatury. Z pewnością na kulturę europejską największy wpływ wywarła mitologia grecka. Mit ma charakter metaforyczny i symboliczny i dlatego niesie bogate treści uniwersalne. Te cechy mitu sprawiają, że zawiera on pierwowzory ludzkich postaw i zachowań, tzw. archetypy.

Literatura korzysta z mitów jako źródła tematów, tak jest w przypadku wszystkich dramatów antycznych. Sofokles, autor „Króla Edypa” uważany był za jednego z trzech największych tragików greckich. Cała jego twórczość wyrastała bezpośrednio z mitologii, a w jego dziełach stale powracają odwołania do mitów. Pierwszym z przykładów, jakim się posłużę jest historia rodu Labdakidów, która stała się początkiem opowieści o losach Edypa. Mit przedstawia Lajosa, króla Teb, któremu wyrocznia przepowiedziała, że zabije go własny syn, a następnie ożeni się ze swoją matką. Kiedy Lajosowi i Jokaście urodziło się dziecko, ojciec kazał przekłuć mu stopy i porzucić je w górach. Sługa Lajosa zlitował się nad niemowlęciem i oddał je pasterzowi Koryntu. Ten z kolei, zaniósł dziecko bezdzietnej parze królewskiej Polibosowi i Meropie, którzy przygarnęli malca i wychowali go jak własnego syna. Nadali mu imię Edyp (tzn. człowiek o nabrzmiałych, spuchniętych stopach), to on stanie się realizatorem delfickiej przepowiedni. Gdy Edyp dowiedział się o słowach wyroczni, postanowił uciec z domu, aby nigdy więcej nie zobaczyć swoich „rodziców”. Niestety nie wiedział, że został adoptowany. W czasie ucieczki, spotkał jadącego wozem Lajosa, który nie chciał mu ustąpić z drogi. W wyniku sprzeczki, nie wiedząc z kim ma do czynienia, zabija mężczyznę. Trafił także na Sfinksa, którego pokonał, rozwiązując tajemniczą zagadkę. W nagrodę za pokonanie potwora dostaje rękę królowej Teb, Jokasty. Po wielu latach prawda wychodzi na jaw – Jokasta okazuje się jego prawdziwą matką, a mężczyzna zabity przez niego – jego ojcem Lajosem. Edyp z rozpaczy wykłuwa sobie oczy, a Jokasta popełnia samobójstwo. Edyp to człowiek, którego tragedią jest niewiedza, a klęską poznanie. Wobec bogów zgrzeszył dumą i pychą myśląc, że ucieknie przed swoim przeznaczeniem. Za to spotkała go odpowiednia kara, jaką była utrata wzroku. Podobnie rzecz ma się z trzecią częścią „Dziadów” Adama Mickiewicza, która wyrosła z mitologicznej opowieści o losach Prometeusza. Prometeusz, kierujący się bezinteresowną miłością do ludzi, nauczył ich mowy, pisma, rzemiosła a także wykradł dla nich ogień, za co został ukarany przez Zeusa. Przykutemu do kaukaskiej skały, ptaki wyrywały wątrobę. Mimo nadludzkiego cierpienia, nie żałował swego czynu. Jego postawa stała się symbolem wyzwania rzuconego bogom, ich niesprawiedliwości, wyzwania w imię miłości do człowieka. Zrodziła pojęcie „prometeizmu”, prometejskiego buntu wyrażającego uniwersalne wartości. Taką postawę reprezentuje bohater III cz. „Dziadów” Adama Mickiewicza. Konrad w scenie „Wielkiej Improwizacji”, w monologu skierowanym do Boga, żąda od niego władzy nad ludźmi – pragnie stanąć na czele narodowego powstania. Radość płynąca z doskonałości i geniuszu poetyckiego jest przeniknięta nieograniczoną miłością do własnego, udręczonego narodu. Konrada jako bohatera romantycznego cechuje poczucie tytanicznej siły, które jednak rodzi w nim pychę i powoduje bluźnierstwo wobec Boga. Bohater staje się samotnym męczennikiem za wolność narodu, dla ojczyzny poświęci się tak, jak Prometeusz poświęcił się dla całej ludzkości. Z postawy mitycznego bohatera przejmuje miłość do ludzi, bunt przeciwko Bogu, ofiarę i cierpienie. Mit o Odyseuszu stał się także wątkiem ponadczasowym. Jego historia jest nieodłącznie związana z literackim toposem. Odyseusz był królem Itaki, żołnierzem i podróżnikiem. Jego postać wiąże się z bohaterskim wojownikiem spod Troi, któremu wędrówka do rodzinnej Itaki po zdobyciu okupowanego miasta zajęła aż 10 lat. Przez ten długi czas dzielny heros, powodowany tęsknotą za ojczyzną, żoną i synem, musiał znosić szereg niebezpieczeństw, które były skutkiem gniewu Bożego. Stawiał czoła cyklopowi i czarodziejce Kirke, uniknął zwodzącego głosu syren, więziony był przez zakochaną nimfę Kalypso, błądził po Hadesie i znosił gniew Dzeusa. Upór i determinacja pomogły jednak Odysowi przezwyciężyć te wszystkie przeszkody i zrealizować marzenie ujrzenia domu. „Odys”, wiersz Leopolda Staffa, nawołuje do wytrwałego dążenia do celu. Każdy człowiek jest po trosze Odyseuszem, który gdzieś wędruje. Najważniejsze jest to, aby nie poddawać się mimo trudności i iść dalej przed siebie. W metaforycznym rozumieniu całe nasze życie stanowi wędrówkę, której ostatecznym celem jest Itaka. Każdy z nas nosi w sobie wizję własnego kraju wiecznej szczęśliwości, małej utopii, do której tak bardzo pragniemy powrócić i choć autor pisze, że: „zawsze się dochodzi, gdzie indziej, niż się chciało”, to przybycie na Itakę jest możliwe – potrzeba tylko zaparcia i hartu ducha, tak bardzo potrzebnych do realizacji naszych zamierzeń.

5. Postacie biblijne i mitologiczne jako symbole wartosci uniwersalnych. Mitologiczne: Prometeusz jest symbolem poświęcenia się jednostki dla dobra ogółu. Naraził się on bogom dając ludziom wszystko to, co było im potrzebne do życia, nawet ogień, za którego wykradnięcie z Olimpu musiał cierpieć przykuty do skał Kaukazu, jego męki zwielokrotnione były przez to, że codziennie przylatujący orzeł wydziobywał mu wciąż odrastającą wątrobę Ikar to inna postać symbolizująca wartość marzeń, które często wyidealizowane prowadzą do upadku, tak jak do upadku doprowadził Ikara bezmyślny lot ku słońcu na umocowanych woskiem skrzydłach, jego los przestrzega nas byśmy na świat patrzyli realnie nie ulegając marzeniom Demeter symbolizuje miłość macierzyńską, tak bardzo cierpiała ona po odejściu córki wraz z mężem do Hadesu, że Zeus musiał zgodzić się na to, by Kora 9 miesięcy przebywała z matką Narcyz symbolizuje egoistyczne podejście do życia, jest on tak zapatrzony w siebie, że nie widzi uczuć innych i w ten sposób ich rani Herakles symbolizuje ponadludzką siłę Biblijne: Hiob - symbolizuje człowieka, który z pokorą znosi coraz to nowe cierpienia zadane przez szatana, nie tracąc mimo wszystko wiary w Boga. Symbolizuje on silną wolę, odpowiedzialność człowieka wobec Boga i ufność w jego plany dotyczące człowieka. Ewa to uosobienie pokus kobiecości, seksualności i wszelkich żeńskich wad: ciekawości, cielesności, kaprysów Kain, który z zazdrości o miłość boga morduje swojego brata Abla, jest symbolem odrażającego zbrodniarza, bratobójcy, człowieka dopuszczającego się najgorszych czynów Abraham to symbol człowieka, gotowego do najwyższej ofiary - poświęcenia swojego jedynego i ukochanego syna Izaaka na ofiarę Bogu. Jest on symbolem oddania i posłuszeństwa człowieka Bogu, nawet w sytuacjach, kiedy człowiek nie pojmuje boskich zamiarów Jezus jest symbolem miłości i dobroci. Całym swoim życiem świadczył on o Bogu, nie uległ pokusom szatana, jest również symbolem męczeństwa, ponieważ decyduje się na śmierć za grzechy wszystkich ludzi. Archetyp-pierwotny wzorzec (pierwowzór) postaci, zdarzenia, motywu lub schematu. 6.Gatunki antyczne i biblijne Biblijne: -PRZYPOWIEŚĆ: -PSALM: -HYMN: -LISTY: -KAZANIE: -LAMENTACJA -MODLITWA:

• EPOS NARODOWY:
• PIEŚŃ: -ELEGIA: -KRONIKI: -KODEKS PRAWNY: -OPOWIADANIE:
• MONOLOG I DIALOG FILOZOFICZNY

Antyczne: -ODA -PIEŚŃ -TRAGEDIA -KOMEDIA -EPIGRAMAT 7.Horacy jako najwybitniejsz poeta rzymski (motywy, tematy) Horacy był najsławniejszym poetą rzymskim, świadomym swej poetyckiej wielkości (“non omnis moriar” - nie wszystek umrę). Był autorem znakomitych wierszy, pieśni (które później nazwano odami), satyr i listów poetyckich. Głosił mądre zasady człowieka znającego ludzki los, człowieka, który wie, że bogactwo rzadko przynosi szczęście i że życie w zdrowiu, spokoju i w zgodzie z własnym sumieniem znacznie pomniejsza troski i niepokoje (podobne myśli można znaleźć w pieśniach Kochanowskiego).

Epikureizm Materialistyczna i ateistyczna doktryna: w etyce uznająca jedynie dobra doczesne, a jako cel najwyższy szczęście człowieka, za które on sam jest odpowiedzialny, a którego źródłem są zwłaszcza przyjemności natury duchowej. Utożsamiane z dobrem negatywnym (brak cierpienia będącego wytworem ograniczonej, ciemnej umysłowości) i wskazaniami duchowymi jakie daje światły umysł; człowiek sam jest odpowiedzialny za swoje szczęście, a żyjemy po to, by ciągle dążyć do szczęścia; ponadto epikureizm zakładał istnienie tylko materialnego świata i dóbr doczesnych. W filozofii przyrody - uważający wszelki byt za cielesny, przyjmujący atomową budowę ciał, głoszący zasadę przyczynowości oraz tezę o mechanicznym działaniu przyczyn. Potocznie, postawa życiowa polegająca na dążeniu do niczym nie skrępowanego używania życia. Epikur (341 - 270 r. p.n.e.) - filozof grecki; przedstawiciel starożytnego materializmu, kontynuator atomistyki Demokryta.

Stoicyzm W języku potocznym istnieje zwrot “stoicki spokój” - tak określamy postawę równowagi zachowywaną nawet wobec przeciwności losu. To określenie wywodzi się z systemu filozofii stoickiej. Filozofia stoicka została zapoczątkowana w III w. p.n.e. w Atenach przez Zenona z Kition. Stoicy byli materialistami i racjonalistami: uznawali tylko jeden byt - materię, i poznanie rozumowe. Najbardziej jednak rozwinęli myśl etyczną, przejmując od Sokratesa przekonanie o łączności szczęścia, cnoty i rozumu. Najwyższym dobrem jest cnota, ona zapewnia szczęście. Aby je osiągnąć, trzeba uniezależnić się od okoliczności zewnętrznych, zapanować nad sobą, wyrzec się dóbr przemijających. żyć cnotliwie znaczy żyć zgodnie z naturą. Natura jest rozumna, harmonijna, boska. Naturę człowieka stanowią nie namiętności (te są źródłem zła), lecz rozum. życie cnotliwe jest zatem zgodne z naturą, z życiem wolnym. Ideałem stoików był mędrzec - człowiek rozumny, szczęśliwy, wolny, bogaty, bo mający rzeczy najcenniejsze. Mędrzec ceni tylko cnotę, potępia zło i jest obojętny wobec dóbr nietrwałych: bogactwa, siły, urody, zaszczytów. Dzięki temu jest niezależny i wolny. Filozofię stoicką cechowała surowa powaga, trzeźwość, rygoryzm. Była to jednak filozofia optymistyczna: głosiła wiarę w człowieka, w możliwość osiągnięcia cnoty, a więc szczęścia. Pojęcie wolności wewnętrznej człowieka jest kluczowym pojęciem etyki stoickiej. Seneka i Marek Aureliusz należą do młodszej szkoły stoickiej. Odbiegli oni od pierwotnego materializmu, ograniczyli filozofię stoicką do etyki i mądrości życiowej. Wywarli duży wpływ na rozwój myśli chrześcijańskiej. Ich pisma trafiały do szerokich rzesz odbiorców, filozofia stawała się w ich ujęciu podporą w życiu.